كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلارى بيلىكتى ءوز قولدارىنا العاننان كەيىن, بۇكىل رەسەي يمپەرياسىنا قاراعان ەلدەردە حالىقتى قورقىنىشتا ۇستاۋ ءۇشىن, كوڭىلدەرىنە جاقپاعانداردىڭ ءبارىن قىرىپ-جويىپ, ەل ىشىندە قاندى قىرعىن باستادى. ەلگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان بايلاردىڭ, باسقا دا ازىن-اۋلاق كۇنكورىسى بارلاردىڭ قولدارىنداعى مالىن زورلىقپەن تارتىپ الىپ, وزدەرىن جەر اۋدارىپ, اسا قاۋىپتى دەگەندەرىن تۇرمەگە جاۋىپ, اتىپ ولتىرگەننەن كەيىن قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق بولدى.
«قازاق – بايلىق قۇدايدان» دەيدى. ول كەزدەگى بايلار وزدەرىنىڭ ارعى اتا-بابالارىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان تەكتىلىكپەن دۇنيەلەرىن وزدەرىنىڭ اعايىندارىمەن ءبولىسىپ, اۋىلداعى كەدەي ادامدارعا قارايلاسىپ وتىرعان. قازاق بايلارى ەلگە سىيلى, تەكتى ادامدار بولعان. بايلار كەتكەننەن كەيىن, مال قۇرىدى, قازاق اشتىقتان قىناداي قىرىلدى. اۋىلداعى ءار ون ادامنىڭ جەتەۋى اشتىقتان ءولىم قۇشتى. ەل بوسىپ كەتتى.
ۇكىمەت بيلىگىن قولىنا العان ءستاليننىڭ وزبىر ساياساتىمەن دەنى دۇرىس ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن نەشە ءتۇرلى وتىرىك جالامەن قازاقتىڭ ەل الدىنا شىعىپ جۇرگەن ازاماتتارىن تۇرمەگە جاپتى. ارتىنان «ۇشتىكتىڭ» قاۋلىسىمەن, «حالىق جاۋى» دەگەن ات تاعىلىپ, ولار اتىپ ءولتىرىلدى. ەل ىشىنە جاسىرىن تىڭشىلار جىبەرىلدى. كوپتەگەن تۇرعىن ىىحك-ءنىڭ (نكۆد) جاسىرىن اگەنتتەرىنە اينالدى, ولاردى جاسىرىن ماراپاتتاپ, ىنتالاندىرىپ وتىردى. وسىنداي وزبىر ساياساتتىڭ كەسىرىنەن تالاي ازاماتتىڭ تاعدىرى تالكەككە اينالىپ, اجال قۇشتى. حالىق وزدەرىنىڭ جاناشىر ازاماتتارىنان ايىرىلىپ قالدى.
سول سۇراپىل جىلداردىڭ كۋاگەرى بولعانداردىڭ باسىم بولىگى بۇگىندە ومىردەن وزدى. ەل باسىنان وتكەن وسى قارالى كۇندەر تۋرالى كەزىندە اڭگىمە قوزعاۋعا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالىندى. وندايلار بولا قالسا, «پارتيانىڭ ساياساتىنا قارسى ەل ىشىندە ۇگىت جۇرگىزدى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, سوتتالدى. كەرىسىنشە جاۋىزداردىڭ ارەكەتتەرىن قىراعىلىققا بالاپ, «حالىقتىڭ جاناشىرى» اتاندىرىپ, اقىن-جازۋشىلار ولاردىڭ ماقتاۋلارىن بىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ جاتتى. وسىنداي ايار ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ەل تاريحىنىڭ قارالى بەتتەرىنەن حابارسىز, «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى جەڭىسكە جەتىپ, ۇلى لەنين, ستالين سياقتى كوسەمدەر مەن ورىس حالقىنىڭ اعالىق قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتتى», دەگەن اتەيزم مەن جالعان پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەنگەن, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرى مەن ءوزىنىڭ جەتى اتاسىن دا بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ جەتىلدى. كوپ دۇنيە ۇمىت بولدى. قازاق دالاسىن قان ساسىتقان ناۋبەت ءبىزدىڭ اۋىلدى دا اينالىپ وتكەن جوق. سول ءبىر جىلداردىڭ ىزعارى ءالى كۇنگە دەيىن جانىڭدى قاريدى.
بۇگىندە ۇلكەندەردىڭ ءوزارا جاسىرىن اڭگىمەلەرىن ەستىپ قالعان قۇيما قۇلاق اعالارىمىز بەن اپايلارىمىزدىڭ اشارشىلىق تۋرالى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر تۋرالى تام-تۇمداپ ايتقاندارى بىزگە ناۋبەت جىلدارىنان جەتكەن دەرەكتەردىڭ ۇلكەن قويماسىنداي بولدى. وسى كىسىلەردەن سۇراستىرىپ ءجۇرىپ جيناعان اڭگىمەلەرىمنىڭ ارقاسىندا تولىق بولماسا دا اۋىلىمىزدان قۋعىن كورگەن ازاماتتار تۋرالى ءبىراز دەرەك جينادىم. كوپتەگەن ادامداردىڭ تولىق اتى-جوندەرىن ول كىسىلەر دە ۇمىتقان. سول ايتىلعان اڭگىمەلەردەگى ادامداردىڭ اتتارىن ناقتىلاۋ ءۇشىن ارحيۆتەردى اقتارعاندا اسا كوپ دۇنيە شىقپادى. دەگەنمەن سول جيناقتالعان دەرەكتەر ارقىلى 37 ادامنىڭ بىرقاتارىنىڭ دەرەگىن جازا كەتەيىن.
كۇرىشباەۆ سپان كەنت بولىسىندا بولىس بولعان. كەنت قارا اعاشىنان ەكى قاباتتى ءۇي سالىپ, ونىڭ ۇستىنە اۋرۋحانا, استىڭعى قاباتىندا مەكتەپ اشقان. كەيىن مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, وتباسى ويران بولعان. كەيبىر بالالارى قىتايعا قاشىپ كەتكەن. ول كىسىلەرگە اعايىن بولىپ كەلەتىن ءاشىمنىڭ بالاسى ءامىرجاننىڭ ايتۋى بويىنشا, سپاننىڭ بالالارىن ۇستاۋ ءۇشىن, ءوزىن قايتادان قارقارالىعا الىپ كەلىپ كەپىلدىكتە ۇستاعان. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ءبىر ادامداردىڭ كومەگىمەن قارقارالىداعى اعايىندارىنىڭ ۇيىنە شىققان ەكەن. سپان ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە جاتىپ قايتىس بولىپتى. ءتۇن ىشىندە جانازاسىن وقىپ, جاسىرىن جەرلەپتى.
احمەتبەك ءارىنوۆ مارقۇمنىڭ جازباسى بويىنشا, سپاننىڭ ۇلى ءابدىراحماندى قىستىڭ كۇنى ويىق قازعىزىپ, موينىنا تاس بايلاپ, 17 اداممەن بىرگە ۇلكەن كولگە تاستاعان ەكەن. وقتى شىعىنداپ, قابىر قازۋدى ارتىق كورگەن. ءجىپ شەشىلىپ كەتسە كەرەك. جازعىتۇرىم ءمايىتى جاعاعا شىعىپ قالعان جەرىنەن تانىعان ادامدار جاسىرىن نامازىن شىعارىپ, اپارىپ جەرلەپتى.
تولەگەن ابەۋوۆ – شاتىراعاش كولحوزىندا باسقارما بولىپ جۇرگەن كەزىندە, اۋىر جۇمىستان ارىپ-اشىپ جۇرگەن ەلگە جانى اشىپ, كولحوزدىڭ تابىنىنان ءبىر سەمىز سيىردى سويعىزىپ, ەتىن حالىققا تاراتىپ بەرگەنى ءۇشىن كولحوزدىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى مەن اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىنىڭ قولىمەن اۋداندىق پروكۋراتۋراعا تۇسىرىلگەن شاعىممەن 3 جىلعا سوتتالعان.
ءساتتار سالمەن ۇلى. اكەسى تاركىلەنگەننەن كەيىن پروكۋراتۋرانىڭ اۋىل بەلسەندىلەرىنە بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا ءساتتار ۇستالادى. سودان ونى بەلسەندىلەردىڭ بىرەۋىنە ات اربامەن قارقارالى تۇرمەسىنە اپارۋ تاپسىرىلادى. ۇلكەن كولدىڭ جانىنداعى قالىڭ توعايعا تايانعاندا اربادان سەكىرىپ ءتۇسىپ, توعايعا قاراي تۇرا جۇگىرىپ, قاشىپ كەتپەكشى بولعانىندا بەلسەندى-ايداۋىل اتىپ تاستاپتى.
اقمەتكارىم اسىلبەك ۇلى. بۇل كىسى نەگىزى تومار اۋىلىنىڭ تۋعانى بولعانىمەن, ۇرپاعى قاسىم اۋىلىندا تۇرعان. كوكتەمدە جەر جىرتىپ جۇرگەن كەزىندە, ابدەن شارشاپ ەگىنشىلەردىڭ قوسىنا كەلسە, قىزىل بۇرىشتىڭ قابىرعاسىنا ءىلىپ قويعان پلاكاتتاعى مويىندارى كەرە قارىس ماركس, ەنگەلس, لەنيننىڭ بىرىنە-ءبىرى جالعاستىرىلا سالىنعان سۋرەتتەرىنە قاراپ تۇرىپ: «مىنالاردىڭ مويىندارىنىڭ جۋانىن قاراشى. شىركىن-اي! وزدەرىن سوقاعا جەگەر مە ەدى؟!» دەگەن ءسوزىن بەلسەندىلەر دەرەۋ ميليتسياعا جەتكىزگەن ەكەن. ون جىلعا سوتتالىپ, سودان حابارسىز كەتكەن.
مىنە وسىلاي, بۇل كىسىلەردىڭ ءبارى – ءبولىپ-جارارى جوق تاعدىرلاس ادامدار. سول ءبىر سۇراپىل زاماندى كورۋ پەشەنەلەرىنە جازىلعان ەكەن. ارينە, وتە اۋىر تاعدىر. بىراق بۇل «تاعدىرلاردىڭ» بىرەۋلەردىڭ قولىمەن جاسالعاندىعى ودان دا اۋىر.
مەن ءوزىم جيناقتاعان دەرەكتەر نەگىزىندە اۋىلىمىزدىڭ اشتىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان ازاماتتارىنىڭ ءتىزىمىن ۇسىنعاندى ءجون كوردىم:
ءالىمحان ەرمەكوۆ – سوتتالعان, الاش ارداگەرى, 7-اۋىل.
امىرە سپان ۇلى – ولتىرىلگەن, كەنت بولىسى 13-اۋىل.
ءابدىراحمان سپان ۇلى – ولتىرىلگەن.
تولەگەن ابەۋ ۇلى – سوتتالعان, تەمىرشى بولىسى 9-اۋىل.
قومار بەيسەنبەك ۇلى – اتىلعان.
بولەمەس بەيسەنبەك ۇلى – اتىلعان.
شومەن نىعىمانوۆ – سوتتالعان, كەنت بولىسى 7-اۋىل.
زاكىش ورمانبەتوۆ – اتىلعان. كەنت بولىسى 7-اۋىل.
قالياقپار كۇسەمباەۆ – سوتتالعان, كەنت بولىسى 7-اۋىل.
سەيىلحان الين – اتىلعان. كەنت بولىسى 7-اۋىل.
مولداحان الين – اتىلعان.
بەگىمباي سارسەنبايەۆ – سوتتالعان, تەمىرشى بولىسى 9-اۋىل.
وسپان قاداۋوۆ – سوتتالعان.
نۇقىش قوسپاباەۆ – اتىلعان, كەنت بولىسى 7-اۋىل.
مۇقاش ءسادۋوۆ – سوتتالعان.
اققاسقا وسپانوۆ – سوتتالعان.
سىزدىق تىلەگەنوۆ – سوتتالعان.
تىلەش يگىلىكوۆ – سوتتالعان.
بالتاباي – سوتتالعان.
وزبەك تىلەۋبەرگەن ۇلى – اتىلعان, تەمىرشى بولىسى 9-اۋىل.
شايكەن احمەتوۆ – سوتتالعان, كەنت بولىسى 7-اۋىل.
ايازباي ءومىرجانوۆ – سوتتالعان, كەنت بولىسى 13-اۋىل.
ءساتتار سالمەن ۇلى – اتىلعان.
قاسىمبەك سماقوۆ – سوتتالعان, تەمىرشى بولىسى 7-اۋىل
جوبالاي سارسەنباي ۇلى – اتىلعان.
سپاتاي رايىمبەكوۆ – مال-مۇلكى تاركىلەنگەن.
مۇزدىباي – كەنت بولىسى 13-اۋىل.
سپان كۇرىشباەۆ – مال-مۇلكى تاركىلەنگەن.
قابجان سپان ۇلى
جاقسىلىق ءجۇزباي ۇلى
سالمەن
ءىڭىرباي
قوڭىرباي
تىلەۋبەرگەن نياز ۇلى
سالپىك قاجى
قاسەن تولەۋباەۆ – كەنت بولىسى, 7-اۋىل.
اقمەتكارىم اسىلبەك ۇلى – سوتتالعان, تەمىرشى بولىسى 10-اۋىل.
بالتاباي – سوتتالعان.
وزبەك تىلەۋبەرگەن ۇلى – اتىلعان, تەمىرشى بولىسى 9-اۋىل.
شايكەن احمەتوۆ – سوتتالعان, كەنت بولىسى 7-اۋىل.
ايازباي ءومىرجانوۆ – سوتتالعان, كەنت بولىسى 13-اۋىل.
ءساتتار سالمەن ۇلى – اتىلعان.
قاسىمبەك سماقوۆ – سوتتالعان, تەمىرشى بولىسى 7-اۋىل
جوبالاي سارسەنباي ۇلى – اتىلعان.
سپاتاي رايىمبەكوۆ – مال-مۇلكى تاركىلەنگەن.
مۇزدىباي – كەنت بولىسى 13-اۋىل.
سپان كۇرىشباەۆ – مال-مۇلكى تاركىلەنگەن.
قابجان سپان ۇلى
جاقسىلىق ءجۇزباي ۇلى
سالمەن
ءىڭىرباي
قوڭىرباي
تىلەۋبەرگەن نياز ۇلى
سالپىك قاجى
قاسەن تولەۋباەۆ – كەنت بولىسى, 7-اۋىل.
اقمەتكارىم اسىلبەك ۇلى – سوتتالعان, تەمىرشى بولىسى 10-اۋىل.
مىنە, جيناقتالعان ءتىزىمنىڭ جوباسى وسىنداي. مۇنداعى ويىم, قاتەلىك كەتپەس ءۇشىن, بىلەتىندەر بولسا, ارتىق-كەمىن تۇزەسەك, وتە دۇرىس بولار ەدى. «سۇراۋسىز كەتكەن ەر – جەتىم» دەگەن ەمەس پە؟! ءالى دە بولسا وسى ءتىزىمدى تۇگەلدەپ, ناقتىلاي تۇسسەك دەيمىن. كەلەشەك ۇرپاق سول تاريح بەتتەرىنىڭ اۋىر بەينەتىن كورگەن ازاماتتاردىڭ اتتارىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتىلسا, وتە دۇرىس بولار ەدى.
ءسابيت توعامبەكوۆ,
زەينەتكەر