جەدەل دامىعان قۇت مەكەن

زايسان جەرىنىڭ قۇتتىلىعىن اڭىز رەتىندە ايتۋعا بولادى. شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك شەتىندە ورنا­لاسقاندىقتان, ادەتتە باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا زايسان قىسى جىلىراق كەلەدى. كوكتەم لەبى دە ەرتەرەك بىلىنەدى. الىپ تاۋلار قورشاۋىندا تۇرعان كەڭ جازيراعا كۇن شۋاعى دا مولىنان قۇيىلادى. سوندىقتان كۇتە بىلسە, بۇل وڭىردە وسپەيتىن جەمىس, كوكونىس ءتۇرى جوق. كوپ جەرى قۇمداۋىت بولعاندىقتان, ءدامى دە ءتىل ۇيىرەدى.

كونە تۇركى تىلىندە بىزگە بەيمالىمدەۋ «زايساڭ» ءسوزى «جايساڭ» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. ال زايسان كولى وسىدان مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىندا «بەينە تەڭىز» دەپ اتالادى. ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە كوز جەتپەي شالقىپ, تولقىپ جاتاتىن كولدى ءالى كۇنگە دەيىن اقىندارىمىز تەڭىزگە تەڭەيدى. مىنە, وسىدان-اق زايسان جەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلە بەرىڭىز.

تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – جەر استىندا جاتقان قازبا بايلىعى. گەولوگيا-مي­نە­رالوگيا تىلىندە بۇل ءوڭىردى زايسان قازان­شۇڭقىرى دەپ اتايدى. قازانشۇڭقىر – تابيعاتتىڭ ادامزاتقا ساقتاعان قويماسى سەكىلدى دۇنيە. التىن مەن كۇمىستەن باس­تاپ, ءتۇرلى مينەرالدى شيكىزات كوزدەرى كەزدەسەدى. ءبىر عاجابى, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندە وندىرىلەتىن مۇناي كەندەرى الىپ سارىارقانى اتتاپ ءوتىپ, شىعىس قازاقستاننىڭ زايسانىنان تابىلدى. تابيعات قويناۋىنداعى مۇنايدىڭ پايدا بولۋ پروتسەسى باتىس وڭىرلەرىنەن دە ەرتە جۇرگەندىكتەن, مۇندا ول تىم ءپىسىپ, قويۋلانىپ كەتكەن ەكەن. سوندىقتان بۇل مۇنايدى ءوندىرۋ كەيىنگە قالدىرىلا تۇ­رىپ, مۇنايمەن قوسا كەزدەسەتىن گاز ءوندىرۋ ءىسى بىرنەشە جىل بۇرىن باستالىپ كەتتى.

وسىنداي قۇتتى ءوڭىر ءۇشىن تالاس ەرتە باستان جۇرگەندىگىن تاريحي شەجىرەلەردەن بىلەمىز. زايسان – كونە تۇركى كەمەڭگەرلەرى تونىكوك, بىلگە قاعانداردىڭ تاباندارى تيگەن جەر. ودان بەرگى زاماندارى بىرنەشە ءجۇز جىلعا سوزىلعان قازاق-قالماق سوعىسىندا زايسان ءوڭىرى ءۇشىن كۇرەس كۇشتى بولعان. «قوزى ماڭىراق, قۋ ماڭىراق, اراسى تولعان كوپ قالماق, قالماقتى قۋىپ قاشىردىڭ, التايدان ءارى اسىردىڭ», دەيدى اتاقتى بۇقار جىراۋ ءوزىنىڭ ەڭ سۇيىكتى باتىرلارىنىڭ ءبىرى قابانبايدى جوقتاۋىندا. ماڭىراق – زايسان وڭىرىندەگى تىرشىلىككە جايلى تاۋ. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە شوپاندار وسى تاۋ­دىڭ اراسىن قىستاۋ ەتكەن. بۇقار جىراۋ بابامىزدىڭ سان سوعىستى باستان وتكەرگەن ءباhادۇر قابانبايدىڭ ەرلىگىن جىرلاعاندا ماڭىراق اراسىن قالماقتاردان تازارتۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋى بەكەر ەمەس.

زايسان جەرىنىڭ تارتىمدىلىعى رە­سەيدى يمپەريا رەتىندە قۇرىپ, ونىڭ ەتەك-جەڭىن كەڭەيتكەن ءى پەتر پاتشاعا دا ءمالىم بولادى. وعان ءسىبىر گۋبەرناتورى ماتۆەي گاگاريننەن «سول وڭىردە التىن بار» دەگەن حابار تۇسەدى. وسىعان وراي وزىنە بەلگىسىز وڭىرگە قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتقان پاتشا پودپولكوۆنيك يۆان بۋحگولتستىڭ ۇلكەن اسكەري ەكسپەديتسياسىن اتتاندىرادى. بۇل ەكسپەديتسيا ءۇش اي جول ءجۇرىپ, اتالعان وڭىرگە جەتكەنىمەن, جوڭعارلار تاراپىنان جويقىن شابۋىلعا ۇرىنىپ, كۇيرەيدى. ءۇمىتىن ۇزبەگەن پاتشا ورىس-شۆەد سوعىسىندا كوزگە تۇسكەن, وزىنە سەنىمدى گۆار­ديا مايورى ليحارەۆتى جەكە قابىل­داپ, جۇزبە-ءجۇز كەزدەسۋىندە: «وسى جەردەن ءوزىڭ قالاعان مامانداردى, وفيتسەرلەردى, سول­داتتاردى الىپ, توبىل, سەمەي بەكىنىستەرى­نە باراسىڭ, سول جەردەن ۇلكەن ەكسپەدي­­تسيا جاساقتايسىڭ, بار­لىق قاجەتتىلىكتى بەرە­­مىن, دايىندىق مىق­تى بولۋى ءۇشىن سول وڭىر­­دەگى ورىس بيلىگىنىڭ ءبارىن ساعان باعىندى­را­مىن, ەكسپەديتسيا ابدەن ءازىر بولعان كەزدە كەمەمەن ەرتىستى ورلەپ جولعا شىعاسىڭ, زايسان كولىنە جەتەسىڭ, ودان ءوتىپ بارىپ جاڭا بەكىنىس سالاسىڭ, جوڭعارلاردىڭ شامىنا تيمەي, بىتىمگە كەلەسىڭ, ەرتىس­تىڭ تەرەڭدىگىن, جاعالاۋىن, التىننىڭ بار-جوعىن زەرتتەيسىڭ, گاگاريننەن, بۋح­گولتستەن تۇسكەن اقپاراتتاردىڭ راس-وتىرىگىن تەكسەرەسىڭ, بارلىق اقپاراتتى وزىمە حابارلاپ وتىراسىڭ» دەگەن سيپاتتا تاپسىرما بەرەدى.

پاتشا جارلىعىن مۇلتىكسىز ورىن­داعان ليحارەۆ ۇلكەن دايىندىق جۇمىس­تارىن جۇرگىزىپ بارىپ, بىرنەشە كەمەگە مىنگەن 171 اداممەن 1720 جىلدىڭ جازعا قارا­عان كوكتەمىندە قازىرگى زايسان جەرىنە جەت­كەنىمەن, وعان دا مۇندا قالۋدىڭ ءساتى تۇس­پەدى. قالماقتار تاراپىنان ءجيى شابۋىل­عا تاپ بولىپ, 400 شاقىرىمداي قايتا كەرى ءجۇزىپ, ەرتىس پەن ءۇلبى وزەندەرىنىڭ قوسىلعان تۇسىنداعى بيىك تاۋلار ارا­سىنداعى ۇلكەن الاڭقايدان بەكىنىس سالادى. بۇل – وسكەمەن بەكىنىسى ەدى. وتكەن جىلى وسكەمەن بەكىنىسىنىڭ قۇرىلعانىنا 300 جىل بولدى.

رەسەي يمپەرياسىنا ءى پەتردىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى وسىدان ءبىر جارىم عاسىرداي ۋاقىت ءوتىپ, قازاقتار زايسان ءوڭىرىن قالماقتاردان ابدەن تازارتقاننان كەيىن عانا ءتۇستى. زايسان بەكىنىسى سالىندى. ول اۋەلگى باس­تا جەمەنەي وزەنىنىڭ اتىنا وراي «جەمە­نەيكا» دەپ اتالدى.

قازىر زايسان قالاسىنىڭ پايدا بولۋى­نا قاتىستى ءارتۇرلى دەرەك كەزدەسەدى. ۆيكي­پەديادا «زايسان قالاسىنىڭ نەگى­زى 1830-1840 جىلدارى قالانعان» دە­گەن دەرەك بار. ال گەوگرافيالىق ەنتسيكلو­پە­ديانىڭ 1903 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە ا.ف.دەربيەن شىعارعان 18 تومىندا زاي­سان قالاسىنىڭ ىرگەتاسى 1864 جىلى قالان­عان دەلىنگەن. قازاقشا ۆيكيپە­­دي­يادا «قالانىڭ ىرگەسى 1868 جىلى رەسەي مەن قىتاي ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى شەكارانى مەجەلەۋ كەزىندە قالاندى, كە­يىن ۋەزدىك قالاعا اينالدى» دەلىنگەن. اري­نە, وسىلاردىڭ قاي-قايسىسىن دا جوق­قا شىعارۋعا بولمايدى. ماسەلەن, شامالاۋىمىزشا, 1830-1840 جىلدارى قازىرگى زايسان قالاسىنىڭ ورنىندا نەمەسە ماڭايىندا قازاق اۋىلى قونىس تەپسە كەرەك. العاشقى دەرەك وسىنى نەگىزگە العان. ال رەسەي بيلىگى جونەلتكەن اسكەري ەكسپەديتسيالار بۇل ارانى باسىندا بەكىنىس, ارتىنان ستانيتساعا اينالدىرۋى 1860 جىلداردان باستاۋ الادى. وسى دەرەكتەردى ەلىمىزدىڭ شىعىس ءوڭىرىن, ونداعى قازىرگى زامانعى قالالاردىڭ پايدا بولۋىن, حالىق شارۋا­شىلىعىنىڭ وركەندەۋىن كوپ زەرتتەگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جانۇزاق قاسىمباەۆ دالمە-ءدال دەرەكتەرمەن ودان ءارى بەكىتە تۇسەدى. ول ءوزىنىڭ «گورودا ۆوستوچنوگو كازاحستانا. ۆ 1861-1917 گگ.» اتتى مونوگرافيالىق كىتابىندا ورىنبور وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, «زايساننىڭ نەگىزى 1868 جىلى قالاندى, 1871 جىلى وعان قالا مارتەبەسى بەرىلدى» دەپ انىق جازعان. وسى دەرەكتى زايساندىق ولكەتانۋشى, اۋدان شەجىرەسى تۋرالى بىرنەشە كىتاپ جازعان قاليبەك التىباەۆ ودان ءارى قۋاتتايدى جانە سوعان كوپتەگەن دەرەك كەلتىرەدى.

سونىمەن زايسانعا قالا مارتەبەسى بەرىلگەنىنە بيىل – 150 جىل. بۇل جەردە نازار اۋدارۋعا لايىق ەڭ ءبىر قىزىقتى جايت – پاتشا وكىمەتى تۇسىندا زايساننىڭ سونشاما جەدەل دامىپ, ازداعان جىلدىڭ ىشىندە قالا مارتەبەسىنە يە بولۋى. ءتىپتى «زايساننىڭ نەگىزى 1864 جىلى قالاندى» دەپ العاشقى دەرەككە سايكەس ءسال ەرتەرەك العاننىڭ وزىندە بار بولعانى 7-8 جىلدىڭ ىشىندە ول قالا مارتەبەسىن الىپ ۇلگەرگەن. ول زاماندا قالا اتانۋ وڭاي بولماعان.

زايسان قالاسىنىڭ پاتشا وكىمەتىنىڭ تۇسىندا جەدەل دامىپ, كوپەستەر مەن ساۋ­داگەرلەر قالاسى اتانۋىنا ونىڭ موڭ­عوليا مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا جو­لىنىڭ بويىندا قىتايعا جاقىن شەكارا ماڭىندا ورنالاسقانى تۇرتكى بولعان سەكىلدى. قالانىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى وعان جان-جاقتان اعىلعان كوپەستەر مەن ساۋداگەرلەر ءۇشىن ءبىر جاعى قىتاي, ءبىر جاعى رەسەي, ءبىر جاعى موڭعوليا, ءبىر جاعى قازاقستاننىڭ ءوز ءىشى, بىلايشا ايت­قاندا دۇنيەنىڭ ءتورت قۇبى­لاسىنا ساۋدامەن شىعۋىنا وتە قولايلى مۇمكىندىك تۋدىرعان. سوندىقتان مۇن­دا جىلما-جىل نيكولسك جارمەڭكەسى وتكىزىلىپ تۇرعان.

وسىنىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ويىمىزشا, زايساننىڭ موڭعوليا مەن قىتايدىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن ساۋدا جولىنىڭ بويىندا ورنالاسۋىنىڭ ماڭىزى زور بولعان. موڭعوليادا بۇرىن دا, قازىر دە مال كوپ. بۇل مال ءتىرى كۇيىندە نەمەسە ءجۇن مەن تەرى ەسەبىندە قىتايعا جونەلتكەن. سىبىر­دەن باعالى اڭ تەرىلەرى مەن تەمىر-تەرسەك جەتكىزىلگەن. ال قىتايدان شاي, ماتا, باس­قا دا تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتار ەكىنشى جاق­قا ساۋدالانادى. زايساننىڭ وزىنەن از ۋاقىت­تا شاعىن ەكى تەرى-بىلعارى زاۋىتى سالى­نادى.

ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا زايسان كوپۇلتتى بولىپ كەلگەن. سەبەبى جان-جاقتان ورىس كوپەستەرى, تاتار ساۋداگەرلەرى, وزبەكتەر مەن تاجىكتەر اعىلعان. ساۋدامەن اينالىسقانداردىڭ بارلىعى تەز كوتەرىلگەن. سونىڭ ءبىر مىسالى, مۇندا قىزىل كىرپىشتەن ورنەكتەلىپ سالىنعان ەڭسەلى ۇيلەردىڭ ءجيى كەزدەسۋى.

ساۋدانى قازاقتار دا جاقسى ۇيرەنىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى پىسىقتارى جاڭا تۇرمىسقا بەت تۇزەگەن. قالادا بىر­نە­شە قازاقتان شىققان ساۋداگەردىڭ جەكە دۇ­كەندەرى بولعان. ماسەلەن, تاتار ساۋدا­گەرىنە ات ايداۋشى بولعان بالا بيداحمەت بادىكەنوۆتىڭ دۇنيەنى كورىپ كوزى اشى­لىپ, ورىس ءتىلىن مەڭگەرىپ الۋىنىڭ ناتيجە­سىن­دە تەز بايىپ, گيلديا كوپەسى اتانىپ, ورىس­تىڭ اتاقتى فابريكانت بايى ساۆۆا موروزوۆپەن ساۋدا ارىپتەستىگىن ورناتۋى – جەكە زەرتتەۋگە تۇرارلىق جايت. ول رە­سەي­­­دەگى نيجەگورود ساۋدا جارمەڭكەسى­­نە قاتىسۋ ءۇشىن كەيىن فاميلياسىن بوبكين ­دەپ وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولادى. قازىر كە­زىن­دە ونىڭ سالدىرعان كەرەمەت ۇيىن­دە زايسان ولكەتانۋ مۋزەيى ورنالاسقان. بىلەتىندەر­دىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ءۇيدىڭ سالىنعانى­نا 130 جىلدان استام ۋاقىت بولعان.

ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىسى­مەن بايىرعى زايسان قالاسى ءوزىنىڭ تاريحي دامۋ جولىنا تۇسە باستادى. سە­بەبى زايسان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا قازاق­ستاندى قىتايمەن بايلانىستىراتىن مايقاپشاعاي كەدەنى اشىلدى. وسىدان كەيىن زايسان قالاسىندا ساۋدا تاعى دا قايناپ بەردى. شاعىن قالانىڭ وزىندە بۇل كۇندەرى بىرنەشە ءىرى ساۋدا ۇيلەرى, كوپتەگەن ءدامحانا, مەيرامحانالار, بىر­نەشە قوناقۇي اشىلدى.

ساۋىر, سايقان تاۋلارىنىڭ باۋىرىن- دا, جەمەنەي وزەنىنىڭ جاعاسىندا, سايا­باقتار ورتاسىندا جايعاسقان زايسان قالاسىنا بارعانىمىزدا, ونىڭ كەشكى كوركىن كورىپ ەرەكشە اسەر الدىق. ادەتتە, قالاعا كەلگەن ادام ۋ-شۋدان شارشايتىنى بەلگىلى. ال مۇندا كەلسەڭىز, دەمالاسىز. قالا كوشەلەرىنىڭ بويىنداعى ارىقتارمەن سىلدىراپ اعىپ جاتقان بۇلاقتارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. كوشە بويلاي ورنالاسقان تال-تەرەكتەرى توگىلىپ, گۇلزارلارى قالى كىلەمدەي قۇلپىرىپ, جۇپار ءيىسى زايسان كەشىنە ماقپالداي جۇمساقتىق سىيلايدى. بيىك تاۋلار توبەسىنەن مەيىرلەنە توگىلگەن اشىق كۇننىڭ كەشكى شاپاعىن ساۋىردان سوققان سالقىن سامال تەربەپ جىبەرگەن كەزدە دەنەڭىز عانا ەمەس, يۋ-قيۋ تىرشىلىكتەن شارشاعان ساناڭىز دا سەرگىپ سالا بەرەدى.

زايسان قالاسى – كونە مەن جاڭانىڭ استاسقان تۇسى. مۇندا رۋداكي, ساعدي, حافيز سىندى اتاقتى شايىرلار جىر­لاعانداي, شىعىستىق قالالارعا ءتان ەسكىر­مەيتىن سۋرەتتەر بار. وسىدان 100-150 جىل­داي بۇرىن زايسان كوپەستەرى مەن ساۋ­داگەرلەرىنىڭ قىزىل كىرپىشتەن ويۋلاپ سا­لىپ كەتكەن ۇيلەرى قالا كوركىنە كورىك قوس­سا, قازىرگى كاسىپكەرلەردىڭ سالدىر­عان سۋپەرماركەتتەرى مەن قوناقۇيلەرى قا­زاق­ستاننىڭ قازىرگى قارىشتى دامۋ قار­قى­نىن بەينەلەيدى. زايسان – قازاق­ستاننىڭ ەڭ ادەمى شاعىن قالاسى نەمەسە ەڭ ءساندى ۇلكەن اۋىلى. الەمنىڭ كەز كەلگەن اتاقتى, اسقاق قالالارىنان تابا المايتىن جانعا جايلىلىقتى زايسان قالاسىنان تاباسىز. زايسان تازالىعى, گۇلدەندىرىلۋى مەن اباتتاندىرىلۋى شاعىن قالالار ءۇشىن ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق. وسىنىڭ جولىن تاپقان زايسان اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك ءزاينۋلديندى حالىق قۇرمەتتەيدى.

كوشەلەرگە قارا توسەنىش توسەلىپ, جا­رىقتاندىرىلىپتى. ءاربىر بوس جات­قان جەر­لەر گۇلزارلارعا, ساياباقتارعا اينال­دى­رىلعان. اۋداننىڭ ءوز مۇنايى مەن گازى, كومىرى, اراسان سۋى بار. قازىر وسى­نىڭ ءبارى ىسكە جاراتىلۋدا. وبلىستا تۇڭ­عىش رەت زايسان قالاسىنا كوگىلدىر وتىن بەرىلە باستادى. ەندى ول اۋىلدارعا تا­را­تىلىپ, ورتاق يگىلىككە اينالدىرىلۋدا.