كۇرەس تۇرلەرىنەن الەمدە قاپ تاۋىنىڭ جىگىتتەرىنىڭ الدىنا تۇسەر ەشكىم جوعىن قازىر ەكىنىڭ ءبىرى مويىندايدى. بۇگىندە داعىستاندىقتار مەن وسەتيندەردى, شەشەندەر مەن ينگۋشتاردى رەسەي قۇراماسىن بىلاي قويعاندا كەمى ونشاقتى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قۇرامالارىنان كەزىكتىرەسىڭ. تاۋ حالقىنىڭ وكىلدەرى قازاق جىگىتتەرىنەن مىقتى دەگەنگە نامىستاناسىڭ. ءيا, قاجىمۇقان مەن بالۋان شولاقتىڭ ۇرپاقتارى كاۆكازدىقتاردىڭ الدىندا قاۋقارسىز بولىپ تۇر. نامىستانساڭ دا, ىزاعا بۋلىقساڭ دا بۇگىنگى شىندىق وسى.
كۇرەس تۇرلەرىنەن الەمدە قاپ تاۋىنىڭ جىگىتتەرىنىڭ الدىنا تۇسەر ەشكىم جوعىن قازىر ەكىنىڭ ءبىرى مويىندايدى. بۇگىندە داعىستاندىقتار مەن وسەتيندەردى, شەشەندەر مەن ينگۋشتاردى رەسەي قۇراماسىن بىلاي قويعاندا كەمى ونشاقتى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قۇرامالارىنان كەزىكتىرەسىڭ. تاۋ حالقىنىڭ وكىلدەرى قازاق جىگىتتەرىنەن مىقتى دەگەنگە نامىستاناسىڭ. ءيا, قاجىمۇقان مەن بالۋان شولاقتىڭ ۇرپاقتارى كاۆكازدىقتاردىڭ الدىندا قاۋقارسىز بولىپ تۇر. نامىستانساڭ دا, ىزاعا بۋلىقساڭ دا بۇگىنگى شىندىق وسى.
ءبىزدىڭ جازعىش اعايىنداردا فاكتىگە سۇيەنۋدەن گورى ەموتسيا باسىم بولىپ كەلەدى. «قازاقتىڭ جىگىتتەرى كۇرەسكە مىقتى» دەگەن ۇعىمدى ساناعا ءسىڭدىرىپ جىبەرگەن دە سولار. كەشەگى كەڭەس وداعى ورناعانعا دەيىن اتا-بابالارىمىز پالۋان بولسا راسىندا دا بولعان شىعار, ال, ودان بەرگى جەردە الەم قازاقتىڭ پالۋاندىعىن كەم مويىندادى دەسەك, مۇنىمىزعا ەشكىمنىڭ ءوتى جارىلىپ كەتپەس.
وزگەلەر «قانە, كىمىڭ بار؟» دەسە, كۇرەستە اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن تۇلعالارىمىز ەكى قولدىڭ ساۋساعىنان ارەڭ اسادى. ونىڭ وزىندە... كوپشىلىگىن قازاق ءىشى ماقتانىش تۇتقانىمەن بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيدى. ارينە, الدىمەن اۋزىمىزعا ابىلسەيىت ايحانوۆ, امانجول بۇعىباەۆ, امانگەلدى عابساتتاروۆ اعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى ورالادى. ءسوز جوق, تاماشا بالۋاندار. الايدا, جەتىستىكتەرى, باعىندىرعان بيىكتەرى وداق كولەمىنەن اسپايدى. ءيا, قازىر ءسىز «ول كەزدە جاعداي سولاي ەدى عوي, بودان ەل بولدىق, ورتالىقتا وتىرعاندار قازاقتىڭ جىگىتتەرىنىڭ كوتەرىلگەنىن قالامادى» دەپ تالاسا كەتۋىڭىز مۇمكىن. سىزبەن كەلىسۋگە دايارمىز. الايدا, ورتالىق از ۇلتتاردىڭ قايسىسىنىڭ باعى اسقانىن قالاپتى؟! ولار جالعىز قازاقتى عانا تۇقىرتقان جوق, وزدەرىنەن باسقانىڭ ءبارىن دە تۇقىرتتى عوي. قاپ تاۋىنىڭ جىگىتتەرى ءسويتىپ وتىرعاندا-اق توپ جارمادى ما؟! ايداي الەمگە وزدەرىن سول كەزدىڭ وزىندە-اق مويىنداتپادى ما؟! ءالي اليەۆتەرىڭىز الەم چەمپيوناتىندا سول كەزدىڭ وزىندە-اق بەس رەت توپ جارىپ ەدى عوي. وليمپيادانى ەكى رەت ۇتقان سوسلان انديەۆكە وڭاي بولدى دەپ كىم ايتا الادى؟! كوماندور مادجيدوۆتىڭ ورنىنا سوعان ءسال لايىقتاۋ ءبىر ورىس بالۋانى تابىلعاندا سەۋلگە سول تارتىپ كەتەتىن ەدى عوي. ورتالىقتىڭ ولارعا ەمەشەگى ۇزىلمەگەنىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. بىراق, ولار بارلىق قارسىلاستارىن تىرپ ەتكىزبەي, وزدەرىن مويىنداتا ءبىلدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز ءوزىمىزدى ماسكەۋگە داعىستاندىقتار سەكىلدى مويىنداتا المادىق. دەمەك, ءبىزدىڭ بالۋاندىعىمىزدان ولاردىڭ بالۋاندىعى مىقتى بولىپ تۇر عوي.
قازاق ۇلاندارىنان وليمپ بيىگىن باعىندىرعان ەكى-اق بالۋان بار. ءشامىل سەرىكوۆ پەن جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ. ەكەۋى دە كەشەگى كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىندا جۇرگەنىمىزدە توپ جاردى. ول كەزدە دە انىق كۇشتىنىڭ جولىن ەشكىم كەسە المايتىن. ءسىز ەشكىمدى شاق كەلتىرمەي بارا جاتساڭىز, امال جوق, قۇراماعا ءسىزدى تارتاتىن. بۇل سوزىمىزگە ناقتى مىسال دەپ ءشامىل سەرىكوۆتى اتاۋعا بولادى. قانداسىمىز وداقتاعى قارسىلاستارىنىڭ ءبارىن ايقىن جەڭدى. ايقىن جەڭبەسە قۇراماعا قابىلدانبايتىنىن ءبىلدى. كسرو قۇراماسىنىڭ باپكەرلەرى ءشامىلدى جانى قالاماسا دا قۇراماعا قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. الەم چەمپيوناتىن قاتارىنان ەكى رەت ۇتقان ول كەيىن ماسكەۋ وليمپياداسىندا توپ جاردى.
كورىپ وتىرسىزدار, ەكى بالۋان دا وليمپيا ويىندارىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانعا دەيىن توپ جارعان. ول «ءبىزدى قۇرامادان شەتتەتەتىن» دەگەن ۋاقىت. «تاۋەلسىزدىكتىڭ زارى ءوتتى عوي» دەيتىن ۋاقىت. ءسويتىپ وتىرعاندا ەكى قازاق توپ جارىپ وتىر. ال, ءوز قولىڭ ءوز اۋزىڭا جەتىپ, وليمپيا ويىندارىنا دەربەس مەملەكەت بولىپ قاتىسىپ وتىرعان جيىرما جىلدا بۇل سپورت تۇرىنەن قاي قازاق ۇلانى توپ جارىپتى؟! داۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ 1988 جىلعى كۇمىسى دە كسرو قورجىنىنا ءتۇستى. راس, داڭقتى بالۋان كەلەسى وليمپيادادا دا جۇلدەسىز قالعان جوق. بىراق, بۇل جولى دا بۇيىرعانى التىن ەمەس, قولا بولدى. قازاق جانكۇيەرلەرىنىڭ التىن اڭساعانىنا بۇگىندە وتىز جىلدان اسىپتى. ولاردىڭ كوڭىلىن داۋلەت پەن باقتيار بايسەيىتوۆتىڭ الەم چەمپيوناتتارىندا توپ جارعانى دا اۋلاي قويماعانى انىق. گرەك-ريم, ەركىن كۇرەس دەپ بولمەي-اق قويالىق, ماۋلەن مامىروۆتىڭ, نۇرباقىت تەڭىزباەۆتىڭ, اسەت مامبەتوۆتىڭ, اقجۇرەك تاڭا-تاروۆتىڭ جۇلدەلەرى بۇل سپورتشىلار ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك ەكەنى داۋسىز, الايدا, جانكۇيەرلەر ءۇشىن داتكە قۋات قانا. باس جۇلدەنى قانداي جۇلدە الماستىرا الۋى مۇمكىن؟!
ءادىلىن ايتۋ كەرەك, بۇگىندە قازاقستاندا كۇرەستىڭ ناسيحاتى قاي-قاي سپورت تۇرىنەن دە كەم ەمەس, كۇرەسكە نازار اۋدارمايتىن سپورتتىق باسىلىمدار جوق. كۇرەستىڭ اينالاسىندا جۇرگەندەر سپورت شەنەۋنىكتەرىنە دە رەنجي المايدى. بالۋاندار بارامىن دەگەن وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا بارادى, قاتىسامىن دەگەن تۋرنيرىنە قاتىسادى. ولاردى ەشكىم قاراجاتتان قىسىپ وتىرعان جوق. قارسىلاستارىن قيراتىپ بارا جاتسا تورەشىلەردىڭ دە قىساستىق جاسامايتىنى انىق. سەبەبى, داۋلەت تۇرلىحانوۆ حالىقارالىق كۇرەس فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەسى.
وليمپيادا باعدارلاماسىنا ەنەتىن دزيۋ-دو كۇرەسىندەگى جاعداي ەركىن كۇرەس پەن گرەك-ريم كۇرەسىندەگى جاعدايدان دا كۇردەلى. الگى ەكى كۇرەس تۇرىندە ءبىز كۇمىس پەن قولانى مىسە تۇتپاي وتىرساق, لوندون وليمپياداسىنا دەيىن دزيۋ-دودان «وسى جۇلدەگە ىلىنەدى-اۋ» دەگەن قازاقتى تابۋدىڭ ءوزى قيىن بولدى. اتاقتى بەكەت ماحمۋدوۆتى دزيۋ-دوعا اكەلگەندە «ناتيجە وسى لوندون وليمپياداسىندا بولادى» دەگەنبىز. قايدان؟! ماحمۋدوۆتىڭ مەنەدجەرلىگى دزيۋ-دوعا جۇرمەدى. دزيۋ-دو بوكس ەمەس ەكەن.
قازاق جانكۇيەرلەرى لوندون وليمپياداسىنان ەرەكشە ءۇمىت كۇتكەن. وليمپياداعا دەيىن نۇرماحان تىناليەۆ ۇلت قاھارمانى رەتىندە دارىپتەلدى. دارحان باياحمەتوۆ, داۋرەن جۇماعازيەۆتەردىڭ دە جارناماسى جامان بولعان جوق. بىراق, بۇل بالۋانداردىڭ دا ەشقايسىسى كوپشىلىك كۇتكەن ناتيجەنى كورسەتە المادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, كەشەگى تالعات ەرمەگياەۆقا دەيىن مينيستر ورىنتاعىندا ەكى بىردەي بالۋان وتىردى. الايدا, داۋلەت تۇرلىحانوۆ وتىرعاندا گرەك-ريمشىلەر, تەمىرحان دوسمۇحامەدوۆ وتىرعاندا دزيۋ-دوشىلار جارقىراي المادى. ەسەسىنە «مينيسترلىكتە ەشكىمى جوق» بوكسشىلار سوڭعى بەس وليمپيادادا دا التىن ولجالادى. ناقتىسى, قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ, وليمپيا ويىندارىنا دەربەس مەملەكەت بولىپ قاتىسقالى ولار التى رەت توپ جارىپتى. التى التىننىڭ بەسەۋى قازاق ۇلاندارىنىڭ ەنشىسىندە. بوكسشىلار وسىناۋ التى التىننان بولەك, بەس كۇمىس, التى قولا مەدالدى تاعى ولجالاپتى. مىنە, سىزگە مىقتىلىق, مىنە, سىزگە ناتيجە!
قازاق بالۋاندارى لوندوندا كۇتكەندەگىدەن تومەن ناتيجە كورسەتتى دەدىك. اسىرەسە, دزيۋ-دوشىلار سەنىمدى اقتامادى. بۇل جەردە دە نازار اۋداراتىن فاكتىلەر جەتكىلىكتى. ماسەلەن, دزيۋ-دو قۇراماسىنىڭ تىزگىنىن پەكين وليمپياداسىنان كەيىن ەربول قىرعىزباەۆ ۇستاعان. كەزىندە ءوزى دە جامان كۇرەسپەگەن ەربول ءا دەگەننەن-اق ءوزىنىڭ قارىمدى باپكەر ەكەندىگىن اڭعارتتى. 2009 جىلى ونىڭ شاكىرتى ماكسيم راكوۆ الەم چەمپيوناتىندا توپ جاردى. سوسىن... سوسىن قر دزيۋ-دو فەدەراتسياسى باس باپكەردى اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ەربول قىرعىزباەۆتىڭ ورنىنا اسحات جيتكەەۆتى تاعايىندادى. نە ءۇشىن؟ ول اراسىن ەشكىم تاپ باسىپ انىق بىلمەيدى. ەلدىڭ بىلەتىنى جيتكەەۆتىڭ كەزىندە وتاندىق دزيۋ-دوشىلاردىڭ ءبىر دە ءبىر رەت جارقىراپ كورىنبەگەندىگى. كەشەگى لوندون وليمپياداسىندا ولار ءتىپتى جەر قىلدى. قازاقستاندىق دزيۋ-دوشىلاردىڭ ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن ءدۇبىرلى دوداعا شامادان تىس شارشاپ بارعاندىعى مامانداردى بىلاي قويعاندا قاراپايىم جانكۇيەرلەرگە دە ايقىن ءبىلىنىپ تۇردى. دەمەك, باپكەرلەر سپورتشىلاردى زورىقتىرىپ اپارعان. ءبىزدىڭ دزيۋ-دوشىلاردىڭ كوزىندە وت جوق, كۇرەسۋدىڭ ورنىنا تاتاميدەن تۇرا قاشقىسى كەلەتىندەي اسەر قالدىرادى. دزيۋ-دوشىلاردىڭ جىگەرسىز كۇرەسكەندىگىن وليمپيادا اياقتالعان سوڭ فەدەراتسيا باسشىلىعى دا مويىندادى-اۋ دەيمىن, «باپكەردى اۋىستىرامىز, بالكىم ماماندى شەتەلدەن الدىرتاتىن شىعارمىز» دەدى. بۇل ءسوز ا.جيتكەەۆتىڭ جۇمىسىنا بەرىلگەن باعا ەدى. تەك تۇسىنىكسىزى وسىنشا تاجىريبەسىز باپكەردى فەدەراتسيانىڭ باقانداي ءۇش جىل ۇستاعانى. بىزدىڭشە, اسحات جيتكەەۆ سىر بەرە باستاعاننان كەيىن-اق ەشتەڭەنى كۇتپەي بۇرىنعى ناتيجەلى باپكەرگە قايتا قولقا سالۋ كەرەك ەدى. ونى بىرەۋلەردىڭ امبيتسياسى ءۇشىن ەمەس, قازاقستان دزيۋ-دوسى ءۇشىن ىستەگەندە لوندوندا تومەن قاراپ وتىرماعان بولار ەدىك.
سونىمەن, «قازاق كۇرەسكە مىقتى» دەگەن ءسوز اقيقاتقا قانشالىقتى جاقىن؟ وسى اڭگىمەنى ايتىپ جۇرگەن اعايىنداردى قولداي كەتەيىك دەسەك, حالىقارالىق ارەنالارداعى ناتيجەلەرىمىز الگىندەگىدەي. سان جاعىنان بىزدەن الدەقايدا از قاپ تاۋى جىگىتتەرىنىڭ ناتيجەسىن تاعى كورىپ وتىرمىز. «كۇرەسكە ناشارمىز» دەۋگە نامىس جىبەرمەيدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ «كۇرەسكە كوڭىل اۋدارىلماي جاتىر» دەگەندى ەشكىم ايتا المايدى. ەندەشە, قازاق بالۋاندارىنىڭ نامىسىن وياتۋ عانا قالدى. بۇدان باسقا جولدى كورىپ تۇرعانىمىز جوق.
اباي بالاجان,
«SKIFNEWS.KZ» ونلاين-گازەتىنىڭ باس رەداكتورى.
استانا.