بارشاعا بەلگىلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحى مەن شەجىرەسى, قول جەتكەن بيىگى – ەركىندىك اڭساعان ۇلى حالىق پەن ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, زور جەڭىسى. سىندارلى جىلداردا عاسىرعا بەرگىسىز عالامات بەلەستەردى باعىندىردىق. دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن قۋاتتى مەملەكەتىمىز مۇنىمەن توقتامايدى. الدا – اسقارالى اسۋلار مەن ايقىن ماقساتتار كۇتىپ تۇر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋى وسى ۇلى مۇرات جولىندا باياندى بولاشاققا باعىت سىلتەگەن باعدارشام دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
وسى جولداۋ ارقىلى تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسقان قازاق ەلى ءوزىنىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ الدى. باسەكەلەستىككە قابىلەتتى الەمدەگى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتكەن ەلىمىز بۇل مەجەنى باعىندىرىپ, ەندى الەمدەگى ەڭ دامىعان وزىق 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا باعىت تۇزەدى. ارينە, بۇل جەردە تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى جۇمىستارىندا ۇلگىلى دامۋدىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپتاستىرىپ, جاڭا سيپات الىپ كەلە جاتقان جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ دا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىنىڭ زور ەكەندىگى بارشاعا ايان. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تولىسىپ, بيلىك بۋىنىمەن بەرىك, ەل-جۇرتپەن ەتەنە قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان ماسليحاتتارعا بيىل 20 جىل تولىپ وتىر. بۇل تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولۋى مۇمكىن. بىراق, وتكەن كۇندەردىڭ ولشەمىمەن قاراعاندا, وسى ۋاقىت ارالىعىندا حالىق يگىلىگى ءۇشىن قانشاما قىرۋار تىرلىك اتقارىلعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وبلىسىمىزدا جارقىن جوبالار جۇزەگە استى. مىڭداعان الەۋمەتتىك نىساندار پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلدى مەكەندەرگە اۋىزسۋ, گاز قۇبىرلارى تارتىلۋدا. جولدار جوندەلىپ, كوشەلەر اباتتاندىرىلۋدا. كاسىپكەرلىك كوكجيەگى كەڭەيىپ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەدى. مۇنداي مىسالداردى ءار اۋىلدان كەزدەستىرۋگە بولادى. مىنە, وسىنداي وڭدى ىستەردىڭ بارىندە ءماسليحاتتاردىڭ دا وزىندىك قولتاڭباسى جاتىر.
ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى العاشقى ءماسليحات سايلاۋى 1994 جىلعى 7 ناۋرىزدا وتكىزىلىپ, ءار دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار ورگاندارى ومىرگە ەندى. ءوزىنىڭ قالىپتاسقان 20 جىل ىشىندە وكىلەتتىلىكتەرى مەن بىلىكتىلىكتەرى ارتقان جەرگىلىكتى ماسليحاتتاعى دەپۋتاتتار كورپۋسى – قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋعا, حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا, ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردا ءوز بەلسەندىلىكتەرىن تانىتۋدا.
ءتول تاريحىمىزدىڭ ەنشىسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان سول ءبىر 1994 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا وبلىستىق ءماسليحات-دەپۋتاتتار جينالىسىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى وتكەن بولاتىن. بۇل سايلاۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – دەپۋتاتتىققا ءوز كانديداتتارىن ءتۇرلى پارتيالار, قوعامدىق قۇرىلىمدارمەن بىرگە جەكە ادامداردىڭ ءوزىن ءوزى ۇسىنۋى بولدى. دەموكراتيانىڭ شىنايى كورىنىسى ەدى بۇل. وبلىستىق ءماسليحات-دەپۋتاتتار جينالىسىنىڭ حاتشىسى بولىپ, ۇزاق جىلدار پارتيا-كەڭەس ورگاندارىندا, كەيىننەن وبلىستىق دەڭگەيدە قىزمەتتەر اتقارعان ششورس شارافۋتدينوۆ سايلاندى.
وسى ورايدا وتكەن كۇندەرگە ءبىر ءسات شەگىنىس جاساۋدىڭ ەش ابەستىگى بولماس. ءبىرىنشى شاقىرىلعان وبلىستىق ءماسليحات-دەپۋتاتتار جينالىسى (كەيىننەن وبلىستىق ءماسليحات) 23 سەسسيا وتكىزىپ, وندا جالپى سانى 51 ماسەلە قارادى. ال, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ەكىنشى شاقىرىلىمىنىڭ سايلاۋى 1999 جىلدىڭ 24 قازانىندا, ال ونىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى 25 قاراشادا ءوتتى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى بولىپ ەكىنشى رەت دەپۋتات ششورس شارافۋتدينوۆ لايىق دەپ تانىلدى. سونىمەن قاتار, قۇرامى 7 دەپۋتاتتان تۇراتىن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ تەكسەرۋ كوميسسياسى قۇرىلىپ, ونىڭ توراعالىعىنا دەپۋتات ەركىنبەك سولتىباەۆ سايلاندى.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ءۇشىنشى شاقىرىلىمى سايلاۋىنىڭ 2003 جىلعى 20 قىركۇيەكتە وتكەنى دە كوپتىڭ جادىندا. ءبىرىنشى سەسسيادا ءبىراۋىزدان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى بولىپ دەپۋتات ءابدىنۇر اسىلبەكوۆ سايلاندى. شاقىرىلىم كەزەڭىندە ءماسليحات 25 سەسسيا وتكىزىپ, وندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, ءوز وكىلەتتىگى شەڭبەرىندە جەتپىستەن اسا ماسەلە قاراپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدادى. ءتورتىنشى شاقىرىلعان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىلىعىنا ەكىنشى رەت دەپۋتات ءا.اسىلبەكوۆتىڭ كانديداتۋراسى تاڭدالدى. ال, دەپۋتات ە.سولتىباەۆ ءۇشىنشى رەت وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.
2007 جىلى وتكەن ءتورتىنشى شاقىرىلعان وبلىستىق ءماسليحات سايلاۋىنا وبلىس بويىنشا 373309 سايلاۋشى قاتىسىپ, ءوز تاڭداۋلارىن جاسادى. ونىڭ 87,3 پايىزى «نۇر وتان» پارتياسىن جاقتاپ داۋىس بەردى. ويتكەنى, «نۇر وتان» ءوزىنىڭ پارتيالىق باعدارلاماسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن, ويلاستىرىلعان ساليقالى دا سالماقتى سايلاۋالدى تۇعىرناماسىن جاساپ, سايلاۋعا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلدى.
ءتورتىنشى شاقىرىلعان وبلىستىق ءماسليحات مەرزىمىنەن بۇرىن وكىلەتتىگىن توقتاتقانىمەن, وسى كەزەڭنىڭ وزىندە دەپۋتاتتاردىڭ ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقانىن اتاپ وتكەن ءجون.ءتورت جىلدان از عانا استام ۋاقىت ىشىندە 42 سەسسيا وتكىزىپ, وندا وبلىستىڭ ەكونوميكالىق, مادەني-الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق رۋحاني جانە ساياسي دامۋىنا بايلانىستى 100-گە تارتا ماسەلە قارالدى.
2012 جىلعى 15 قاڭتاردا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى ساياسي دوداعا ەلىمىزدەگى پارتيالاردىڭ ءبارى قاتىسىپ, اتسالىسۋى دەموكراتيالىق دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باسقانىن كورسەتتى. پارتيالاردىڭ بيلىككە ۇمتىلۋى, مەملەكەت دامۋىنداعى باسەكەنى كورسەتتى. پارتيالاردىڭ قاي دەڭگەيدە جۇمىس اتقارىپ جاتقاندىعى وسى سايلاۋ بارىسىندا بەلگىلى بولدى.
وبلىستاعى ارقيلى دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار بويىنشا 205 سايلاۋ وكرۋگىنىڭ بارلىعىندا دا سايلاۋ ناتيجەلى ءوتىپ, ساياسي باسەكەدە لايىقتى ۇمىتكەرلەردىڭ باعى جاندى.
وسى جىلدار ارالىعىندا وزدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سەنىمىنە يە بولعان, ءتۇيىندى تۇيتكىلدەردىڭ تارقاتىلۋىنا بىلەك سىبانا كىرىسەتىن دەپۋتاتتار بۋىنى قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىندا شش.شارافۋتدينوۆ, ءا.اسىلبەكوۆ, ە.سولتىباەۆ, س.اقشالوۆ, س.سارعاسقاەۆ, ا.مايلىباەۆ, ح.بازاراليەۆ, گ.قاسىموۆ, ا.شلەگەل, ۆ.سەرگەەۆ, س.سەيدازيموۆ, گ.ورىنباەۆا, س.قالمانبەتوۆ, و.تەلەۋوۆ سىندى دەپۋتاتتاردىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى.
بۇگىندە بەسىنشى شاقىرىلعان وبلىستىق ءماسليحات ءوز وكىلەتتىگى شەڭبەرىندە وڭىردەگى وركەندى ىستەردىڭ ودان ءارى ورىستەۋىنە لايىقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. 2012-2013 جىلدار ارالىعىندا ءماسليحات 21 سەسسيا ءوتكىزىپ, وندا وبلىسىمىزدىڭ دامۋىنا بايلانىستى 254 ماسەلەنى زەردەلەپ, ءتيىستى شەشىمدەر شىعاردى.
ەلباسىمىز تاراز قالاسىندا وتكىزگەن وڭتۇستىك اۋماقارالىق جيىندا حالىقتىڭ ورتاق قازىناسى – بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ پايدالانۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, بيۋدجەتتى باقىلاۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر جۇكتەپ, ورتالىقتا وسى سالانى قاداعالايتىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلاتىنىن ەسكەرتكەنى بەلگىلى.
وسىعان بايلانىستى نازار اۋداراتىن ماسەلە, ول ءماسليحاتتىڭ ەكونوميكا, قارجى, بيۋدجەت جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيانىڭ قۇرامىن 12-15 دەپۋتاتقا دەيىن جەتكىزىپ, ونىڭ توراعاسىنان باستاپ بارلىق ءمۇشەلەرىن جوعارىداعى ارنايى جالاقى تاعايىندالعان دەپۋتاتتاردان جاساقتاپ, توراعاسىنا ءماسليحات حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىندە مارتەبە بەرىلسە, بىرىنشىدەن بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى پايدالانۋىن قاداعالايتىن وكىلەتتى ورگان تاراپىنان تاعى دا ءبىر قوسىمشا كۇش پايدا بولار ەدى.
ءماسليحات حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى تۋرالى ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپسا, ءماسليحات حاتشىسى جوق كەزدە اپپارات قىزمەتكەرى شۇعىل قۇجاتقا قول قويدىرۋ ءۇشىن الىستاعى اۋداندا تۇراتىن كەزەكتى سەسسيانىڭ توراعاسىن نەمەسە ءجيى-ءجيى ساپارلاردا جۇرەتىن دەپۋتات-باسشى, ءارى تۇراقتى كوميسسيانىڭ توراعاسىن ىزدەۋ ماشاقاتىنان قۇتىلار ەدى.
وتكەن شاقىرىلىمدا قولدانىستاعى بيۋدجەتكە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋگە دەپۋتاتتاردىڭ كەلىسىمىن الۋ ءۇشىن وبلىستىق ءماسليحات كەزەكتەن تىس سەسسيا شاقىراتىنىن ايتتىم. وسى ماسەلەگە بايلانىستى ۇسىنىسىم, جىل باسىندا بارلىق دەپۋتاتتاردىڭ كەلىسىمىمەن بەكىتىلگەن بيۋدجەتكە جىل بويىندا بىرنەشە رەت ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر ءۇشىن بارلىق دەپۋتاتتاردى جيناپ, ارنايى سەسسيا شاقىرىپ جاتپاي-اق, بيۋدجەت جونىندەگى كوميسسيانىڭ كەلىسىمىمەن بەكىتۋگە رۇقسات بەرۋ جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە بولار ەدى.
كەلەسى ءبىر وي تۋىنداتىپ جۇرگەن ماسەلە – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى وتكىزۋدەگى كەلەڭسىزدىكتەر جايى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن بولىنگەن نىسانالى ترانسفەرتتەر بويىنشا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى وبلىس اكىمى قۇرعان, ال كەيبىر باعدارلامالار بويىنشا ورتالىقتاعى مينيسترلىكتەر قۇرعان كوميسسيالار جۇزەگە اسىرادى.
مەنىڭ بۇل جەردە ايتپاعىم, قانداي اۋقىمدى قۇرىلىس بولسىن, ونى جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ (قالا, اۋدان اكىمدەرىنىڭ) قۇزىرىمەن جاساقتالعان كوميسسياعا سەنىپ, تاپسىرىلىپ, بۇل كوميسسيانىڭ قۇرامىندا كەمىندە 2-3 ءماسليحات دەپۋتاتى بولسا. بۇل, بىرىنشىدەن قۇرىلىستى ەلگە تانىمال قۇرىلىس مەكەمەلەرى جۇرگىزۋىنە, ەكىنشىدەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ سىرتقا كەتپەي, تۇسەتىن سالىقتىڭ جەرگىلىكتى جەردە قالۋىنا, ۇشىنشىدەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ قايدا پايدالانىلىپ جاتقاندىعى مەن قۇرىلىس نىسانىنىڭ ساپاسىن قاداعالاۋعا, تورتىنشىدەن قاراجات يەسى, باعدارلاما اكىمشىسى – اۋدان اكىمىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن وكىلەتتى ورگاندار الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەر ەدى.
سول سياقتى, اياقتالعان قۇرىلىستى پايدالانۋعا قابىلدايتىن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامىنا دا مىندەتتى تۇردە دەپۋتاتتار ەنگىزىلسە, ساپاسىز قۇرىلىستى پايدالانۋعا قابىلداۋعا جول بەرۋگە توسقاۋىل بولار ەدى.
ءماسليحاتتار حالىقتىڭ قالاۋىن بىلدىرەتىن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. سوندىقتان دا ءسوز سوڭىندا وبلىستىڭ بارشا جۇرتشىلىعىن قازاقستان ءماسليحاتتارىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋ مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. قازىرگى تاڭدا وسى ايتۋلى مەرەكەنى رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ ءوتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. وبلىس, قالا, اۋدان كولەمىندە دە ءبىرشاما شارالار وتكىزىلەدى. العاشقى قالىپتاسقان جىلدارىنا قاراعاندا, سوڭعى زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە ساي ءرولى ءبىرشاما كۇشەيتىلگەن ءماسليحاتتاردى ەل يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلار ءماندى دە مازمۇندى جۇمىستار كۇتۋدە. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «قازىرگى بۋىننىڭ ماڭدايىنا ءتاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن تىگۋ باقىتى مەن ونى نىعايتىپ, باياندى ەتۋ مىندەتى قاتار جازىلدى».
بۇل مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى پارىزى. بيلىك تارماقتارىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى ماقسات – مەملەكەتىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋ, قازاقستاندى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋ. ەندەشە, بىرلىگىمىز بەكەم, تىرلىگىمىز ءتۇزۋ بولىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ابىرويى اسقاقتاي بەرسىن.
باعلان قاراشولاقوۆ,
جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
تاراز.