توبىل تاريحىمەن تانىستى

قۇرامىندا ى.التىنسارين مەمو­ريال­دىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مارعۇلان وسپانوۆ, وبلىستىق تاريحي-ولكە­تا­نۋ مۋزەيى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلميرا ەرگەشقىزى, وبلىستىق ىشكى سايا­سات باسقارماسىنىڭ باس مامانى ايمان ماگازۋموۆا, «كازپراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ماريا شيلو, ۆيدەوبلوگەر, فوتوگراف گەورگي شاپوۆالوۆ, «سارىارقااۆتوپروم» سەرىكتەستىگىنىڭ وكىلى سايات ءجۇسىپوۆ جانە وسى سەرىكتەستىكتىڭ 5-6 جۇمىسشىسى بار ەكسپەديتسيانى ولكە تاريحىنىڭ بىلگىرى, ىبىراي التىنسارين مۇرالارىن ناسيحاتتاۋشى, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قالقامان جاقىپ اعامىز باستاپ ءجۇردى.

باراق باتىر كەسەنەسى

«اتامەكەندىكتەردى» سارىكول اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى دانيار شارىپباەۆ پەن سوروچين اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەرمەك شاپاعۇلوۆ كۇرە جولدىڭ بويىنان كۇتىپ الىپ, باتىردىڭ كەسەنەسىنە قاراي جول باستادى. جولشىباي اۋىل اكىمى باراق باتىرعا ءتاۋ ەتىپ كەلۋشىلەردىڭ بيىل دا كوپ ەكەنىن ايتتى. ەرمەك شاپاعۇلوۆتىڭ سوزىنشە, جان-جاقتان اعىلعان جۇرت كوبىنە دەرتىنە شيپا ىزدەپ كەلەدى. «اسىرەسە, جۇما, سەنبى كۇندەرى كەلۋشىلەردىڭ سانى جۇزدەن اسىپ كەتەدى. ءتىپتى رەسەيلىكتەر دە ءجيى كەلەدى. مۇنداعى كەلۋشىلەر تۇنەيتىن جالعىز ءۇي تارلىق ەتە باستاعان سوڭ, 2018 جىلى ەكىنشى ءۇيدى كوتەردىك, جانىنا جازعى اس­حانا سالدىق», دەدى اۋىل اكىمى. كەسەنە سارىكول اۋدانى, كرىلوۆ اۋىلىنان 12 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.

باتىردىڭ جاتقان جەرىنە الىس-جاقىن­نان زيارات ەتىپ كەلىپ جاتقان جۇرت لەگى ەكى عاسىردان بەرى تولاستاعان ەمەس. 1996 جىلى جاڭارتىلعان كەسەنەنىڭ الدىندا كونەدەن ساق­تالعان, اراب قارىپتەرى قاشالىپ جازىل­عان ق ۇلىپتاس تۇر. كەسەنەنىڭ ىرگەسى تاس كىرپىشتەن تۇرعىزىلىپ, كىرەبەرىس قاقپاسى كەراميكالىق كىرپىشتەن سالىنعان. دۋلىعا پىشىندەس كۇمبەزى مىرىشپەن قاپتالىپتى. ماڭىندا تەرەڭ قۇدىق, زيارات ەتۋشىلەر اس-اۋقاتىن دايارلايتىن اسحانا جانە ەكى ءۇي بار.

كەسەنە باسىندا ءبىزدى جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دار قارسى الدى. سول جەردە قۇران وقى­­لىپ, باراق باتىردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, دۇعا باعىشتادىق. باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى تورەمۇرات ادىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, باراق باتىر 93 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان. ۇرپاقتارىنا وسيەت ەتىپ: «مەنى الىپ بارا الساڭدار, تۇركىستانعا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كەسەنەسىنە, اكەمنىڭ جانىنا جەرلەرسىڭدەر. ەگەر الىپ بارا الماساڭدار وسى جەرگە قويىڭدار, ۇرپاقتارىما قورعان بولىپ جاتارمىن», دەگەن ەكەن.

«پۋگاچەۆ قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار پاتشا اسكەرىنەن جەڭىلىپ, قاشا جونەلگەندە, ولاردىڭ قازاق جەرىنە ءوتىپ كەتۋىنەن قاۋىپ­تەن­گەن ابىلاي حان شەكارانى قورعاپ قا­لۋعا ەكى جاساق جىبەرەدى. ءبىرىنشى جاساقتى شاقشاق جانىبەك تارحاننىڭ ۇلى ءداۋىتباي تارحان, 2 مىڭ ساربازدان قۇرالعان ەكىنشى جاساقتى قارابالۋاننىڭ بالاسى باراق باتىر باسقارادى. وسى ماڭىزدى تاپسىرمانى ورىنداپ كەلگەنى ءۇشىن ابىلاي حان باراققا ريزا بولىپ: ء«وزىڭ باتىر, ءوزىڭ اۋليە ەكەنسىڭ. سەنى ەل ەمشى ءارى باتىر دەۋشى ەدى. مەن «اۋليە-باتىر» دەپ ايتامىن», دەگەن ەكەن. شىندىعىندا دا اتامىزدىڭ باتىرلىعىمەن قاتار, ەمشىلىك, اۋليەلىك قاسيەتى تۋرالى كوپ اڭگىمە ساقتالعان»,  دەدى تورەمۇرات ادىباەۆ.

تورەمۇراتتىڭ ءسوزىن ءارى قاراي ءىلىپ اكەت­كەن قاراوبا نەگىزگى مەكتەبىنىڭ مۇعا­لى­مى, تاريحشى قايىربەك بەشىموۆ قال­تا­سىنان اق شۇبەرەككە ورال­عان ءبىر-بىرىنە ورىلگەن مايدا مەتالل شىعىرشىقتاردى الىپ شىقتى. سويتسەك, بۇل باراق باتىر جورىققا كيگەن اسىل بولاتتان سوعىلعان ايماۋىت ساۋىتىنىڭ جۇرناعى ەكەن. باتىر قايتىس بولعان سوڭ, اۋليەدەن قالعان ايماۋىتتى ۇرپاقتارى ءبولىپ الىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاپ كەلگەن. الاقانعا سى­يىپ كەتەتىن ساۋىت جۇرناعىنىڭ ءبىر شى­عىر­شىعى باسقالارىنا مىس سىممەن باي­لانىپتى. قايىربەكتىڭ سوزىنشە, بۇل شى­عىرشىق ەمدىك ماقساتتا پايدالانىلادى, اۋىرىپ قالعان بالانىڭ موينىنا تۇمارعا وراپ تاعىپ قويسا, ەرتەڭىندە بالا ناۋقاسىنان قۇلان تازا ايىعىپ كەتەدى ەكەن.

ء«بىزدىڭ اۋلەت ءۇشىن بۇل وتە ءبىر قاستەرلى, وتە كيەلى دۇنيە. ۇيدە ساندىقتىڭ تۇبىندە جاتادى. بىزگە انامىزدان قالدى. كەزىندە انامىز بەتالباتى ەشكىمنىڭ قولىنا ۇستاتپايتىن. مەن مۇنى بوتەن كىسىلەرگە وسىمەن ەكىنشى رەت قانا كورسەتىپ وتىرمىن. مۇنىڭ ەمدىك قاسيەتى ەرەكشە. ۇيدە كىشكەنتاي بالا ءىشى بۇراپ اۋىرعان كەزدە, شوشىنىپ نەمەسە كوز تيگەندە تۇمار ەتىپ تاعامىز», دەدى ق.بەشىموۆ.

ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى تاريحي جادىگەردى مۋزەيگە تاپسىرۋدى سۇراپ ەدى, قايىربەك «بۇل با­تىردان تاراعان ۇرپاقتىڭ ەڭ قۇندى دۇنيەسى, اتامىزدىڭ كوزى, سوندىقتان رەن­جىمەڭىزدەر, بەرە المايمىز» دەدى.

ساپار بارىسىندا تاريحتا قارابالۋان دەگەن اتپەن قالعان باراق باتىردىڭ اكەسى جانۇزاق الديار ۇلى تۋرالى دا كوپ اڭگىمە ەستىدىك. مەكتەپ مۇعالىمى قايىربەك بەشىموۆ وسى وڭىردەگى قاراوبا اۋى­­­لى­نىڭ ماڭىنان ەكى ەسكى ءموردىڭ تا­­بىل­عانى تۋرالى قىزىقتى دەرەكتىڭ ۇشى­عىن شىعارىپ قالدى. كونە مورلەردى اۋىل ماڭىن مەتالل ىزدەگىش قۇرىلعىمەن تۇرت­كىلەپ جۇرگەن ەكى بالا تاۋىپ الىپتى. «بۇل مورلەر امانقاراعاي وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى شىڭعىس ۋاليحانوۆتىكى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى وكرۋگ جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي قازىرگى اۋليەكول اۋدانىنا قاراستى امانقاراعايدا ەمەس, وسى ماڭدا ورنالاسقان. كەيىنىرەك الگى بالالارعا حابارلاسىپ ەم, كەشىگىپ قالىپپىن. ولار ءموردىڭ ەكەۋىن دە ورىنبور اسىرىپ جى­بە­رىپ­تى. ورىنبور جاقتا مۇنداي مور­لەر­د­ى اسا قىمبات باعاعا ساتىپ الادى», دەدى قايىربەك.

قوشتاساردا اۋدان باسشىلارى كۇرە جولدىڭ بويىنان شالعايلاۋ جاتقان قا­سيەت­تى كەسەنەگە اكەلەتىن جولعا الداعى ۋا­­قىتتا اسفالت توسەۋ ماسەلەسىن قاراس­تى­رىپ جاتقانىن ايتتى.

بيلەر مەكەنى

جازى ءبيدىڭ كەسەنەسى قوستاناي مەن سارىكولدى جالعاپ جاتقان كۇرە جولدىڭ بويىندا تۇر. ءبىزدى ورتا جولدا جاڭاسۋ اۋىلىنىڭ اكىمى جانىبەك سەرىك ۇلى كۇتىپ الدى. «وسى وبلىستىڭ ءار وڭىرىنەن بي بابا­مىزدىڭ باسىنا دۇعا باعىشتاپ كەلىپ جاتقاندار كوپ. كەسەنە جاڭاسۋ اۋىلىنا جاقىن. اۋىلدا 50 شاقتى ءۇي بار. قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەپ تۇر. ەندى ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ تابيعاتى ەرەكشە. 4 جارىم مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپتى ورمان باسىپ جاتىر. جانىمىزدا وباعان وزەنى اعىپ جاتىر, ءسال ارىرەك التىباي كولى بار. ارنايى دەمالىس ورىندارى جوق, الايدا جاز بويى الىس-جاقىننان اعىلعان جۇرت وسى ماڭايعا كەلىپ, شاتىرىن تىگىپ, كولدەن بالىق اۋلاپ, تىلسىم تابيعات اياسىندا ءبىر اپتا, ون كۇندەي تىنىعىپ جاتادى. مۇنىڭ سىرتىندا, جاڭاسۋ مەن ءىلياس وماروۆ اۋىلىنىڭ اراسىندا تۇزدى كول بار, جۇرتتىڭ كوبى ەم الۋ ءۇشىن سول جەرگە جينالادى», دەدى اكىم.

جازى بي – قارابالۋان الديار ۇلىنىڭ شوبەرەسى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اي­تۋىنشا, شوقاننىڭ اكەسى شىڭعىس ءۋا­لي­حانوۆتىڭ سەنىمدى سەرىگى, قولداۋشىسى بولعان. كەنەسارى حاننىڭ ءوزى جازى ءبيدىڭ سوزىنە توقتاعان دەسەدى. جازى بي ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ميحايل سپەرانسكيدىڭ جەكە ءوتىنىشى بويىنشا ورىنبور مەن ءسىبىردىڭ اراسىنداعى شەكارانى انىقتاۋ ىسىنە باسشىلىق ەتكەن. جازى بي شىڭعىس ءۋاليحانوۆ ورداسىنان ومبى قالاسىنا دەيىن جۇرگىزگەن پوشتا جولىنىڭ ىزدەرى قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ساقتالىپ قالعان.

جازى بي كەسەنەسىنە بىزبەن بىرگە باراق با­تىردىڭ سەگىزىنشى ۇرپاعى, بۇگىندە كرى­لوۆ اۋىلىنداعى قازاق مەكتەبىن باس­قارىپ وتىرعان تورەمۇرات ادىباەۆ تا كەلگەن. ءوزى تاريح ءپانىنىڭ مامانى بول­عان­دىقتان با, وسى ءوڭىردىڭ شەجىرەسىن شەرتكەندە شەشىلە كەتەدى ەكەن.

 «1820-1840 جىلدارى قازاق دالاسىنا جاسالعان رەسەي ەكسپەديتسيالارىنا جازى بي جول كورسەتىپ وتىرعان. ەكسپەديتسيا كەزىندە ول بەس ءجۇز ساربازى بار جاساقتى باستاپ جۇرەدى. جازى بي اتامىز دا 1840 جىلعا دەيىن كوز جۇمعانشا تۋعان جەرىنىڭ شەكاراسىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن. جازى بي وسى ءوڭىردىڭ تاريحى مەن گەوگرافياسىنىڭ بىلگىرى رەتىندە حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالىپ قالدى. 2000 جىلى ۇرپاقتارى باسىنا قىزىل كىرپىشتەن كەسەنە تۇرعىزىپ, ەسكەرتكىش تاس ورناتتى. بۇگىندە جازى بي جان ۇلى كەسەنەسى قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭىرلىك ماڭىزى بار كيەلى نىساندارىنىڭ ساناتىندا», دەدى تورەمۇرات.

تورەمۇراتقا العىسىمىزدى ايتىپ, قوشتاسىپ جاتىر ەدىك, «مەن ەندى سىزدەرمەن جۇرەم, قازىر شوقاي ءبيدىڭ كەسەنەسىنە الىپ بارامىز» دەپ كۇلدى. شوقاي ءبيدىڭ باسىنا جەتكەنشە توكەڭنىڭ وسى وڭىردە كىندىك قانى تامعان قازاقتىڭ تاعى ءبىر داڭقتى پەرزەنتى ءىلياس وماروۆ تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەرىن تىڭداپ باردىق.

 ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردە كەنەسارى حاننىڭ اتىن شوقاي بي قويعان دەپ ايتىلادى. ءحىح عاسىرداعى قازاق دالاسىنداعى ءبىرتۋار تۇلعالاردىڭ ءبىرى. شوقاي بالقان­ ۇلى جايىندا ايبىندى باتىر, تۋرا بي, شەشەندىگىمەن, ءادىل شەشىمدەرىمەن سىي-قۇرمەتكە يە بولعان شەشەن-اۋليە رەتىندە ەل اۋزىندا ايتىلىپ, جازىلىپ كەلەدى.

قالىڭ قورىمنىڭ قاق ورتاسىندا تۇرعان بي كەسەنەسىنىڭ باسىندا ءبىزدى شوقاي بالقان ۇلىنىڭ جەتىنشى ۇرپاعى راحات تىلەۋوۆ اعامىز كۇتىپ الدى. قورىمنىڭ سىرتىندا ءبارىمىز تىزە بۇگىپ, بي رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, تاعزىم جاسادىق.

كەسەنە 1995 جىلى تۇرعىزىلعان. راحات تىلەۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, شوقاي بي ارقا ەلىنىڭ كوپتەگەن اتاقتى بي-شەشەندەرىمەن قاتار جەر داۋىنا, ەل داۋىنا, مال داۋىنا, جەسىر داۋىنا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ ءادىل تورەلىگى, شەشەندىگىمەن ءۇش جۇزگە اتى ءمالىم بولعان. ءبيدىڭ كۇنى بۇرىن ايتقان سوزدەرى, بولجام-جورامالدارى ورىندالعان. حالىق شوقايدى اۋليە دەپ بىلگەن, ونىڭ الدىنا جاڭا تۋعان نارەستەگە باتا الۋ ءۇشىن مىڭ­داعان شاقىرىم جەردەن كەلەدى ەكەن. كەسەنەنىڭ ارتىنان جاپسارلاسا سالىنعان تاعى ءبىر بولمەسى بار ەكەن. باس سۇعىپ كورىپ ەدىك, كادىمگى جاتىن بولمە سياقتى ەكەن, جەرگە جۇقا كورپە توسەلىپتى.

«بۇل كەسەنەگە اياق-قولى اۋىرىپ, جۇ­رە الماي قالعان ناۋقاستار نەمەسە با­لا كوتەرمەي جۇرگەن ايەلدەر كەلىپ تۇ­نەيدى. مەن ءوز كوزىممەن كورگەن جايتتى ايتىپ بەرەيىن, اناۋ جىلدارى وسىندا مۇسىلماندىقتى قابىلداعان ءبىر ورىس وتباسى كەلدى. سەكسەنگە تاياپ قالعان اجەسى اياعىنان جۇرە الماي جاتىپ قالىپتى, سول كىسىنى ارقالاپ الىپ كەلدى. ءبىر-ەكى كۇن تۇنەپ, سىرتقا تابۋرەتكاعا سۇيەنىپ شىعىپ ءجۇردى. وسى اۋىلدا سەيتەن دەگەن مولدا اعايىمىز بار ەدى, سول كىسى كەلىپ تۇشكىردى. ءبىر-ەكى كۇننەن كەيىن الگى كەيۋانا اياققا تۇرىپ, ءوزى ءجۇرىپ كەتتى. بالالارى انامىز ون جىلدان بەرى اياعىن باسا الماي ءجۇر ەدى دەپ ەڭىرەپ تۇرىپ جىلادى», دەيدى راحات تىلەۋوۆ.

راسىندا دا شوقاي اۋليەنىڭ باسىندا ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ بارى انىق سياقتى, ويتكەنى راحات اعايدىڭ سوزىنشە, قىستا بۇل ماڭايدىڭ ءبارىن قالىڭ قار باسىپ قالعاندا, شوقاي بي جاتقان جەرگە قانداي قارلى بوران ۇرلەسە دە, ەشبىر قار جولامايدى ەكەن, كەسەنەنىڭ اينالاسى ۇنەمى قارايىپ تاپ-تازا بولىپ جاتادى.

شوقاي ءبيدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ كوبى كە­يىن كەڭەس داۋىرىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راپ, باس ساۋعالاپ رەسەيگە اۋىپ كەتەدى.

«اۋليە اتامىزدان تاراعان ۇرپاقتار كەزىندە باي, اۋقاتتى كىسىلەر بولعان ەكەن. مەكتەپ سالىپ, بالا وقىتقان. وسى ماڭدا جارمان دەگەن اۋىلدا تۇرعان. بىراق ساياسي-قۋعىن سۇرگىن باستالعان جىلدارى سەيپىلمالىك دەگەن اتامىز باستاعان جارماندىقتار رەسەيگە قاراي قاشادى. كە­تەرىندە وسى اۋلەتتىڭ كيەلى قازانىن اۋىل­دىڭ ماڭايىنا كومىپ كەتىپتى. 2000 جىلدارى وسى اۋداندا تۇراتىن ۇلتى ورىس ءبىر ازامات مەتالل ىزدەگىش قۇرىلعىمەن ءبىر ۇلكەن قازان, ونىڭ استىنان ىشىندە باعالى مەتالدان جاسالعان ىدىس-اياق, قاسىعى بار, تاعى التى قازان قازىپ الدى دەپ ەستىدىم»,  دەدى راحات اعاي.

ومار قۇدىعى نەمەسە بالعوجا ءبيدىڭ قونىسى

التىنسارين اۋدانىنا قاراستى ساتاي اۋىلىنان وڭتۇستىك شىعىسقا قا­راي 5 شا­قىرىم جەردە وبلىستىڭ كيەلى نىسان­دارىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن ومار قۇ­دىعى بار. ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين وسى جەردە تۋعان. بالعوجا ءبيدىڭ قونىسى دا وسى ماڭدا. «اتامەكەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرى وسى جەرگە ايالداپ, قۇدىقتان سۋ ءىشىپ, «ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۋعان جەرى» دەگەن جازۋى بار ەسكەرتكىشتىڭ الدىندا سۋرەتكە ءتۇستى. ودان كەيىن ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋشى, عالىم قالقامان جاقىپ اعامىزدىڭ اڭگىمە-دارىسىنە قۇلاق ءتۇردى.

– بۇل جەر مەزگىل دەپ اتالادى. ونى بىزگە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۋىسى, ايگىلى اقىن ءماريام حاكىمجانوۆا ايتىپ كەتكەن. ول كىسىمەن تالاي رەت كەزدەستىك, سوندا «بۇل جەردى كىشى مەزگىل دەپ اتايدى, ارىرەكتە ۇلكەن مەزگىل بار» دەپ وتىراتىن. كەزىندە بۇل ماڭايدىڭ ءبارى نۋ اعاش بولىپتى. ال ەندى ومار قۇدىعى تۋرالى ايتار بولساق, ومار – بالعوجا ءبيدىڭ قوشان دەگەن ۇلىنان تۋعان نەمەرەسى. قازىرگى شەرباكوۆ دەپ اتاپ جۇرگەن اۋىلىمىز كەزىندە قوشان اۋىلى بولعان. قوشاننىڭ ۇلى ومار ءوزى ەتى ءتىرى, شارۋاعا مىعىم ادام بولسا كەرەك, بۇگىن سۋ ىشكەن قۇدىق سول ومار اتالارىڭنان قالعان قۇدىق. مەن بۇل جەرگە 2013 جىلى كەلگەنىمدە, مىناداي جاقسى قورشاۋ, توسەلگەن تاس بولماعان ەدى. بىراق بۇگىن ءبىز كورىپ تۇرعان ءمارمار تاستىڭ ورنىندا 1991 جىلى ۇلى ۇستازدىڭ 150 جىلدىعىنا وراي ورناتىلعان وسىدان ءۇش ەسە ۇلكەن ەسكەرتكىش تاس تۇر ەدى. ول ءمارمارتاستا «بالعوجا ءبيدىڭ قونىسى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۋعان جەرى» دەگەن جازۋ بار ەدى. ەندى ءبىز سول جازىلعان تاريحي دەرەكتىڭ جارتىسىن عانا كورىپ تۇرمىز. بالعوجا ءبيدىڭ قونىسى دەگەن جازۋ نەگە الىنىپ تاستالدى؟ ول جاعى بەلگىسىز. بۇل جەرگە كەلگەن ادام ىبىراي ءبىر تاقىر دالادا تۋعانداي اسەر الادى. ءبىز مۇنداي دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جيناپ, جوقتان بار جاساپ جۇرسەك, التىنسارين اۋدانىنىڭ باسشىلارى بار دەرەكتى جوق قىلىپ ءجۇر, – دەپ عالىم اعامىز اشىنا سويلەپ, ءبىزدى كۇتىپ العان اۋىل اكىمىنە ەسكى ەسكەرتكىشتەگى ءسوزدى قايتا قالپىنا كەلتىرىڭىزدەر دەگەن تالابىن ايتتى.

كەيىن كوردىك, ەسكى ەسكەرتكىش قۇدىقتىڭ ارتىندا, ءاپ-ادەمى قورشاۋدىڭ تۇبىندە ادام كورمەيتىن جەردە جاتىر ەكەن.

قۇدىق باسىنداعى كەڭەستە ىبىراي ال­تىنسارين مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مار­عۇ­لان وسپانوۆ تا ءسوز الىپ, كيەلى نىسان­دى جاڭعىرتا ءتۇسۋدىڭ جاقسى جولىن ۇسىن­دى. مۋزەي باسشىسى «بۇل جەردىڭ مەزگىل دەپ اتالعانى تاريحي شىندىق ەكەنى راس. ولاي بولسا, بولاشاقتا وسى قۇ­دىقتىڭ اينالاسىن بۇدان دا كەڭىرەك ەتىپ قورشاپ, بالعوجا بي 50 ءۇي تىككەن تاريحي مەكەندى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. اناۋ جەرگە ۇلكەن اركا ورناتىپ, مەزگىل اۋىلى دەپ جازىپ قويساق, ونىڭ جانىنا ۇلكەن بيلبوردقا ءماريام اپامىزدىڭ «مەزگىلىم, مەنىڭ مەزگىلىم» دەپ باستالاتىن ولەڭىن جازىپ قويساق, قانداي تاماشا بولار ەدى. قۇدىقتىڭ باسىنا ءبىر-ەكى كيىز ءۇي تىگىپ, ارنايى ات باسىن بۇرا كەلگەن مەيمانداردىڭ جول شايىن بەرىپ وتىرساق ءجون بولماي ما؟ بايقاساڭىزدار, ومار قۇدىعىنىڭ اينالاسى تۇگەل جىرتىلىپ, ەگىن ەگىلىپ تاستاپتى. ەگەر ءبىر اي بۇرىن كەلسەك, بۇل جەرگە كىرە الماي قالاتىن ەكەن­بىز. وسى ەگىندى شەكتەپ, قۇدىققا كەلە­تىن جول جوندەلسە يگى بولار ەدى» دەگەن تىلە­­گىن جەتكىزدى.

«اتامەكەندىكتەر» ساپار سوڭىندا ىبىراي ءالتىنساريننىڭ توبىل جاعا­لا­ۋىن­­داعى كەسەنەسىنە توقتاپ, ەكسپەديتسيا جۇمىسىن قورىتىندىلادى. قالقامان اعا ۇلى اعارتۋشىنىڭ كەسەنەسى, ىبىراي اشقان مەكتەپتەر مەن اعارتۋشى مۇرالا­رى­نىڭ تاريحي ماڭىزى جايىندا دا كوسىلە تولعاپ, جاستارعا ۇلگى-ناسيحات ايتتى.

ەكسپەديتسيا بارىسىندا بايقاعا­نى­مىز, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كيەلى ورىندارىنىڭ قا­تارىنان ويىپ ورىن الاتىن توبىل وڭى­رىن­دەگى قاسيەتتى كەسەنەلەردىڭ بارىنە تەك ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا شىن­داپ نازار اۋدارىلىپ, قايتا جاڭ­عىر­تى­لا باستاعان.

قوستاناي وبلىسى