فەنيمور كۋپەردىڭ «ادەبي كۇنالارى»

 

رومان اۆتوردىڭ كوزدەگەن ويىن استارلاپ جەتكىزىپ ءارى قانداي دا ءبىر كوكسەگەن ماقساتىن اشىپ كورسەتۋى كەرەك. الايدا «اڭساق» رومانىندا ەشقانداي وي دا, ماقسات تا جوق. رومان ەپيزودتارى ونىڭ بىتە­قاي­ناسقان بولشەگى بولىپ, وقيعانى ءور­بىتۋى قاجەت. «اڭساق» رومان دا ەمەس, سوندىقتان وندا كوركەم وي دا, مەجە دە جوق, شاشىراڭقى ەپيزودتار شالا وقيعالار جەلىسىن تۋدىرادى. شىعارما قاھارماندارى ءتىرى ادامدار ما (الدە ولىلەر مە), وقىرمانعا وسىنىڭ اراجىگىن اجىراتاتىنداي تىم بولماسا تۇسپال كەرەك قوي, ءارى-بەرىدەن سوڭ, «اڭساقتا» بۇل ب ۇلىڭعىر. بارلىق كەيىپكەردى, ءتىرىسى مەن ءولىسىن, شىعارماعا قوسۋ ءۇشىن ناقتى ءبىر سەبەپ پەن نەگىز كەرەك. «اڭساق» مۇنى دا اينالىپ وتكەن ءتارىزدى. كەيىپكەرلەر انىق سويلەۋى كەرەك, ولاردىڭ ءوزارا اڭگىمەسى كوشەدە سويلەسىپ تۇرعان ءتىرى ادامداردىڭ سوزىنە ۇقساۋى ءتيىس. ءبىز ولاردىڭ نەنى جانە نە ءۇشىن ايتىپ تۇرعانىن قاراپايىم قيسىن بويىنشا ۇعىنۋىمىز كەرەك قوي, اڭگىمە سولارعا تانىس ءارى بەلگىلى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءوربۋى كەرەك, سوندا وقىرمانعا دا قىزىقتى بولادى, سيۋجەتتىڭ ءارى قاراي دامۋىنا دا سەپ بولىپ, كەيىپكەردىڭ ايتار ءسوزى تاۋسىلعانشا تارقاتىلا بەرۋى ءتيىس. كەيىپكەردىڭ ءسوزى مەن ءىسى اۆتوردىڭ ولار جايلى ايتقانىنا سايكەس كەلۋى كەرەك, «اڭساقتا» بۇل تالاپ تىسقارى قالادى, وعان دالەل رەتىندە ناتتي بامپو وبرازىن الساق تا جەتكىلىكتى. ارەكەت ەتۋشى كەيىپكەردىڭ اسا ءساندى, كۇمىسپەن تۇپتەلىپ, التىنمەن جيەك­تەلگەن «فرەند-گايپ» تومىنان قالاپ الىنعانداي ابزاتس باسىنداعى ءسوزى, ابزاتس سوڭىندا ساۋاتسىز سايقىمازاقتىڭ اۋزىنان شىققانداي سوزگە اينالماۋى كەرەك قوي. كۋپەر بۇل تالاپتى تابالدىرىقتا تاستاپ كەتكەندەي. شىعارما كەيىپكەرلەرى وقىرمانعا وزدەرىنىڭ تۇرپايى تريۋكتەرىنىڭ ارعى جاعىندا اۆتوردىڭ ورمان جايىن سۇمدىق بىلەتىندىگى جاتىر دەگەن ويدى ەركىنەن تىس تاڭباۋى ءتيىس. روماندا بۇل تالاپ تا ۇنەمى بۇزىلادى. كەيىپكەرلەر قولدان كەلەر مۇم­كىن­­دىكتى قاناعات تۇتۋى كەرەك جانە تاڭ­عاجايىپ بىرنارسە جاساپ جىبەرۋگە تى­رىس­پاعانى ءجون. ءبىر تاڭعاجايىپ نارسە تۋدىرۋعا باتىلى باردى دەگەن كۇننىڭ وزىندە ول شىنايى ءارى نانىمدى شىعۋى كەرەك. اۆتور كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرىنا وقىرمانداردى قىزىقتىرا ءارى الاڭداتا ءبىلۋى ءتيىس, جاقسىلارىن جاراتىپ, جا­ما­نىنان جيرەنتۋى قاجەت. «ال «اڭ­ساقتىڭ» وقىرماندارى ءۇشىن جاقسى كەيىپكەردى جاقتىرۋ بىلاي تۇرسىن, ءىش تارتۋ قيىن, ال جامانىنىڭ جايىن دا بىلگىسى كەلمەيدى, ءتىپتى وقىرماندا جاقسى مەن جامانى قوسىلىپ نەگە ءبىر-اق قۇرىپ كەتپەيدى دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. اۆتوردىڭ كەيىپكەرلەرگە بەرگەن مى­نەزدەمەسى بارىنشا انىق بولعانى دۇرىس, وقىرمان ولاردىڭ قانداي جاع­داي­دا قالاي ارەكەت ەتەرىن شامالاپ بولسا دا بولجاي بىلمەگى كەرەك. كۋپەر مۇنى دا ۇمىتقان. جالپى, وسى جالپىلاما تالاپتاردان بولەك ناقتى بىرنەشە مىندەت بار: اۆتور ايتقىسى كەلگەن ويدى اشىپ ايتۋى كەرەك, تۇماندى تۇسپالدارمەن شەكتەلە بەرۋگە بولمايدى. قاجەتتى ءسوزدى تاۋىپ قولدانۋ كەرەك, ونىڭ قىرىق اعايىنىن تۇگەندەپ شىقپاي. كەرەكتى-كەرەكسىز دەرەكتەردى قوپ­سى­تىپ, قوبىراتىپ قوسا بەرۋگە بولمايدى. ماڭىزدى مالىمەتتەردى ماردىمسىز دۇنيەدەي كورمەۋى ءتيىس. ءسوزدى سوزباقتاپ, شۇبىرتۋدان اۋلاق بولىڭىز. گرامماتيكالىق قاتە جىبەرمەڭىز! تۇسىنىكتى, قاراپايىم ستيلدە جازىڭىز.