ايتىلماعان اقيقات

ال دايىندىعى ءبىرشاما جوعارى بولىپ, باتىستاعى شەكاراعا جايعاس­تى­رىلعان كاسىبي قىزىل اسكەر سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا-اق جاۋدىڭ جويقىن كۇشىنە توتەپ بەرە الماي قىرىلدى نەمەسە ميلليونداپ تۇتقىنعا ءتۇستى. «ولار بىزگە جولداستار ەمەس» دەگەن ەڭبەگىندە نەمىس زەرتتەۋشىسى ك.شترايت فاشيستەردىڭ «سولتۇستىك», «ورتالىق» جانە «وڭتۇستىك» توپتارى 1941 جىلدىڭ 5 تامىزىنان 16 قاراشاعا دەيىنگى ءۇش ايدا عانا 2 465 000 كەڭەس اسكەرىن تۇت­قىن­داعانىن ايتادى. (شترايت ك., «وني نام نە توۆاريششي», م., «رۋسسكايا پانوراما», 2009, س.87). ال قازا بولعاندارى قانشا ەكەنىن ەشكىم ءالى ناقتى ايتا العان جوق.

كەڭەستىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبى بويىنشا العاشقى ءتورت ايدا تۇتقىنعا تۇسكەندەردىڭ سانى بۇدان دا ارتىق. ماسەلەن, جازۋشى-پۋبليتسيست, سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشى الەكساندر وسوكين ءوزىنىڭ «ۆەليكايا تاينا ۆەليكوي وتەچەستۆەننوي» دەگەن ەڭبەگىندە تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس اسكەريلەرىنىڭ سانى 3,8 ملن.-عا جەتكەنىن ايتادى (ال رەسمي تاريح تۇتقىنعا تۇسكەندەر سانىن 3,9 ملن. دەپ كورسەتكەن). وسى اۆتور 2008 جىلى شىققان اتالمىش كىتابىندا كسرو مەن گەرمانيا 1940 جىلى بەرليندە ۇلىبريتانياعا قارسى بىرىگىپ سوعىسۋ تۋرالى قۇپيا كەلىسىمگە قول قويعانىن ايتىپ ءبىراز شۋلاتتى. ءستاليننىڭ ەڭ باستى ماقساتى – گيتلەردىڭ كومەگىمەن ءوزىنىڭ ارمياسىن سولتۇستىك تەڭىزدىڭ جاعاسىنا الىپ شىعۋ بولدى, سودان كەيىن اعىلشىندارمەن بىرگە گەرمانيانى نەمەسە نەمىستەرمەن بىرگە اعىلشىنداردى ۇرۋدى جوسپارلاعان ەدى, دەيدى ول.

وسىعان ۇقساس اڭگىمەنى بۇدان بۇرىن اتىشۋلى «لەدوكولدىڭ» اۆتورى, بۇرىنعى كگب قىزمەتكەرى ۆيكتور سۋۆوروۆ تا ايتقان بولاتىن. ول دا ءستاليننىڭ قورعانىستاعى اسكەر ەمەس, شابۋىلدايتىن ارميا عانا جاساقتاعانىن جانە تۇپكى ماقساتى گەرمانياعا الدىمەن باسىپ كىرۋ ەكەنىن دالەلدەپ باققان. ارينە, ءستاليننىڭ سوعىس باستالماي تۇرعاندا قانداي قيتۇرقىلىقتى باسشىلىققا العانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ال ەندى وداقتاس بولىپ 4 جىل بىرگە سوعىسقان اقش-تىڭ ۆاشينگتونداعى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارنالعان مۋزەيىندە ونىڭ بىردە-ءبىر سۋرەتى جوق. كەرىسىنشە, ورتاق جاۋ بولعان گيتلەردىڭ 2-3 سۋرەتى بار... ءتورت جىل بويعى قاندى قىرعىندا بىرگە بولىپ, قۋاتتىلىعى وراسان جاۋعا قارسى بىرگە ايقاسىپ تۇرىپ, سوعىس بىتكەن بويدا «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» باستالۋى دا تەگىن ەمەس. وسىدان-اق كەڭەس جاعىنىڭ اينىمالى-تولقىمالى, بولجالسىز سايا­ساتى وداقتاستارعا دا جاقپاعانىن كورۋگە بولادى. ارينە, ولاردىڭ سوتسياليزم ەلدەرى باسىمدىق الىپ كەتۋى كادىك دەپ قاۋىپتەنگەنى دە جاسىرىن ەمەس.

دەسەك تە, سونىڭ ىشىندە كسرو-نىڭ 1945 جىلى, جەڭىسكە قول جەتكەن سوڭ وزىمەن تىكەلەي سوعىسپاعان تۇركيا مەن يراننىڭ ءبىراز جەرىن باسىپ الۋدى كوزدەگەنىن اگرەسسيا نيەتى ەمەس دەپ ايتا المايسىڭ. وداقتاسى گيتلەرلىك گەرمانيانىڭ شىعىستان باسىپ كىرۋ تۋرالى قىسىمىنا شىداپ, كسرو-مەن 1941 جىلدىڭ ساۋىرىندە جاساعان بەيتاراپتىق تۋرالى كەلىسىمىن بۇزباي, شابۋىل جاساماعان جاپونياعا 1945 جىلدىڭ 9 تامىزىندا باسىپ كىرۋىن دە ادال ساياسات دەۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە ءدال وسى كۇنى جاپونياعا اقش تاراپىنان ەكىنشى يادرولىق سوققى بەرىلگەن ەدى...

كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەڭ جاقسى جاراق­تالعان, مورالدىق-پاتريوتتىق رۋحى جو­عارى, ساياسي كوزقاراسى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن اسكەرى الەۋەتتى قارسىلىق كور­سەتە الماي, نەگىزىنەن تۇتقىنعا بەرىلىپ نەمەسە قىرىلىپ, اينالاسى 4 ايدىڭ ىشىندە 3 ملن. شارشى شاقىرىمداي جەردەن ايىرىلىپ قالعانى ءالى كۇنگە كوپتەگەن سۇراقتار تۋدىرادى. بىزگە «كۇتپەگەن جەردەن شابۋىل جاسالدى», «العاشىندا اسكەرگە اتۋعا بۇيرىق بەرىلمەدى» دەگەن سىلتاۋلار كوپ ايتىلدى. ەڭ باسىندا, ماۋسىم ايىندا سونداي بولعان-اق شىعار, الايدا قىزىل ارميا ودان كەيىنگى ايلاردا دا قارسىلاسىنا قاۋقارلى قارسىلىق كورسەتە المادى ەمەس پە؟!

گيتلەر ناق وسى, كاسىبي اسكەردى قان-جوسا قىلىپ جەڭسەم, ار جاعىندا قارسى تۇراتىن قاۋقارلى كۇش بولا المايدى دەپ ەسەپتەگەن. جانە ول كسرو-نىڭ ەڭ جاقسى دايىندىقتاعى اسكەري كۇشى باتىس باعىتقا شوعىرلانعانىن دا ءبىلىپ وتىرعان. ءىس جۇزىندە گيتلەر ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىنا قول جەتكىزدى دە. كاسىبي اسكەردى تولىعىمەن تالقاندادى, كسرو-نىڭ ەۋروپالىق بولىگىن تۇتاسقا جۋىق باسىپ الدى. الايدا, ول اسكەردە ەشقاشان بولىپ كورمەگەن, كوبىسى ءتىرى ادام تۇگىلى اڭ اتۋدى دا بىلمەگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ قان-جوسا بولىپ قىرىلعانىنا قاراماستان, وراسان قايسارلىقپەن زور قارسىلىق كورسەتەتىنىن بولجاي الماعان.

كەڭەس دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ۆەرماحتىڭ تۇمسىعىن تاسقا تيگىزگەن ماسكەۋدى قورعاۋ باعىتىندا قۇرىلعان باتىس, رەزەرۆ, بريانسك, كالينين مايداندارىندا 1 250 000 ادام گيتلەرشىلەرگە قارسى تۇرعان. «ۆيكيپەديا» ەنتسيكلوپەدياسىندا دا سولاي ايتىلادى. ال ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز... سول ەنتسيكلوپەديا ماسكەۋ ءۇشىن شايقاستاعى كسرو جاعىنىڭ شىعىنى 1 ملن. 806 مىڭ ادام ەكەنى كورسەتىلەدى. دەمەك, شىعىننىڭ ءوزى قارۋ ۇستاپ قارسى تۇرعانداردان 600 مىڭعا جۋىق ارتىق... سوندا بارلىق قارسىلاسقاندار قانشا بولعانى؟

ال نەمىستەر جاعىنىڭ بارلىق شىعىنى – 457 مىڭ ادام. بۇل جەردەگى ماسەلە جاۋ شىعىنىنىڭ 4 ەسەگە جۋىق ازدىعىندا دا ەمەس, ادامداردىڭ شى­بىنداي قىرىلعاندىعىندا. ءبىر قالا ءۇشىن 2 ملن.-عا جۋىق ادام قۇربان بول­عان. قالاي دەسەك تە, مۇنى اسكەر باسشى­لارىنىڭ ۇزدىك تاكتيكاسى دەپ ەش ايتا المايسىڭ.

بىزگە جەڭىستى بۇرىن قولىنا قارۋ ۇستاپ كورمەسە دە قانداي قاتال بۇيرىق بولسا دا ورىنداۋدان باس تارتا الماعان كونبىس جاندار وزدەرىنىڭ قانىمەن الىپ بەردى. ايتپەسە كەڭەستىك گەنەراليتەتتىڭ ەشقانداي دا ارتىق قابىلەتى بولماعان سەكىلدى. قىزىل ارميا جاۋدى تەك ادامنىڭ كوپتىگىنىڭ جانە ونى ەش اياماي, قىرعىنعا قىناداي قىرا وتىرىپ سالعانىنىڭ ناتيجەسىندە عانا جەڭە الدى. سونىمەن بىرگە, قۇرامالارداعى جەكە كومانديرلەر مەن قولباسشىلاردىڭ دارىندىلىعى مەن تاپقىرلىعى, «كەڭەس وكىمەتى عانا قارا حالىقتىڭ جوعىن جوقتايدى» دەپ سانالارعا ۇزاق جىلدار بويى كوبىنەسە قورقىتۋمەن, كۇشپەن ابدەن سىڭىرىلگەن كەڭەستىك ناسيحاتتىڭ كۇشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا تۋعان كوزسىز ەرلىك قانا جاۋ­دى توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل تۋرالى قازىر ادىلەتتى زەرتتەۋشىلەر مەن ماماندار تەگىس ايتىپ جاتىر.

كەڭەس وداعىنىڭ سوعىستاعى بارلىق شىعىنىن 1988-1993 جىلدارى اكادەميك گريگوري كريۆوشەەۆ باستاعان تاريحشىلار ۇجىمى ەسەپتەپ 27 ملن. ادامعا جەتكىزدى. بىراق بۇل سانداردى دا از دەۋشىلەر كوپ, ويتكەنى, گ.كريۆوشەەۆتىڭ ۇجىمى بارلىق قۇپيا قۇجاتتاردى قاراۋ قۇقىعىن جالعىز وزدەرى عانا يەلەنىپ, «مونوپوليالىق ۇستەمدىك» جاساعان. سوندىقتان ولاردىڭ بارلىق شىندىقتى ايتقانىنا كۇدىكتەنۋشىلەر كوپ. وسى ۇجىم گەرمانيا مەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ بارلىق شىعىنى 11,8 ملن. ادام ەكەنىن ايتادى. ال كەڭەس وداعىنىڭ جالعىز ءوزىنىڭ شىعىنى 30 ملن.-عا جۋىق بولعانىمەن, مۇنىڭ ىشىندە سوعىستان جارالانىپ كەلىپ ولگەندەردىڭ, ء«بارى دە مايدان ءۇشىن!» دەگەن ۇرانمەن قولىنداعىنىڭ ءبارىن وكىمەتكە وتكىزىپ, وزدەرى اشتىقتان, ءتۇرلى اۋرۋلاردان, اۋىر جۇمىستان بۇرالىپ ولگەن تىلداعى ادامداردىڭ شىعىنى ەسكەرىلمەگەنى حاق. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر جانە وسى تاقىرىپقا قالام تارتقان جازۋشىلار (ي.كۋرگانوۆ, ب.سوكولوۆ جانە ت.ب.) كسرو-نىڭ ادام شىعىنى 43-44 ملن.-عا جەتكەنىن ايتادى. ەگەر تىلداعى «قىرعىندى» ەسكەرسە, ولاردىڭ ايتقانى دا دۇرىس شىعاتىن سەكىلدى.

1937 جىلعى حالىق ساناعىنا (ستالين ونىڭ دەرەكتەرىن «اقاۋلى» دەپ تاۋىپ, جاسىرىپ تاستاعان) قاراعاندا, كسرو-نىڭ بارلىق حالقى 156 ملن. ادام بولعان. دەمەك, حالىقتىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى قىرىلعان جانە ونىڭ نەگىزگى بولىگى قارۋ ۇستاۋعا, جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى ادامدار ەكەنى داۋسىز. وسىنشا ادام شىعىنىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن جەڭىس بۇرىن-سوڭدى ادامزات تاريحىندا بولماعان. بارلىق پاتشالىقتار, كورولدىكتەر, دەموكراتيالىق جۇيە باس­قاراتىن قوعامدار مۇندايدا جەڭىلگەنىن مويىنداپ, كونتريبۋتسيا تولەيتىنىن ايتىپ, كەلىسىمگە كەلىپ جاتاتىن. ال بولشەۆيكتەر وكىمەتى جەڭىلگەنىن ەشقاشان مويىنداي المايتىن, ويتكەنى, ونداي جاعدايدا بيلىك باسىنان ماڭگىگە كەت­كەنىمەن قويماي, قاندى قاساپپەن قۇرعان جۇيەلەرى تولىعىمەن جويىلاتىن جانە ۇزاق جىلعى قىرعىندارى ءۇشىن تاريح الدىندا, حالىق الدىندا جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەتىن ەدى. سوندىقتان ولار بارلىق حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ قىرىلعانى تۇگىلى سوڭعى جاۋىنگەر قالعانشا سوعىس جۇر­گىزەمىز دەگەن سەرتتى ۇستاعان بولۋى كەرەك. مىنە, بۇل قىرعىننىڭ وسىنداي دا سىرى بار.

* * *

بولشەۆيكتىك ناسيحات قۇرالدارى فاشيستەردى قانشاما قۇبىجىق ەتىپ كورسەتسە دە, ولاردىڭ ىستەگەندەرى قىزىلداردىڭ قىرعىنىنان ارتىق ەمەس-ءتى. ەگەر باسىپ الىنعان جەرلەردەگى بەيبىت تۇرعىنداردى قىرسا, دەرەۆنيالارىن ورتەسە, تۇرعىنداردىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ تالابىمەن پارتيزاندىق سوعىستار جۇرگىزىپ, ادامدارىن ءولتىرىپ, جولدارىن جارىپ, ۇيلەرىن ورتتەگەندىگىنە وراي جاساعان ىستەرى. ارينە, فاشيستەردى ەش اقتاۋعا بولمايدى. ولاردىڭ يدەولوگياسى دا ادامزاتقا جات, اللا ءارتۇرلى ەتىپ جاراتقانىنا قاراماي, ۇلتشىلدىقتى تۋ ەتىپ, وزدەرىن وزگەدەن ارتىق ساناۋعا باعىتتالعان. باسقا جۇرتتىڭ ءبارىن ولار وزدەرىنەن كەم كورگەن. كەيبىر حالىقتاردى, ءتىپتى, ادامشا ەركىن ءومىر سۇرۋگە قۇقى جوق (مىسالى, ەۆرەيلەر, سىعاندار) دەپ ساناعان.

ەندى وسى فاشيستەر باسىپ العان ايماقتارداعى كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن ءبىر وقىس وقيعا تۋرالى ايتا كەتەلىك.

باسىپ العان كەڭەس اۋماعىندا نەمىستەر وزدەرىنىڭ بيلىگىن جۇرگىزىپ, جاڭا وكىمەت قۇرعان. ماسەلەن, ۋكراينادا 1941 جىلدىڭ 22 تامىزىنان 1944 جىلدىڭ 10 قاراشاسىنا دەيىن رەيحسكوميسساريات اتتى بيلىك ورتالىعىن قۇرعان. بۇل بيلىكتىڭ «مەملەكەتتىك تىلدەرى» نەمىس جانە ۋكراين بولعان. «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر!» دەگەن سياقتى بولشەۆيكتەردىڭ ۇرانىنىڭ ورنىنا بارلىق جەرگە «گيتلەردىڭ جاساعى – حالىقتاردىڭ دوسى!» دەگەن ۇران ىلىنگەن.

«حالىق دەگەن اق قاعاز, وعان كەز كەلگەن نارسەنى جازۋعا بولادى» دەگەن ەكەن شىعىستىڭ ءبىر ويشىلى. سول ايتپاقشى, فاشيستەردى «قۇتقارۋشى» دەپ دارىپتەپ, ال كوممۋنيستەردى جاعى تالماي جامانداپ جاتقان ناسيحات قۇرالدارى دا وزدەرىنە كەرەك ناتيجەلەرگە تەز ارادا قول جەتكىزەدى. سوندىقتان دا فاشيستەردىڭ ورناتقان وكىمەتىنە كەشەگى كەڭەس وكىمەتى جابىرلەگەن, جازىقسىز زارداپ شەكتىرگەن ادامدار تۇگىلى, جاي قاراپايىم حالىقتىڭ ءبارى دە اۋناپ ءتۇسىپ, قىزمەت ەتە باستايدى. ءىشىنارا پارتيزاندىق قارسىلىق كورسەتۋلەر بولعانىمەن, نەگىزگى تۇرعىندار نەمىستەردى جات كورمەيدى. ءتىپتى, ولار ەركىندىك اكەلەدى, بوستاندىققا قول جەتكىزەدى دەگەنگە سەنگەندەر دە كوپ بولعان. نەمىستەرگە قىزمەت ەتكەنى ءۇشىن ستالين مەن بەريا ۋكراينداردى دا دەپورتاتسياعا ۇشىراتقىسى كەلگەن ەدى, بىراق ولار تىم كوپ بولعاندىقتان عانا شامالارى كەلمەي قالدى, دەگەن ن.حرۋششەۆتىڭ ءبىر ءسوزىنىڭ جانى بار.

نەمىس يدەولوگياسىنىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بويلاماعان عوي. ول كسرو جەڭىلگەننەن كەيىن ركسفر-ءدىڭ ورلوۆ, تامبوۆ, ساراتوۆ وبلىستارىن دا ۋك­راي­ناعا قوسامىز دەپ ەمەكسىتىپ قوي­عان. بولاشاقتاعى مۇنداي «ولجا» ۋكراين­دىقتاردىڭ رەيحسكوميسسارياتقا قىز­مەت ەتۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرا تۇس­كەنى ءسوزسىز. ارينە, سوعىستان كەيىن كەڭەس­تىك يدەولوگيا ۋكرايندىقتاردىڭ نەمىس وككۋپاتسياسىنا سونشالىق وش­پەن­دىلىكپەن قاراماعانىن جاسىرىپ باقتى, كەرىسىنشە, پارتيزاندىق قوزعالىستى بارىنشا دارىپتەپ كورسەتتى.

سونداي-اق, كسرو-نىڭ بالتىق رەس­پۋبليكالارى مەن بەلورۋسسيا جەرىندە «وستلاند» اتتى, ال باسىپ الىنعان رەسەي جەرىندە «موسكوۆيا» اتتى گەرمانيالىق بيلىك جۇمىس ىستەگەن. رەسەي جەرىندە دە نەمىستەرگە قىزمەت ەتكەندەر ميلليونداپ سانالادى.  

ال ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز. نەمىستەر وزدەرى باسىپ العان ۋك­راي­نا, بەلورۋسسيا جانە رەسەي فەدەرا­تسياسىنداعى اۋماقتارعا ورنالاسقان بالالار ۇيلەرىندەگى 13-14 جاسار جاس­وس­پىرىمدەردەن كسرو-نىڭ تىلىنا تاس­تاۋعا ديۆەرسانتتار دايارلاعان. ولاردى ديۆەرسانت دەپ ەشكىم دە كۇدىكتەنبەيدى عوي. سونى بىلگەن نەمىستىڭ قۋ مۇيىزدەرى ەلەۋسىز ديۆەرسانتتاردىڭ پايداسى كوپ ەكەنىن بىردەن بولجاعان. بۇل بالا­لاردىڭ كوبىنىڭ اتا-انالارىن نكۆد رەپرەسسياعا ۇشىراتقاندار ەكەن, سون­دىق­تان ولار نەمىستەرگە قىزمەت ەتىپ, كەڭەسكە قارسى قاستاندىق جاساۋعا ءوز ەرىكتەرىمەن جازىلعان. اكەسىن 1937-38 جىلدارى «حالىق جاۋى» دەپ اتىپ تاستاپ, ال شەشەسىن لاگەرگە اكەتكەندە 8-9 جاستا قالعان بالا ءبارىن دە بىلەدى ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە اكە-شەشەڭنەن باس تارت, باسقا فاميليانى ال, سويتسەڭ عانا پيونەر قاتارىنا الامىز, كومسومولعا كىرگىزەمىز دەپ ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن ادامدارىن قۇبىجىق ەتىپ وتىرعان كەڭەستىك تاربيەشىلەر مەن ولاردىڭ رەجىمىنە دەگەن وشپەندىلىك بالانىڭ جاس جۇرەگىنە قان بولىپ قاتقان عوي.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ ادىلەتسىزدىگىن, جاۋىزدىعىن ۇلكەندەر ايتۋعا قورىق­قانىمەن, مۇنداي بالالار ءوزارا كەڭەس­كەندە ءبىر-بىرىنە سىبىرلاپ ايتىپ وتىرعانى دا انىق. باسقانىڭ ءبارىن جاپسا دا, بالانىڭ اۋىزىن جابۋ قيىن. «جا­مانشىلىققا ۇيرەتەدى» دەيتىن بولۋى كەرەك, كەڭەستىك بالالاردى باعۋ جۇيەسى ولاردىڭ ۇلكەن اعا-اپالارىن كىشكەنتاي تۋىستارىنان مىندەتتى تۇردە ايىرىپ, بولەك-بولەك اكەتكەن. تەك تىم كىشكەنتايلارى عانا ءوزارا بىرگە بولعان. قارىندارى ءبىرشاما توق بولعانىمەن, جاقىندارىن ساعىنعاندا جۇرەكتەرى قان جىلايتىن ەسى كىرىپ قالعان بالالار ءوزارا سىرلاسپادى, مۇڭدارىن ءبىر-بىرىنە شاقپادى دەيسىز بە؟

ەندى نەمىستەر كەلىپ, جىلى سويلەپ, جازىقسىز اكەڭدى قۇرتقان, شەشەڭنەن, تۋىستارىڭنان ايىرعان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەمىز دەگەندە, ونداي بالالاردىڭ الاقاندارىنا تۇكىرىپ شىعا كەلگەنى انىق.

بەلگىلى دەرەكتەرگە قاراعاندا, اب­ۆەردىڭ (نەمىستىڭ اسكەري بارلاۋشىلىق قىزمەتى) جاس ديۆەرسانتتاردى دايارلايتىن ارناۋلى مەكتەبى ورتالىق گەرمانياداعى كاسسەل قالاسىنان 70 شاقىرىم جەردە, قالىڭ ورماننىڭ ىشىندەگى گەمفۋرت دەگەن مەكەندە بولادى. وسىندا ورىس, ۋكراين, بەلورۋس جانە ت.ب. حالىقتار وكىلدەرىنەن جۇزدەن ارتىق بالانى كسرو-نىڭ تىلىندا جارىلىس­تار جاساپ, حالىقتى قىرىپ, قورقىتۋ, شوشىتۋ, ابىگەرگە سالۋ ىستەرىن جاساۋعا دايىندايدى. نەمىس ءتىلىن بىلمەيتىن بالالارعا ساباقتى يۋري ەۆتۋحوۆيچ دەگەن كەڭەستىك ساتقىن وفيتسەر بەرگەن. نە نارسەنى بولسىن مۇقيات جاسايتىن نەمىستەر بالالاردىڭ جولدورباسىنا سالاتىن جارىلعىش زاتتاردى دا كومىردىڭ كەسەگى تارىزدەس, قاتتى, جىلتىر قارا ءتۇستى ەتىپ جاساعان. سوندىقتان كەڭەستىك جاۋىنگەرلەر ديۆەرسانتتى ۇستاپ السا دا جولدوربادان كۇدىكتى ەشنارسە تابا المايتىن. ال كومىر كەسەگىن كەز كەلگەن بالا ول ۋاقىتتا وتىن رەتىندە جيناپ جۇرەتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە دورباداعى 2-3 كەسەك تاس كومىرگە بولا كۇدىكتەنىپ, بالانى تۇتقىنداۋ ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن.

ديۆەرسانتتار «كومىر كەسەكتەرىن» پاروۆوزعا سالاتىن تاس كومىردىڭ اراسىنا قوسىپ كەتۋگە نەمەسە رەلستەردىڭ, ۇيلەردىڭ استىنا تىعۋعا ءتيىستى ەكەن. كوزگە ىلىنبەيتىن ءجىبىن تارتىپ كەتسە بولدى, بالا ۇزاعاننان كەيىن «كومىر» سۇراپىل جارىلىس جاسايدى.

وسىنداي ديۆەرسانتتاردىڭ بولعانى تۋرالى دەرەكتەر سوڭعى جىلدارى عا­نا جاريالانا باستادى. وعان دەيىن بۇ­لار­عا قاتىستى قىلمىستى ىستەردىڭ قۇپيا­لىق بەلگىسى الىنباعان ەدى. 2007 جى­لى رەسەيدىڭ ورتالىق ارناسىنان «دي­ۆەر­سانت بالالار» اتتى دەرەكتى فيلم كور­سەتىلدى. ارينە, رەسەيلىك كينوشىلار ءفي­لمدى كسرو-نىڭ مۇددەسىنە ساي ەتىپ جاساعان. وندا فاشيستەردىڭ جاس بالالاردى دا سوعىس ىسىنە جەگىپ, تاعىلىق ارەكەتكە بارعانى جاريا ەتىلەدى.

دەرەككە سۇيەنىپ جاسالعان وسى فيلم بويىنشا 1943 جىلى رجەۆ, تۋلا, كۋرسك باعىتتارىنا تاستالعان العاشقى 25 ديۆەرسانتتىڭ ءبىرى دە نەمىستەردىڭ تاپسىرماسىن ورىنداماعانى ايتىلادى. بۇعان نانۋ قيىن, كەرىسىنشە, نكۆد ولاردى ۇستاي الماعان بولۋى مۇمكىن. ەگەر ۇستاعان بولسا, كگب-ءنىڭ ارحيۆىندە دەرەكتەر بولار ەدى. ال ءۇش بالا نكۆد-عا ءوز ەركىمەن بەرىلگەن. وسى ۇشەۋىنىڭ ايتۋىمەن عانا سمەرش (بارلاۋعا قارسى ۇيىم, اتاۋى ورىستىڭ «سمەرت شپيونام» دەگەن سوزىنەن الىنعان) ابۆەردىڭ جاس ديۆەرسانتتاردى دايارلايتىن ارناۋلى مەكتەبى بارىن بىلەدى.

جاس ديۆەرسانتتاردىڭ 10 ادامنان تۇراتىن ەكىنشى توبى فاشيستەردىڭ تاپسىرماسىن تولىعىمەن ورىندايدى. سولاردىڭ اراسىنان 1928 جىلى تۋعان اناتولي ياكۋبوۆ دەگەن ۇستالىپ, 25 جىلعا سوتتالعان. بۇلاردان باسقا ۋكراينا, سمولەنسك وبلىسى جانە بەلورۋسسيا جەرلەرىنە بارلىعى 48 ديۆەرسانت تاستالىپ, سونىڭ 25-ءى عانا ۇستالادى.

گەمفۋرت مەكتەبى سمەرش جىبەرگەن ا.سكوروبوگاتوۆ ەسىمدى كەڭەستىك جان­سىز­دىڭ كۇش سالۋىمەن 1945 جىلى عا­نا جويىلعان. ارينە, بۇل ۋاقىتتا ماي­دان شەبى گەرمانيا شەكاراسىنان وتكەن بولاتىن, سوندىقتان دا مەك­تەپتىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن تۇلەكتەرى قارسىلىق كورسەتۋدى قالاماعان بولۋلارى كەرەك. الايدا, ءوز ەركىمەن بەرىلگەن ولاردىڭ ءبارى دە كەڭەستىك قۇرساۋدىڭ ازابىنان قۇتىلماعان. سونىڭ ىشىندە يۋ.ەۆتۋحوۆيچ اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ءتىپتى, كەڭەس جەرىنە كەلگەن سوڭ ءوز ەركىمەن نكۆد-عا بەرىلگەن ۆ.ياكوۆلەۆ سەكىلدى جاس ديۆەرسانتتار دا 4-5 جىلدان ارناۋلى لاگەرلەردە بولعان. اتالمىش ءفيلمدى جاساۋشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ديۆەرسانتتار وزدەرى تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتارعا دەيىن جان ادامعا ءتىس جارىپ ايتپاعان ەكەن. وسى وقيعا بەلگىلى بولعاننان كەيىن رەسەيلىكتەر ولاردىڭ ساتقىندىعىنا شامدانىپ, ءبىرشاما ورەكپىدى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ولاردىڭ ءتىرى قالعاندارىن قۇرتۋ كەرەك دەگەن اڭگىمەلەر دە ايتىلدى. الايدا, 13-14 جاسار بالالاردىڭ مۇنداي قىلمىسقا نە ءۇشىن بارعاندىعى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق.

مىنە, مۇنى دا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سوڭعى كەزگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءبىر قۇپياسى دەۋىمىز كەرەك.

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان».