كوركەم كەشەندەگى كەلەڭسىزدىك

ماسەلەن, تاريحي قالانىڭ وزىندە ورنالاسقان ايگىلى قاراحان كەسەنەسى, ەرتە يسلام داۋىرىندەگى جەراستى مەشىتى سياقتى قاسيەتتى ورىندار دا – تاريحتىڭ تىلسىم تەرەڭىنە الىپ باراتىن عاجايىپ دۇنيەلەر. ال وسى ۋاقىتقا دەيىن تاراز شاھارىنىڭ نەگىزگى كەلبەتىن ساقتاي وتىرىپ, كونە داۋىرلەر مەن بۇگىنگى زامانداعى ساۋ­لەتتىك ونەردى شەندەستىرەتىن ءبىر تۋىن­دى كەرەك-اق ەدى. ونىڭ دا ورايى كەلىپ, وبلىس ورتالىعىنان «كونە تاراز» كەشەنى بوي كوتەرگەن بولاتىن. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن سا­لىنعان بۇل كەشەن جەرگىلىكتى جۇرت­شىلىق ءۇشىن دە جاقسى جاڭالىق بولدى. كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالعان ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن عيماراتتار شاھاردىڭ دا شىرايىن اشىپ, ساۋلەتىن ارتتىردى. بۇدان بولەك, كەشەن ىشىندەگى اربات, امفيتەاتر, الىپ «ساعات» ستەللاسى سياقتى نىساندار دا اۋليەاتا وڭىرىندەگى يگى باستامالاردىڭ ءبىرى ەدى.

تاراز قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى «كونە تاراز» ەتنومادەني كەشەنى 2019 جىلى وبلىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي اشىلدى. كەشەننىڭ جالپى جەر كولەمى 2,4 گەكتاردى قۇرايدى. باس جوسپار بويىن­شا اتالعان ورتالىقتا 9 نىساننىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن. قۇرىلىس جۇمىستارىنا 3 ميل­ليارد 629 ميلليون 574 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, بولىنگەن قاراجات تولىقتاي يگەرىلگەن. بۇل كۇندە اتالعان كەشەندەگى عيماراتتار وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى «تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» ديرەكتسياسى, شەرحان مۇرتازا اتىنداعى «رۋحانيات جانە تاريحتانۋ» ورتالىعى, وبلىستىق تۋريزم باسقارماسى سياقتى مەكەمەلەرگە پايدالانۋعا بەرىلگەن.

الايدا تاراز شاھارىنىڭ تولقۇجاتىنا اينالعان كەشەن اۋما­عىنداعى بىرقاتار نى­سان­­دا بيىل ءۇشىنشى جىل قاتا­رى­نان جىلۋ بولماي وتىر. كە­زىن­دە اتالعان نىساندارعا كۇن كو­زى­نەن قۋات الىپ, سول ارقىلى ىشكە جىلۋ تاراتاتىن قۇرىلعى ور­نا­تىل­عان ەكەن. بىراق ول جۇيە ءالى كۇنگە دەيىن ىسكە قوسىلماعان. كۇن سۋىتسا بولدى, مۇنداعى قىز­­­مەتكەرلەر دىردەك قاعىپ, كا­­بي­­نە­تىندە دە قالىڭ كيىنۋگە ءماج­­بۇر. ءسانى كەلىسكەن ەڭسەلى عي­­ماراتتارداعى جىلۋ ماسەلەسى وسىلايشا, ءالى كۇنگە دەيىن رەتتەلمەي وتىر. الدا قىلىشىن سۇي­رەتىپ قىستىڭ كەلە جات­قا­نىن ەسكەرسەك, بۇل ماسە­لە­نىڭ ما­ڭىزدىلىعى ودان سايىن ارتا تۇ­سە­تىنىن كورەمىز. «تاراز قالا­سىنىڭ ورتالىعىنان «كونە تاراز» كەشەنىنىڭ بوي كوتەر­گەنى ءبارى­مىز ءۇشىن دە رۋحاني ولجا بولدى. بىراق عيما­رات­تار­­دىڭ قىسقا دايىن ەمەستىگى, ورتا­لىق­تان­دىرىلعان جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلماۋى كەلەڭسىز جاعداي بولىپ تۇر. نەگىزىندە اتالعان نىساندار 2019 جىلى وبلىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي 25 جەلتوقسان كۇنى ەل يگى­لىگىنە بەرىلگەن بولاتىن. قا­راپ تۇرساق, ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ بارادى. وسى جەردە ەكى قىس قىس­تاپ, بيىل ءۇشىنشى مەز­گى­ل­گە اياق باسقالى وتىرمىز. دەيتۇرعانمەن, عيماراتىمىز الداعى قىس مەزگىلىنە دە ەش دايىن ەمەس. عيماراتتاردى سالعان مەر­دى­گەر­لەردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا قو­يىل­عان 12 مايلى رادياتوردىڭ 6 رادياتورى ىستەن شىعىپ, جارامسىز بولىپ قالعان. وسى ماسەلەنى ءاۋ باس­تان كوتەرىپ كەلە جاتىرمىن. ءالى دە اتالعان عيماراتتاردى قا­لانىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسىنە قوسسا, وڭ شەشىم بو­لاتىن ەدى», دەيدى شەرحان مۇرتازا اتىنداعى «رۋحانيات جانە تاريحتانۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساۋران قاليەۆ.

شىن مانىندە, اتالعان ورتا­لىق ۇلى جازۋشىنىڭ اتىنا بەرىلگەن وڭىردەگى جالعىز رۋحاني ورىن. بۇل جەرگە ەلىمىزگە تانىمال اتاقتى قالامگەرلەر دە, لاۋازىمدى تۇلعالار دا, جاستار دا ءجيى كەلەدى. ەندى وسىنداي ورتالىقتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جىلۋسىز وتىرعانى جەرگىلىكتى باسشىلارعا دا سىن. قىستىڭ كوزى قىراۋدا وسى جەردە ءبىر جيىن وتەتىندەي جاعداي بولسا, اتالعان مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ەلەكتر پەشىن قوسىپ, ونى ءتۇنى بويى كۇزەتىپ وتىرادى ەكەن. باسقا امال جوق. باسقا-باسقا, اتاقتى قالامگەردىڭ اتىنا بەرىلگەن ورتا­لىقتىڭ جىلۋسىز كۇيى ءتيىستى باس­شىلاردى الاڭداتپايتىن سياقتى. سونداي-اق اتالعان كەشەن اۋماعىندا وبلىستىق تۋريزم باسقارماسى مەن اتالعان باسقارماعا قاراستى وبلىستىق «تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىعى» دا ورنالاسقان. بۇل جەردە دە جيىرماعا تارتا قىزمەتكەر جۇ­مىس ىستەيدى. اتالعان مەكەمەلەر اۋليەاتا وڭىرىنە كەلگەن تۋريس­­­­تەرگە باعىت-باعدار بەرەتىن, جول كورسەتەتىن ورتالىق. كەلگەن تۋريس­تەر جامبىل ءوڭىرى تۋرالى كەز كەلگەن اقپاراتتى وسى جەردەن الادى. ء«بىز كەلگەن تۋريستەرگە ءوڭىر تۋرالى كەز كەلگەن اقپاراتتى تەگىن بەرەمىز. قاي جەردە تاريحي ورىندار مەن دەمالىس ورتالىقتارى بار, قاي جەردە جايلى قوناقۇي, ءدامحانا بار, ول تۋرالى بارلىق مالىمەتتى بىزدەن الا الادى. عيمارات جۇمىس ىستەۋگە قولايلى. بىراق بىزدە دە جىلۋ جۇيەسى جوق. قىستىڭ كۇنى دە بولمە ىشىندە قالىڭ كيىنىپ وتىرامىز. جاۋراعان سوڭ, ەلەك­تر پەشىن قوسىپ قويامىز. كۇن سۋىق­تا قولونەرشىلەردىڭ دە جۇ­مىس ىستەۋىنە ىڭعايسىز. ولار دا كۇن سۋىقتا بۇل جەردە وتىرا المايدى», دەيدى وبلىستىق تۋريزم باسقارماسى «تۋريستىك اق­پا­راتتىق ورتالىعىنىڭ» قىز­مەت­­كەرى ايدانا باقبەر­گەن­قىزى. شىنىندا دا, مۇن­داعى قىز­مەت­كەر­لەر قاقاعان قىستا وڭىر­گە سايا­­حاتتاپ كەلۋشىلەرگە قىز­مەت كور­سەت­پەك تۇگىل, ءوز باسىمەن اۋرە بولادى. سەبەبى سول, تاعى دا جىلۋ­دىڭ جوق­تىعىندا. ال بۇل عي­ما­رات­تار­دىڭ نە سەبەپتى جىلۋ جۇيە­سىنە ءالى كۇنگە دەيىن قوسىلماي وتىرعانى بەل­گىسىز.

بۇگىندە «كونە تاراز» كەشەنى تاراز قالاسى اكىمدىگىنىڭ تەڭ­گە­رىمىنە بەرىلگەن. بىراق بۇل ماسەلەگە باس قاتىرىپ جۇرگەن باسشىلار تاعى جوق. جىلۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى قالالىق قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى تولەگەن بيبوسىنوۆتىڭ بەرگەن مالىمەتىندە, نىسانداردى جىلۋمەن قامتۋ بويىنشا 2019 جىلعى 22 قازان كۇنى قالا اكىمىنىڭ سول كەزدەگى ورىنباسارى بەيسەنبەك جانبوسىنوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جيىن تەح­ني­كالىق حاتتامامەن بەكىتىل­گە­نى جازىلعان. سونىمەن قاتار «ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە قاراستىرىلعان نىسانداردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جىلۋ جۇ­يەسىندە بۋ تامشىلارىن قول­دانۋ ماسەلەسىمەن شەشىلدى. كۇن با­تارەيالارىن ساتىپ الۋ, ور­نا­تۋ, مونتاجداۋ سمەتالىق قۇن شە­گىندە الىپ تاستالاتىن جانە قوسىلاتىن جۇمىس تۇرلەرى ەسەبىنەن ورىندالادى» دەگەن تۇسىنىكسىز اقپارات بار. ال «كونە تاراز» كەشەنىنىڭ قاشان, قاي كەزدە ورتالىق جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلاتىنى تۋرالى اقپارات اتىمەن جوق. بىراق وزدەرى ايتىپ, ماسەلە شەشىلدى دەپ وتىرعان 2019 جىلدان بەرى ەكى جىلدان استى عوي. اۋەل باس­تا اتالعان عيماراتتارعا جىلۋ شاعىن كۇن ەلەكتر ستانساسى جۇيەسى ارقىلى بەرىلەدى دە­لىن­گەن. بىراق ارادا جىلدار وتسە دە مۇنىڭ ەش ناتيجەسى بولماي وتىر. وسى­لايشا, وڭىردەگى رۋحانياتتىڭ, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسادى دەگەن مەكەمەلەردىڭ ماسەلەسى ءالى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ كەلەدى...

جامبىل وبلىسى