ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى ءدىني وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس جانە ءدىنتانۋ ساراپتاماسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اينۇر ابدىراسىلقىزىن وسى سالاداعى كەلەلى ماسەلەلەر بويىنشا اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى ءدىني وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس جانە ءدىنتانۋ ساراپتاماسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اينۇر ابدىراسىلقىزىن وسى سالاداعى كەلەلى ماسەلەلەر بويىنشا اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– اينۇر ابدىراسىلقىزى, قازىر ەلىمىزدە تاريحتى جاڭا كوزقاراسپەن پايىمداۋدىڭ يگى ۇدەرىسى باستالدى. وزگە عىلىم سالاسىنىڭ وكىلى رەتىندە ۇلتتىق تاريحتى قايتا زەردەلەۋدەن ءسىز قانداي ناتيجە كۇتەسىز؟
– بارشاعا بەلگىلى, ۇلت تاريحى اجىراماس ەكى نەگىزدەن قۇرالادى. ءبىرى – ەگەمەندىك جولىنداعى ەرلىك كۇرەستەردەن قۇرالعان ازاماتتىق تاريح, ال ەكىنشىسى – ۇلتتىڭ يدەولوگيالىق باعدارىن ورنىقتىرۋ جولىندا جاسالعان رۋحاني تاريح. ءبىزدىڭ ازاماتتىق تاريحىمىز كوپتەگەن ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولدى. جەتكىلىكتى تۇردە نازار اۋدارىلماي كەلە جاتقان ۇلكەن ءبىر باعىت – رۋحاني تاريحىمىز دەر ەدىك.
وتاندىق تاريح عىلىمىندا رۋحاني تاريحتى رۋحاني مادەنيەت ارقىلى سيپاتتاۋ قالىپتاسقان. بىراق ءبىز ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز: مادەنيەت ناتيجەلەردەن قۇرالادى, ال تاريح – ۇدەرىستىڭ ءوزى. نەنىڭ بولعانىن مادەني مۇرادان تانيمىز, ال قالاي بولعانىن تاريح تانىتادى. بۇل ەكەۋى ءبىر بولماعان جەردە تولىققاندى تاريح بولمايدى. سوندىقتان ازاماتتىق تاريحتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە رۋحاني تاريحتىڭ دامۋ بارىسى دا ءبىز ءۇشىن كەيىنگى كەزەكتە قالماۋى ءتيىس.
رۋحاني تاريح – ۇلت تاجىريبەسىندە جيناقتالعان رۋحاني ءىلىمدەر, رۋحاني قۇندىلىقتار, ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك يدەولوگيالار تاريحى. ازاماتتىق تاريح وقيعالاردىڭ سىرتقى قالىبىنان قۇرالسا, رۋحاني تاريح ونىڭ ىشكى مازمۇنىن, ءمانىن, بولمىسىن قۇرايدى. باسقاشا ايتقاندا, رۋح تاريحى دەگەنىمىز – ۇلت تاريحى, سەبەبى, ۇلتتىڭ نەگىزگى ءولشەمى فورمالىق ەمەس, مازمۇندىق ولشەم.
– «رۋحاني تاريح» دەگەندە الدىمەن ءدىن ەسكە تۇسەدى. ۇلتتىق تاريحتى قايتا زەردەلەۋدە ءدىن تاريحى قاي دەڭگەيدە قارالۋى ءتيىس؟
– الدىمەن «ءدىن» ۇعىمىنا قاتىستى مىنا جايتقا نازار اۋدارعان ءجون: ءدىن تەك سەنىم ماسەلەسىنە عانا ەمەس, رۋحاني قۇندىلىقتار, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, مورال (احلاق) ماسەلەسىنە دە تىكەلەي قاتىستى. بەينەلەي ايتقاندا, ءدىننىڭ جارتىسىن سەنىم, جارتىسىن احلاق قۇندىلىقتارى قۇرايدى.
يسلام ءدىنى قازاق دالاسىنا تارالعاننان باستاپ, عاسىرلار بويى حالىقتىڭ ومىرشەڭ رۋحاني-مورالدىق قۇندىلىقتارىمەن, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىمەن كىرىگىپ, ءدىن مەن ءداستۇر بىرلىگىن قۇرادى. ءوز بولمىسىندا مورال ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرەتىن يسلام ءدىنى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ءپىر تۇتقان قازاق ءتولتۋما رۋحانياتىمەن ۇندەسكەندە, ءدىن مەن ءداستۇردىڭ اسقاق ادامگەرشىلىك ۇستانىمدارعا نەگىزدەلگەن قايتالانباس بىرەگەيلىگى قالىپتاستى. ءدىن تاريحىن تارازىلاۋ بارىسىندا وسى ەرەكشەلىكتەردى تالداپ, ءتۇسىندىرىپ, نەگىزدەپ بەرۋ قاجەت. بۇل مىڭ جىل بويى حالىقتىڭ وزىمەن بىرگە جاساسىپ كەلگەن, تۇرمىسىنا, ساناسىنا, بولمىسىنا ءسىڭىپ, رۋحىمەن تۇتاسىپ كەتكەن ءدىندى قول جەتپەس كۇردەلى دۇنيەگە ۇقساتىپ, قيلى-قيلى تاپسىرمەن ءتۇسىندىرىپ, حالىقتان الىستاتىپ بارا جاتقان قازىرگى تەرىس پيعىلدى اعىمدار يدەولوگياسىنا توسقاۋىل بولار تاريحي نەگىزدى قالىپتاستىرادى. سول ارقىلى قازاقتى يسلامعا جاڭا كىرگەن ەل سەكىلدى كورسەتىپ, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇردى, عۇلامالار جۇرگەن جولدى مانسۇقتاپ, قازاق رۋحانياتىنىڭ كۇرە تامىرىن قىرقۋعا باعىتتالعان ارانداتۋشى ارەكەتتەرگە عىلىمي پايىمدى جاۋاپ بەرىلمەك.
– كەزىندە مەكتەپ وقۋلىعىنان اراب جاۋلاپ الۋ سوعىستارى تۋرالى وقيتىن ەدىك. قازىر «يسلام ءدىنى قازاق جەرىنە بەيبىت تۇردە تارالدى» دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. قايسىسى دۇرىس؟
– «يسلام ءدىنىنىڭ قازاق دالاسىندا تارالۋى بەيبىت تۇردە جۇزەگە استى» دەيتىن جالعان تاريح جاساۋدان ساق بولۋىمىز قاجەت. يسلامنىڭ ابىرويىن جالعان تاريح ارقىلى كوتەرە المايمىز. كەرىسىنشە قازاق دالاسىندا بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدەردە ءومىر سۇرگەن دىندەر اراسىنان وق بويى وزىپ شىعىپ, جەكە-دارا تاڭدالىپ, ۇلت دىنىنە, اتا دىنگە اينالۋى يسلامنىڭ شىن مانىندەگى وزىقتىعىن ايقىندايدى.
يسلامنىڭ العاشقى كەزەڭىندە بەيبىت جولمەن دىنگە بەت بۇرماعان ەلدەرگە يسلامدى تاراتۋدىڭ ءبىر جولى قارۋلى كۇرەس بولدى. ءدىن تاراتۋ جولىنداعى سوعىستاردىڭ ورتا ازيا جەرىندە دە كوپتەپ جۇرگىزىلگەنىن ءبىزدىڭ تاريح تۇرماق, اراب-پارسى تاريحي دەرەكتەرى دە جوققا شىعارمايدى. ءوزىمىز مەكتەپ وقۋلىعىنان بىلەتىن ماۋارانناحردا ءدىن جورىقتارىن جۇرگىزگەن اراب قولباسشىسى قۋتايبا يبن ءمۋسليمنىڭ مازارى قازىرگى وزبەكستان جەرىندە ءالى تۇر. قازاق دالاسىندا قانشاما اراب اسكەرباسىلارىنىڭ قابىرى قالدى.
قازاق دالاسىندا يسلامعا دەيىنگى داۋىردە تۇركىلەردىڭ ءتول ءدىنى – تاڭىرلىك سەنىم سالتانات قۇرىپ تۇردى. جاڭا كەلگەن ءدىن قانشالىقتى وزىق ءارى ءوركەنيەتتى بولسا دا, ەشبىر حالىق مىڭ جىل ۇستانعان اتا-بابا دىنىنەن اينىپ, وعان بىردەن بويۇسىنا قويمايتىنى بەلگىلى. يسلامعا دەيىن جوعارى دارەجەدە ۇيىمداسقان اكىمشىلىك-باسقارۋ جۇيەسى, جاۋىنگەرلىك ونەردى تەرەڭ مەڭگەرگەن اسكەرى, تاس كىتاپتارعا تاريحىن تاڭبالاعان جازۋ مادەنيەتى بولعان, ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتكەن مول رۋحاني مۇراعا, جارتى الەمدى جاۋلاپ, «باستىنى ەڭكەيتىپ, تىزەلىنى بۇكتىرگەن» داڭقتى تاريحقا يە تۇركى جۇرتى جاڭا دىنگە قارسىلىقسىز باس ءيدى دەۋ قيسىنعا كەلمەيدى. بويۇسىنۋ بولماعان جەردە قاقتىعىس ءمىندەتتى تۇردە بولادى. قازاق جەرىندە دە, اسىرەسە, قازىرگى وزبەكستانمەن شەكتەس وڭىرلەردە تالاي قارۋلى قاقتىعىس بولدى. قارۋمەن باعىندىرا الماعان تۇستا بىتىمگە توقتاپ, بەيبىت ءدىن تاراتۋ كەلىسىمىنە كەلگەن وقيعالار دا ورىن الدى. مۇنىڭ بارلىعى رۋحاني شەجىرەلەردە دە, كەشەگى كەڭەستىك تاريح وقۋلىقتارىندا دا تاپتىشتەپ جازىلعان بولاتىن. كەڭەستىك بيلىكتىڭ دىنگە كوزقاراسى تەرىس بولعانىمەن, تاريحي فاكتىلەردىڭ بۇرمالاۋعا كونە بەرمەيتىنى بارشاعا بەلگىلى.
وڭتۇستىك وڭىرگە ورنىققاننان كەيىن قازاق دالاسىنىڭ قالعان ولكەلەرىنە يسلامنىڭ تارالۋى بەيبىت جۇزەگە استى دەۋگە بولادى. بايىرعى تاڭىرلىك سەنىم مەن جاڭا يسلام ءدىنىن بىرقۇدايلىق قاعيدالارى مەن يماندىلىق ۇستانىمدارى ءبىرىكتىردى. يسلام ءدىنى مەن تاڭىرلىك سەنىمنىڭ استاسۋى عاسىرلار بويى ءجۇردى. ناتيجەسىندە يسلام ءدىنى ۇلتىمىزدىڭ جان دۇنيەسىمەن, رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن, تابيعي سەنىمدەرىمەن تەرەڭ ۇيلەسىم تاۋىپ, بىرتە-بىرتە ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى قۇرۋشى, بولمىسىمىزدى قالىپتاستىرۋشى دىنگە اينالدى.
دىندەردىڭ ارالاس-قۇرالاستىعى, سەنىمدەردىڭ شارپىسۋى, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە جەكەلەگەن دىندەردىڭ باسىمدىق الۋى تاريحىمىزدا تالاي بولعان. سوندىقتان قازاقستان اۋماعىنداعى ءدىني سەنىمدەر تاريحى كەشەندى تۇردە زەرتتەلىپ, شىنايى باعالانعانى ءجون.
– قازاق جەرىندە تارالعان يسلامنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار دەلىنەدى. بۇل ەرەكشەلىكتەر نەدەن تانىلادى؟
– ەسكەرۋگە ءتيىس باستى ماسەلە سوندا – يسلام قاعيدالارىنىڭ سەنىمگە (اقيداعا) قاتىستى تۇستارى وزگەرمەيدى (پايىمداۋ ەرەكشەلىكتەرى – بولەك ماسەلە). ال تۇرمىس-تىرشىلىكتى, قارىم-قاتىناستى رەتتەيتىن قۇقىقتىق نورمالارعا (فيكھقا) قاتىستى بولىگىندە ۋاقىتقا, مەكەنگە (ورتاعا) سايكەس وزگەرىستەر ورىن الۋى مۇمكىن. وسىنداي وزگەرىستەر يسلام تاريحىندا بىرنەشە مازحابتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. بۇگىندە الەم مۇسىلماندارىنىڭ باسىم بولىگى ۇستاناتىن, قازاقستان مۇسىلماندارى ءۇشىن دە ءداستۇرلى بولىپ تابىلاتىن حانافي مازحابىنىڭ ىرگەسىن قالاعان يمام اعزام ءابۋ حانيفا ىلىمىندە يسلام ءدىنىن قابىلداعان جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ سالت-ءداستۇرىنە باسا ءمان بەرىلدى. حانافي مازحابىندا ادەت-عۇرىپتار يسلامداعى ءپاتۋا شىعارۋدىڭ, ياعني بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە قاتىستى ءدىني ۇكىم بەرۋدىڭ ءبىر نەگىزى رەتىندە سانالادى. دەمەك, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ داستۇرىنە ءتان قانداي دا ءبىر ادەت نەمەسە عۇرىپ يسلام شاريعاتىنا قايشى كەلمەسە, ونى قولدانۋعا, سول بويىنشا ءىس-ارەكەت ەتۋگە ەشبىر شەكتەۋ قويىلمايدى. قۇران ۇكىمدەرىندە, حاديستەردە, يسلام عۇلامالارىنىڭ ءپاتۋاسىندا قاراستىرىلماعان قانداي دا ءبىر جاعدايعا قاتىستى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ادەت-عۇرپى ارقىلى شەشىم بەرىلگەن بولسا, سول ادەت ءپاتۋا رەتىندە قابىلدانادى.
حانافي مازحابى بويىنشا سونىمەن قاتار, يسلامعا دەيىنگى شاريعاتتار دا ءپاتۋا شىعارۋدىڭ نەگىزى بولا الادى. بۇل جاعدايدا دا بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ يسلامعا دەيىنگى ۇستانعان سەنىمىنە سايكەس قالىپتاسقان داستۇرلەر مەن ءىس-ارەكەتتەردىڭ يسلام شاريعاتىنا قايشى كەلمەۋى باستى ولشەم بولىپ سانالعان. وسىنىڭ بارلىعى ءابۋ حانيفا نەگىزىن سالعان مازحابتىڭ يكەمدىلىگىن, جەرگىلىكتى جاعدايلارعا بەيىمدەلگىشتىگىن, ءداستۇردىڭ وزىعى مەن توزىعىن اجىراتا وتىرىپ, اقىل-پاراساتقا نەگىزدەلگەندىگىن اڭعارتادى. وسى مازحابتى ۇستانعان قازاق حالقىنىڭ بۇكىل ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرى يسلام قاعيدالارىمەن ۇيلەسىپ, كىرىگىپ كەتتى.
حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى قۇقىعى بولىپ تابىلاتىن ادەت-عۇرىپ زاڭدارى ءوز باستاۋىن سوناۋ ەرتە كەزدەگى تايپالىق داۋىرلەردەن الاتىنى بەلگىلى. مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسىنەن باستاپ, ازاماتتىق قارىم-قاتىناستارعا دەيىن تولىعىمەن دەرلىك ادەت زاڭدارىمەن رەتتەلدى. عاسىرلار بويى اۋىزشا قولدانىستا بولعان زاڭداردىڭ بەرتىندە جازباشا نۇسقالارى دا قالىپتاستى. كوك تۇرىكتەردىڭ «تورە بىتىگى», شىڭعىس حاننىڭ «ياساسى», وزبەك حان مەن ەدىگە ءبيدىڭ «نيزام» جۇيەسى, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى» زامانالار بويى قولدانىلعان ادەت زاڭدارىن جۇيەلەپ, جاڭعىرتىپ, ءىشىنارا وزگەرتىپ جەتكىزىپ وتىرعان قۇقىقتىق قۇجاتتار بولدى. جەرگىلىكتى جاعدايلارعا, باسقارۋ جۇيەسى مەن قۇقىقتىق قاتىناستارعا سايكەس تۋىنداعان ادەت زاڭدارىنا يسلام شاريعاتى كۇرت وزگەرىس اكەلە قويعان جوق. كەرىسىنشە ادەت زاڭدارى يسلام دىنىمەن قاتار دامۋ بارىسىندا مازمۇندىق جاعىنان بىرتە-بىرتە بەيىمدەلۋگە ۇشىرادى دەۋگە بولادى. ال يسلام ارقىلى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن تۇستار نەگىزىنەن عۇرىپتىق جەرلەۋ ءراسىمدەرى سەكىلدى ناقتى ءدىني سيپاتقا يە جورالارعا قاتىستى ورىن الدى.
جوعارىدا ايتىلعان يسلام ءدىنى مەن قازاق ءداستۇرىنىڭ عاسىرلار بويعى استاسۋ ۇدەرىسىنىڭ ناتيجەسىندە شاريعات پەن ادەتتىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋ فورمالارى قالىپتاستى. قازاق جەرىندە رەسەي وتارلىق ساياساتى ناتيجەسىندە قۇرىلعان سايلاۋ جۇيەسى مەن كەڭەستىك كەزەڭدەگى زاڭ بيلىگى ءداستۇرلى ادەت-عۇرىپ ينستيتۋتتارىنىڭ كۇشىن جويۋدىڭ نەگىزگى ساتىلارى بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا رەسمي ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە ءماجبۇر بولعان كەڭەستىك بيلىك ورگاندارى سونىمەن ءبىر مەزگىلدە شاريعات پەن ادەت ۇندەستىگىنە بالتا شابۋدىڭ بارلىق شارالارىن قاراستىرىپ وتىردى. وسى ماقساتتا رەسمي ءدىن وكىلدەرى اتىنان ادەتكە بەيىمدەلگەن تاريقاتتارعا قارسى ۇكىم شىعارعىزىلدى. شاريعاتتى ادەتكە قارسى قويۋ – ءدىندى ءومىر ءسۇرۋ فورماسىنان ايىرۋ, ءدىندى ءولتىرۋ ارقىلى ۇلتتى ءولتىرۋ ارەكەتىنىڭ باستاۋى ەدى. كەزىندە بىرقاتار وريەنتاليستىك زەرتتەۋلەر دە وسى ماقساتقا باعىتتالدى. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە سول ارانداتۋشى ساياساتتىڭ, نەگىزسىز پىكىرلەردىڭ اسەرى جويىلعان جوق. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, رۋحاني تاريحتى زەردەلەۋدە وسىنداي اقتاڭداقتار قايتا قارالىپ, وسكەلەڭ بۋىنعا ورنىقتى باعىت بەرىلۋى قاجەت دەپ سانايمىز.
– ءسوز اراسىندا رۋحاني شەجىرەلەر تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. ولاردىڭ تاريحىمىزداعى ورنى قانداي؟
– شەجىرە – ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحتانۋىمىزدىڭ, كوشپەندىلەردىڭ تاريحي تانىمىنىڭ ءتولتۋما ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى. قازاق دەرەككوزدەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن شەجىرەلەر قۇرايدى. ولاردى گەنەولوگيالىق جانە رۋحاني شەجىرەلەر دەپ بولۋگە بولادى.
ۇلت شەجىرەسى, رۋ شەجىرەسى, تاريحي تۇلعالار شەجىرەسى گەنەولوگيالىق سيپاتقا كوبىرەك يە. ال رۋحاني شەجىرەلەر – سيلسيلالار نەگىزىنەن رۋحاني ءىلىمدى جەتكىزۋشى تۇلعالار تىزبەگىنەن, ياعني ءدىن ءدۇنيەسىندەگى ۇستازدار مەن ءشاكىرتتەر تىزىمىنەن, ولاردىڭ ءدىن جولىنداعى قايراتكەرلىگى جونىندەگى اڭىز-اڭگىمەلەردەن تۇرادى. رۋحاني شەجىرەلەردىڭ گەنەولوگيالىق جانە تاريحي شەجىرەلەرمەن استاسىپ كەتەتىن تۇستارى دا بار. مىسالى, قوجا احمەت ياساۋيدىڭ اتا-تەگى تاراتىلىپ ايتىلاتىن گەنەولوگيالىق شەجىرە – «ناسابنامادا» ونىڭ ءىلىم العان ۇستازدارى مەن شاكىرتتەرىنىڭ رۋحاني شەجىرەسى دە, سول ءداۋىردىڭ تاريحي تۇلعالارىن اتاپ كورسەتكەن, ورىن العان وقيعالاردى جۇيەلى تۇردە سيپاتتاعان تاريحي شەجىرەگە ءتان ەرەكشەلىكتەر دە, اۋىز ادەبيەتى داستۇرىمەن اڭىزداۋ سارىنى دا بار. «سادر اد-دين شايح ريسالاسى», «تازكيرە-ي بۇعراحان», «ماناقيب-ي قوجا احمەت ياساۋي» سەكىلدى رۋحاني شەجىرەلەردەن دە سول ءداۋىر تاريحىنا, تانىمىنا, داستۇرىنە قاتىستى مول مالىمەتتەر الۋعا بولادى.
«شەجىرە تاريحي دەرەك كوزى بولا الا ما؟» دەگەن ساۋالعا كەلگەندە, مىنانى ەسكەرۋ كەرەك. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ورتاعاسىرلىق ءمالىمەتتەرى تولىعىمەن دەرلىك شەجىرەلىك سيپاتقا يە. سولاردىڭ نەگىزىندە تاريح جازىلۋدا. ال عاسىرلار بويى اۋىزشا دا, جازباشا دا تارالىپ كەلگەن رۋحاني شەجىرەلەردە سۋبەكتيۆتىلىك پەن كوپ نۇسقالىلىق باسىم ەكەنى انىق. بۇل ولارعا سىنمەن قاراۋعا نەگىز بولعانىمەن, سىرتقا تەبۋگە نەگىز بولا المايدى. ولاردى بەلگىلى تاريحي شىندىقپەن سالىستىرا تالداي وتىرىپ, ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ قاجەت. قازبا قالدىقتارىن جاڭعىرتىپ, ماتەريالدىق تاريحىمىزدى قۇرايتىنىمىز سەكىلدى, رۋحاني شەجىرەلەردى سارالاپ, رۋحاني تاريحىمىزدى قۇراۋعا ءتيىسپىز.
اڭىزدار مەن شەجىرەلەر – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ بايانى, وشپەيتىن رۋحتىڭ كەپىلى, كوشپەندىلەر وركەنيەتىنە ءتان تاريحناما ءادىسى. دالالىق اۋىزشا تاريحناما تۋرالى زەردەلى زەرتتەۋلەر قالدىرعان ەتنوگراف عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ سالاارالىق زەرتتەۋلەرىنە تاريحشىلاردىڭ وسى تۇستا ءجىتى نازار اۋدارعانى ءجون بولار ەدى. اڭىزدار تاريحتىڭ جاڭعىرىعى رەتىندە ساقتالۋعا ءتيىس, سەبەبى ول – كوركەم تاريح, ەلدىڭ كوڭىلىندە جاتتالىپ, كوكەيىنە قونعان تاريح. سوندىقتان دا اڭىزداردىڭ شىندىققا قاراعاندا عۇمىرى ۇزاق. جالقى جول تاريحي مالىمەت ساقتالماعان داۋىرلەردەن بىزگە تەلەگەي-تەڭىز اڭىزدار جەتتى. سول اڭىزداردىڭ ءتۇبى اقيقات ەكەنىن كەيىن جات جۇرتتاردا ساقتالعان تالاي تاريحي دەرەكتەر دالەلدەدى. تاريحي-ەتنوگرافيالىق, فيلولوگيالىق مالىمەتتەرگە وتە باي, ازاماتتىق تاريح پەن رۋحاني تاريح اجىراعىسىز بىرلىكتە ەگىز ءورىلىپ, قاتار كورىنىس تاپقان رۋحاني شەجىرەلەر قازاق تاريحى مەن مادەنيەتتانۋىنان لايىقتى ورنىن الۋعا ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».