قوستاناي وبلىسىندا ءىرى قارانىڭ اسىل تۇقىمدى اۋليەكول جانە قازاقتىڭ اق باس سيىرى دەگەن ەكى ءتۇرى بار. ولار جەرگىلىكتى جەردىڭ ىستىق-سۋىعىنا, سۋى مەن شوبىنە كوندىككەن, كورسەتكىشتەرى ەشقانداي انگۋستەردەن كەم ەمەس. قازاقتىڭ اق باس سيىرى حالقىمىزدىڭ ءتول مالى سانالادى, ونىڭ تۇقىمى اسىلداندىرىلعان. ال كوپ جىلعى عىلىمي سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 1992 جىلى سيىردىڭ اۋليەكول تۇقىمى بەكىتىلگەن بولاتىن.
قوستاناي وبلىسىندا ءىرى قارانىڭ اسىل تۇقىمدى اۋليەكول جانە قازاقتىڭ اق باس سيىرى دەگەن ەكى ءتۇرى بار. ولار جەرگىلىكتى جەردىڭ ىستىق-سۋىعىنا, سۋى مەن شوبىنە كوندىككەن, كورسەتكىشتەرى ەشقانداي انگۋستەردەن كەم ەمەس. قازاقتىڭ اق باس سيىرى حالقىمىزدىڭ ءتول مالى سانالادى, ونىڭ تۇقىمى اسىلداندىرىلعان. ال كوپ جىلعى عىلىمي سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 1992 جىلى سيىردىڭ اۋليەكول تۇقىمى بەكىتىلگەن بولاتىن.
تاۋلىگىنە 1000-1200 گرامعا دەيىن سالماق قوساتىن, 1,5-2 تونناعا دەيىن سالماق تارتاتىن بۇل ت ۇلىك قوستاناي ءوڭىرىنىڭ ماقتانىشى دەسە بولعانداي. سوناۋ 90-شى جىلدارى ءىرى قارانىڭ اۋليەكول اسىل تۇقىمىنىڭ سانى 12 مىڭ باسقا جەتىپ جىعىلعان ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى نارىق قيىندىعىنا كەز كەلگەن كەزدە مالدىڭ سانى 1300-گە دەيىن قۇلدىراعان بولاتىن. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك كومەكتىڭ ارقاسىندا مال باسى 3500-گە دەيىن كوبەيدى. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا اۋليەكول اۋدانىنان وتەتىن ۇلى جولدىڭ بويىندا اۋليەكول بۇقاسىنا بيىكتىگى 3 مەتر بولاتىن ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
– اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋدىڭ بارلىق ەرەجەلەرى ساقتالادى. شارۋاشىلىقتاعى 100-200 بۇزاۋعا جەمشوپتى ولشەپ بەرەمىز. بۇزاۋلاردىڭ قاي بۇقانىڭ ءتولى ەكەنى دە مۇقيات تىركەلىپ وتىرادى. ول تۇقىمنىڭ جاقسارعانىن, الدە تومەندەگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت. اۋليەكول تۇقىمى جەرگىلىكتى جەردىڭ تابيعاتىنا ءتوزىمدى. جەڭىل تولدەيدى, سونىڭ ارقاسىندا كوپ شىعىن بولمايدى, – دەيدى وسى اۋدانداعى «موسكالەۆ» اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى زەينوللا جاڭبىرشينوۆ.
بۇگىندە شارۋاشىلىقتا باعىمدا تۇرعان 160 قاشار ءساۋىر ايىندا بۇزاۋلايدى. مۇنداعى ت ۇلىك مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى شاعىن شارۋاشىلىقتارعا, شارۋالارعا ساتىلادى. وتكەن جىلى ارقايسىسى 392 مىڭ تەڭگەگە باعالانىپ, 300 باس مال ساتىلعان. الايدا, شارۋاشىلىق شىعىنىن وتەۋ ءۇشىن بۇل ازدىق ەتەتىن كورىنەدى. اسىل تۇقىمدى مالدى شارۋاشىلىق كوپ مولشەردە ساتا بەرە المايدى. سەبەبى, «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا شارۋالار ەڭ كوپ دەگەندە ونشاقتى باسقا دەيىن الا الادى. نارىق جاعدايىندا ۋاقتىلى وتپەگەن تاۋار كىمگە دە بولسىن شىعىن اكەلەرى بەلگىلى. اسىل تۇقىمدى مالدى كەيدە شارۋاشىلىق امالسىز ەتكە وتكىزەدى. ونداي جاعدايدا مالدىڭ قۇنى 390 مىڭنان 120 مىڭعا دەيىن تومەندەيدى. ارينە, بۇل شارۋاشىلىققا تەك زيان اكەلەدى. مەملەكەتتىك سۋبسيديا عانا شارۋاشىلىقتىڭ كەم-كەتىگىن تۇگەندەپ تۇر.
اۋليەكول اۋدانى ورتالىعىنا بۇرىلار جەردە ورناتىلعان اۋليەكول اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ءمۇسىنى, الدىمەن سول مالدى ءوسىرىپ وتىرعان ادام ەڭبەگىنە قۇرمەت ەكەنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, ۇلى جولدىڭ بويىنان وتكەندەر وسى اۋداندا اسىل تۇقىمدى مال وسىرىلەتىنى تۋرالى ءبىلسىن دەگەن ويدى دا ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى بۇقانىڭ كەلىستى ءمۇسىنى ايتىپ تۇرعانداي.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى,
اۋليەكول اۋدانى.