گەودەزيا جانە كارتوگرافيا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا سوڭعى رەت كارتالار وتكەن عاسىردىڭ 1980-90-شى جىلدارى جاڭارتىلدى. بۇعان قوسا ەلىمىزدە 1942 جىلعى كوورديناتتار جۇيەسى (سك-42) ءالى قولدانىستا.
ەكونوميكاسى تابيعي رەسۋرستارعا نەگىزدەلگەن كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن گەودەزيا جانە كارتوگرافيا قىزمەتىن دامىتۋ ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى. نەگە دەسەڭىز, كارتوگرافيالىق جانە گەودەزيالىق مالىمەتتەردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋدا, ەلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدا, قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە, سونداي-اق ناۆيگاتسيالىق قىزمەتتەردى ۇسىنۋدا تيىمدىلىگى كوپ.
تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى گەودەزيا جانە كارتوگرافيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى قاجىمۇقان بەكمۇقاشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە توپوگرافيالىق كارتالاردى جاڭارتۋ جۇمىستارى 2005 جىلدان بەرى جۇرگىزىلە باستادى.
«قازاقستان اۋماعىنىڭ 55-65%-ىنا اەروتۇسىرىلىم جاسالدى. قازىر رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالانىڭ, سونداي-اق تۇركىستاندى قوسپاعاندا 13 وبلىس ورتالىعىنىڭ توپوگرافيالىق جوسپارلارى ازىرلەندى. تۇركىستان قالاسىنا بايلانىستى توپوگرافيالىق جوسپار بيىل اياقتالادى», دەدى كوميتەت توراعاسى.
ۇزىن سانى 51 ءىرى ءارى شاعىن قالانىڭ, 54 اۋدان ورتالىعى مەن 209 ەلدى مەكەننىڭ تسيفرلى كارتالارى جاسالدى.
جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى الەمدە سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيانى, تسيفرلى كارتوگرافيانى, گەوكەڭىستىكتى تەحنولوگيالاردى اۋقىمدى ەنگىزۋ مەن پايدالانۋدىڭ قارقىن الۋىمەن گەودەزيا جانە كارتوگرافيا سالاسىنىڭ ماڭىزى بىرنەشە ەسە ارتا ءتۇستى. بۇل جاھاندىق ۇردىستەن قالىس قالماۋعا قامدانعان ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى ارقىلى ۇلتتىق كەڭىستىكتى دەرەكتەردىڭ ينفراقۇرىلىمى جوباسى قولعا الىندى. ونىڭ ىسكە اسىرىلۋ مەرزىمى – 4 جىل.
كوورديناتتار جۇيەسى ەسكىرگەن
وكىنىشتىسى سول, بيىل ەگەمەندىگىمىزگە 30 جىل تولعانىمەن رەسپۋبليكا اۋماعىندا ءالى كۇنگە دەيىن 1942 جىلعى كوورديناتتار جۇيەسى (سك-42) پايدالانىلىپ كەلەدى. تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ قازىرگى قارقىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ قانشالىقتى ەسكىرگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس دەيدى ماماندار. سونىمەن بىرگە سك-42-تە شەكتەۋ بار. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك ەمەس قۇرىلىمدار مەن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا گەومالىمەتتەر جابىق. بۇدان قالدى ءتۇرلى ۆەدومستۆولاردا, سالالار مەن وڭىرلەردە سك-42, سك-63 جانە WGS-84 سىندى ءارتۇرلى كووردينات جۇيەلەرى قولدانىلىپ ءجۇر. سالا وكىلدەرى ايتقانداي, مۇنىڭ سالدارى مەملەكەتتىك دەرەكقورلاردىڭ, كاداسترلاردىڭ جانە گەوپورتالداردىڭ گرافيكالىق نەگىزدەرىنىڭ بىتىراڭقىلىعىنا اكەلەدى.
«ۇلتتىق كەڭىستىكتى دەرەكتەردىڭ ينفراقۇرىلىمى جوباسى اياسىندا مەملەكەتتىك گەودەزيالىق, نيۆەليرلى جانە گراۆيمەتريالى جەلىلەردى جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلەدى. سپۋتنيكتىك تەحنولوگيالار ارقىلى زاماناۋي كوورديناتتار جۇيەسى ەنگىزىلىپ, قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا بىرىڭعاي اشىق تسيفرلى كارتوگرافيالىق نەگىز قۇرىلادى. سونداي-اق «مەملەكەتتىك گەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ» جانە «بازالىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر» اقپاراتتىق جۇيەلەرى ازىرلەنەدى. ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋ سك-42 ورنىنا ەلىمىزدىڭ زاماناۋي مەملەكەتتىك كوورديناتتار جۇيەسىن (Qazaqstan Terrestrial Reference System, QTRS) ورناتۋعا جانە رەسپۋبليكا اۋماعىن 100% اشىق كەڭىستىكتى دەرەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قوسا بۇل ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن, كاداسترلارىن, گەوپورتالدارىن بىرىكتىرۋگە جول اشادى», دەدى ق.بەكمۇقاشەۆ.
گەودەزيالىق جەلىلەردىڭ قولدانىستاعى پۋنكتتەرى جاڭا كوورديناتتار جۇيەسىندە قايتا انىقتالاتىنى ءمالىم بولدى. وسى ارقىلى دالدىك نۇكتەسى 1-2 سم-گە جەتكىزىلەدى. ەلىمىزدەگى گەوپوزيتسيانى ءدال انىقتاۋ ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن قۇرالدار مەن روبوتتەحنيكانى پايدالانۋعا, جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكارالارىن, كاداسترلاردى, كەن ورىندارىنىڭ اۋماعىن انىقتاۋ دالدىگىن ارتتىرۋعا, سول سەكىلدى گەودەزيالىق جانە توپوگرافيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەتتىك گەومەتريالىق جانە نيۆەليرلى جەلىلەردى جاڭعىرتۋ ۇلتتىق كەڭىستىكتى دەرەكتەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرامداس بولىگى سانالاتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. اتالعان دەرەكتەر ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بيىك نۇكتەنى ەسەپتەۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. ۇلتتىق گەودەزيا جانە كەڭىستىكتى اقپارات ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مەدەر ماسەلوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, مۇنداي جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى قازاقستانعا بيىكتىكتى انىقتاۋدىڭ سپۋتنيكتىك ادىستەرىنە كوشۋگە جول اشادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى ۇلتتىق جوبانىڭ باسقا كومپونەنتتەرى ەلىمىزدىڭ ورتاق اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قۇرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, ەلەكتروندى ۇكىمەتتى دامىتۋدىڭ قيسىندى جالعاسى بولۋعا ءتيىس.
«وسى جوبا اياقتالعاننان كەيىن قازاقستان اۋقىمدى اقپاراتتى ايتارلىقتاي ۇلعايتىپ, كەڭىستىكتى اقپاراتتى پايدالانۋدى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك الادى. ويتكەنى كەڭىستىكتى اقپارات قازىر قولدانىستاعى فايلداردىڭ 80%-ىن قۇرايدى. سول سەكىلدى جوبانى ىسكە اسىرۋ ارنايى سالالىق ماقساتتاعى جۇمىستاردىڭ, گەودەزيالىق جانە كارتوگرافيالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىنىڭ ورىندالاتىن ساپاسىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كوبىنەسە گەودەزيالىق جۇمىس ساپاسىنىڭ تومەندىگى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ قاباتتاسۋىنا, قۇرىلىستاعى ورەسكەل بۇزۋشىلىقتارعا الىپ كەلەدى. زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى پايدالانۋ ارقىلى ساپالى ساراپتاما جاساۋ بۇل قاتەلىكتەردى جويىپ قانا قويماي, ونى تۇزەتۋگە باعىتتالعان شىعىنداردى قىسقارتۋعا سەپتەسەدى», دەدى م.ماسەلوۆ.
تۇيىندەي كەلگەندە, جاۋاپتى ورگان وكىلدەرى اتالعان ۇلتتىق جوبا جيىنتىق اقپاراتتى, بازالىق جانە سالالىق كەڭىستىكتى دەرەكتەردى ءبىر جەردەن كورۋگە, ءتيىمدى باسقارۋ مەن جوبالاۋ جۇمىستارىن جوسپارلاۋدى قامتاماسىز ەتىپ, مەملەكەتتىڭ, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ماسەلەسىن شەشەتىن وڭتايلى قۇرالعا اينالاتىنىنا سەنىمدى.