ەلباسى ن. نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى حالىققا ارناعان جولداۋىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا-سىنداعى باستى باسىمدىق – العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى دامىتۋ ەكەنىن باسا ايتتى. جاقىندا عانا الماتى قالاسىندا بىرقاتار شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن بىلىكتى مەديتسينا ماماندارى باس قوسىپ, وسى سالانىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاعان بولاتىن. بۇل ءىس-شارا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسى اياسىندا ءوتتى. الماتى دەكلاراتسياسى دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ الەمدىك مەديتسيناداعى سالماعى, ماڭىزى قانداي؟ ءبىز بۇل تۋرالى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك فارماتسەۆتيكالىق اكادەمياسىنىڭ (وقمفا) رەكتورى, پروفەسسور باقىتجان سەكسەنباەۆتان سۇراعان ەدىك.
ەلباسى ن. نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى حالىققا ارناعان جولداۋىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا-سىنداعى باستى باسىمدىق – العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى دامىتۋ ەكەنىن باسا ايتتى. جاقىندا عانا الماتى قالاسىندا بىرقاتار شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن بىلىكتى مەديتسينا ماماندارى باس قوسىپ, وسى سالانىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاعان بولاتىن. بۇل ءىس-شارا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسى اياسىندا ءوتتى. الماتى دەكلاراتسياسى دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ الەمدىك مەديتسيناداعى سالماعى, ماڭىزى قانداي؟ ءبىز بۇل تۋرالى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك فارماتسەۆتيكالىق اكادەمياسىنىڭ (وقمفا) رەكتورى, پروفەسسور باقىتجان سەكسەنباەۆتان سۇراعان ەدىك.
– وسىدان 35 جىل بۇرىن الەمنىڭ 157 ەلى باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ (بمسك) دامۋ باسىمدىعىن انىقتاپ جانە ونى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە نەگىزدەپ, الماتى دەكلاراتسياسىن قابىلداعان بولاتىن, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە باقىتجان دەرىبسالى ۇلى. – 1978 جىلى ورىن العان بۇل تاريحي وقيعا, ياعني الماتى دەكلاراتسياسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى رەتىندە قاراستىرىلدى. «XX عاسىردىڭ ۇلى حارتياسى» دەپ اتالاتىن بۇل قۇجاتتىڭ نەگىزگى يدەياسىنا حالىقتىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىنە مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى, ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋ جانە ادام ءومىرىنىڭ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋ جاتادى. بۇل قۇجات ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ, باعا جەتپەس دۇنيەگە اينالدى.
جاقىندا الماتى قالاسىندا بمسك بويىنشا الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ 35 جىلدىعىنا ارنالعان دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. ايتۋلى ءىس-شاراعا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) ەۋروپا ايماقتىق بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى جۋجاننا جاكاب, ددۇ ايماقتىق كەڭسەسىنىڭ 5 ديرەكتورى, يۋنيسەف شتاب-پاتەرىنىڭ ديرەكتورى نيكولاس اليپۋي, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرى, جالپى العاندا الەمنىڭ 58 ەلىنەن وكىلدەر قاتىستى.
– الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ الەمدىك مەديتسينادا الار ورنى قانداي؟
– الەمدىك مەديتسينانىڭ دامىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, كەيبىر ەلدەردە ءالى دە اق حالاتتى ابزال جاندار بىرلەسىپ ارەكەت جاساي الماي جاتقانىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دا مويىندايدى. ارينە, بىرلەسىپ اتقارعان ءىس قاشاندا ناتيجەلى بولماق. الماتى دەكلاراتسياسىنا سايكەس بمسك بۇل حالىق دەنساۋلىعىن ۇزدىكسىز قورعايتىن ءبىرىنشى ۇدەرىس بوپ تابىلادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى مەملەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ورتالىق قىزمەتى رەتىندە قاراستىرادى. بمسك ءوز جۇمىسىندا مىنانداي ەلەمەنتتەردى: تۇرعىندار اراسىندا كوپ تاراعان پاتولوگيالىق كۇيلەر تۋرالى جانە ولاردىڭ پروفيلاكتيكالىق ادىستەرى; انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ, سونىڭ ىشىندە وتباسىن جوسپارلاۋ; نەگىزگى جۇقپالى دەرتتەرگە قارسى يممۋنيزاتسيا; كوپ تارالعان دەرتتەرگە جانە جاراقاتتارعا سايكەس ەم; نەگىزگى ءدارى-دارمەكپەن قامتىلۋى جانە ت.ب. ماسەلەلەر جونىندە جوعارى دەڭگەيدە حاباردار بولۋدى قامتۋى قاجەت. بۇگىنگى كۇنى قابىلدانعان دەكلاراتسيا ءوزىنىڭ قولدانۋىن قازىرگى زاماننىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا, ياعني الدىن الۋ مەن سكرينينگتىك زەرتتەۋلەردەن تاۋىپ وتىر. دەنساۋلىق – ۇلتتىڭ وركەندەۋىنىڭ نەگىزگى ءونىمى بولىپ تابىلادى. «مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن جانە ساپاسىن قامتۋ دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ وتاندىق مودەلىنىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق مىندەتى بولىپ تابىلادى. مەن, بۇل كونفەرەنتسيا الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋدە جاڭا باعىت تابۋدىڭ ىزدەنىسىندە نەگىزگى قادام بولاتىنىنا سەنىمدىمىن», – دەپ ەلباسى ن.نازارباەۆ كونفەرەنتسيانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا تابىستى جۇمىس تىلەدى.
– ارادا 35 جىل وتسە دە بۇل قۇجات ءالى ماڭىزىن جويماعان ەكەن. ايتسە دە مەديتسينادا كۇن سايىن جاڭالىق, بۇل كونفەرەنتسيادا قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلدى؟
– بۇل كونفەرەنتسيادا ددۇ-نىڭ ەۋروپالىق بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى جۋجاننا جاكاب دەكلاراتسيا فيلوسوفياسى مەن ءتاسىلناماسى وزەكتى بولىپ قالادى دەپ اتاپ ءوتتى. شىنىندا ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى بالالار ءولىمى كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى الماتى دەكلاراتسياسى قاعيدالارىنىڭ ورىندالۋىنىڭ ناقتى مىسالى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ باسقا مەملەكەتتەرى سياقتى قازاقستاننىڭ دا الدىندا جاڭا مىندەتتەر تۇر. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەل ونىڭ وزەكتى باسىمدىقتارىن ورىنداۋدى – مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋدى, اۋرۋعا شالدىعۋدىڭ الدىن الۋدىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى, حالىقتىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋىن كوزدەيدى. ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ۆيتيانيس اندريۋكايتيس مەديتسينالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋدە باسقا دا رەسۋرستار بارىن ايتىپ, بۇل سالانى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت جانە ول ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋعا ابدەن بولاتىنىن جەتكىزدى.
جالپى العاندا, بۇل كونفەرەنتسيا الماتى حارتياسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا, ياعني الەمنىڭ ءار ازاماتى دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قۇقى بار ەكەنىنە جانە باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ قازىرگى جاعدايىنا ارنالدى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدە دەرتتى ەرتە, دەر كەزىندە انىقتاۋ ءۇشىن 12 سكرينينگتىك باعدارلامالار ەنگىزىلدى, مەيىربيكە ورنىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كۇشەيتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاستىرىلۋدا. جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دەرتتەردى باسقارۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باستالۋدا. ءبىرىنشى رەت پنەۆمانيالىق كوكجوتەل اۋرۋىنا قارسى بالالارعا ۆاكتسينا ەكپەسى ەنگىزىلدى.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان ءبىلىم شاڭىراعى وسى دەكلاراتسيانىڭ ىسكە اسۋىنا قانداي ۇلەس قوسۋدا؟
– قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بمسك-ءتى جەتىلدىرۋ باسىم باعىت ەكەنىن اتاپ وتكەن دۇرىس. سوڭعى جىلدارى قازاقستان ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋگە جەتتى, ناتيجەسىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ەلەۋلى قارجىلاندىرىلدى, ءارى ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ كەلەشەگى جاسالدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرىسىنا ساي 2011-2015 جىلدارىنا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا ساپالى دامۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا پاتسيەنتكە باعىتتالعان باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى كورسەتۋدىڭ تەحنولوگيالارىن تۇپكىلىكتى وزگەرتۋ ارقىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن كەشەندى جەتىلدىرۋ مىندەتتەرى قويىلدى.
نەگىزگى قاعيدا – ەم ناتيجەسىنە جاۋاپكەرشىلىكتى ساقتاي وتىرىپ, ناۋقاستاردىڭ سەنىمىنەن شىعۋ. رەسپۋبليكادا فارماتسەۆتيكالىق جانە مەديتسينالىق ءبىلىم جۇيەسى دە جەتىلدىرىلۋدە. ۇيىمداستىرۋشىلىق داعدىلاردىڭ, تاجىريبەلىك, كلينيكالىق ماشىقتانۋلاردىڭ, جەكەلەنگەن پسيحولوگيالىق كەڭەستەر ىسكەرلىگىنىڭ دامۋىنا كەڭىرەك كوڭىل ءبولىنىپ, تاجىريبەلى دارىگەردى دايىنداۋ بويىنشا جاڭا مەملەكەتتىك ستاندارتتار قابىلداندى. جالپى, تاجىريبەلى دارىگەرلەردى وقىتۋدا, جوعارى كاسىپتىك بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە جەتكىزەتىن قازىرگى زاماناۋي دارىگەرلەر ءبىلىمىنىڭ ءۇزدىكسىز جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا وقمفا پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.