مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ەلىمىزدى تابىسقا باستايتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ء“بىز قازىعى بەرىك, مەملەكەتتىگى بەكەم, ءتورت قۇبىلاسى ساي قازاق ەلىنىڭ ايبىنىن اسىرىپ, اتاعىن الەمگە ايگىلەدىك... ءبىز سياقتى حالقىنىڭ سانى از, ەكونوميكاسى دامۋ ۇستىندەگى ەلگە تەحنولوگيا اۋاداي قاجەت. سوندا عانا الەمنىڭ الىپ مەملەكەتتەرى مەن توڭىرەگىمىزدەگى ەلدەر بىزبەن ساناسادى. بۇل باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ, قازاقتىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ”, دەپ اتاپ كورسەتكەنى ارقايسىمىزدىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدىڭ اسىل ارقاۋىنا اينالۋى كەرەك دەپ تۇسىنەمىن.
ءتىل – حالىقتىڭ جان-دۇنيەسى, رۋحاني نەگىزى مەن ەل ەركىندىگىن, ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن باستى كۇش. ۇلت بولمىسىن ۇعىندىرىپ, جالپى جۇرتتى توڭىرەگىنە توپتاستىرۋشى, بىرىكتىرۋشى رەتىندە دە سانالادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – ءومىر تالابى, زامان سۇرانىسى, قوعام قاجەتتىلىگى دەگەن ءجون. ءتىلدى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىپ, اياسىن كەڭەيتۋ جولىندا ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ ازاماتتىق مىندەتىن اتقارعاندا عانا ول ناتيجەلى بولاتىنىنا كۇن سايىن كوز جەتكىزىلىپ كەلەدى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى القالى جيىنداردا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جايىنا توقتالماي وتكەن ەمەس. كەشەگى ادەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىنە 2009 جىلعى پرەزيدەنتتىك جانە مەملەكەتتىك ستيپەنديالاردى تاپسىرعان كەزدە دە “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ارتىقشىلىعىنا ەشكىم تالاسا المايدى. ءتۇبىندە بارشا قازاقستاندىقتار مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن بولادى. وزگە وركەنيەتتى ەلدەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى قانداي بولسا, بىزدە دە سونداي بولادى. حالىقتىڭ مادەنيەتى ونىڭ تىلىمەن جاسالاتىنى بەلگىلى. ءتىل تەك قانا قاتىناس قۇرالى ەمەس, ۇلتتىڭ بار سيپاتىن انىقتايتىن ونىڭ نەگىزگى كىلتى”, دەگەنىنىڭ ءوزى ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك.
قازاق – دانا حالىق. وعان “قاتتى ايتساڭ, قارىنداسىڭا جاقپايسىڭ, اقىرىن ايتساڭ, اقىڭ كەتەدى” دەگەن تامسىلمەن جاۋاپ بەرۋگە بولادى. ءتىل ماسەلەسى دە وسى ءتارىزدى. بىزدەر ۇيرەنشىكتى ءسۇرلەۋدەن شىعا الماي, كۇنى بۇگىنگە ەرەنسىزدىگىمىزدەن ءسۇيرەتىلىپ جۇرگەن جايىمىز بار. شۇرايلى ءتىلدىڭ شىرايىن كەتىرەتىندەر دە ءوزىمىز. الايدا, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن, قولداۋىمەن مەملەكەت تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ, كوڭىل اۋدارىلعانىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى كوپكورىم ىلگەرىلەۋشىلىك بولدى.
مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جەدەلدەتە ىسكە اسىرۋدىڭ باستى شارتى – ونى بالاباقشادان باستاۋ قاجەتتىگى. قوعامدا قاي سالانى بولسىن مەملەكەتتىك تىلدەن حاباردار, سالالىق ماماندار باسقارعانى ابزال. سەبەبى, ءتىل بىلگەننىڭ تامىرىندا ۇلتتىق, حالىقتىق, ەلدىك, مەملەكەتشىلدىكتىڭ قانى مەن قاسيەتى بولادى. ۇلتتىق بولمىستى ۇعاتىن رۋح, قوعامدىق باعىتتى اڭعاراتىن, ەرەكشەلىگىن تۇسىنەتىن, ەلجاندىلىق اسقاق سەزىمى باسىم جاندار عانا كوسەگەمىزدى كوتەرتەدى. “مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم” دەگەندى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە مىندەتتەگەندە عانا ونىڭ ومىرشەڭدىگىنە قول جەتەدى.
حالىقتىڭ قانى مەن جانى سانالاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ابىرويى مەن بەدەلى قازاقستاندىقتاردىڭ مىندەتى, ادامي بورىشى بولۋى ءتيىس. دەمەك, باستى جاۋاپكەرشىلىك بيلىك باسىنداعى ازاماتتارعا جۇكتەلۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك ءتىلدى قاجەتسىنبەيتىن شەنەۋنىكتەر تارتىپكە شاقىرىلسا دا ارتىق ەمەس. سەبەبى, باسشىسى مەملەكەتتىك تىلگە وڭ قاباق تانىتپاسا, ءىس ىلگەرىلەمەيتىنىن كۇندەلىكتى ومىردە كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. تالاپ قويىپ, ءمان بەرگەن, جۇيەلى جۇمىس اتقارعان مەكەمەلەر مەن وبلىستاردا وزگەگە ۇلگى بولاتىن وڭ باستامالار ورنىققان. ونداي وڭىرلەر مەن مەكەمەلەر ەلىمىزدە جوق ەمەس, بار.
مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىكتى ايقىندايتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى. ەركىندىك پەن تەڭدىك بەرىلگەندىكتەن, وزگە قانشا ءتىل بىلگىڭ كەلسە دە بىلە بەر, ۇيرەن, ونىڭ ارتىقتىعى جوق. بىراق, قازاق تىلىنە دەگەن باسىمدىقتى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, قازاق ءتىلى باسقا ەلدە قولدانىلىپ, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولا المايدى. ونىڭ وتانى – قازاقستان. ءوز ەلىندە وسى ءتىلدى دامىتامىز دەيتىندەردىڭ ءسوزى قۇلاعىما تۇرپىدەي تيەدى. بۇل ءجونسىز. قازاق ءتىلى – ۇققان جانعا دامىعان, كادەگە جاراعان, ۇلتتىڭ بولمىسىن بايانداعان ءتىل. ونىمەن قازاق جات ەلمەن ديپلوماتيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ, دوسىن تۋىس, دۇشپانىن دوس ەتىپ, بارلىق سالادا تاريح كوشىنەن قالماي كەلگەن. جانە كيەلى ءتىلدىڭ وعان قۇدىرەتى جەتكەن دە. بىردە-ءبىر تۇركى تىلدەس حالىقتا ون تومدىق ءتۇسىندىرمە سوزدىك جوق. مۇنداي قۇندى دۇنيە تەك قازاقتا عانا بار, وسى ۇلتقا عانا ءتان رۋحاني بايلىق.
جاھاندانۋدىڭ بۇگىنگى كەزەڭىندە دە, بۇعان دەيىن دە ەلىمىز باتىسقا ەلىكتەپ, سول ۇلگىمەن كۇن كورۋگە, جۇرۋگە كوشكەنى جاسىرىن ەمەس. حوش دەلىك. ولاي بولسا, تىلگە دە سول ەلدەرشە ءمان بەرە, بارشاعا ورتاق ءتىل ەتىپ, قۇرمەتتەپ, نەگە قولدانباسقا. تاجىريبە الماسىپ, يدەيا, پىكىر ءبولىسىپ, ءتىل ماسەلەسىن نەگە ورتاعا سالمايمىز. قازاق ءتىلىنىڭ ۋىزىنان اجىراپ, بايلىعىنان كوز جازىپ, ۇرپاققا باي ءتىلدى نەگە بايانداپ بەرمەسكە. مەملەكەتتىك ءتىل بولعاندىقتان, قازاق ءتىلىن كۇللى قازاقستاندىقتار ورتاق ءتىل ەتىپ, نەگە ورنىقتىرمايمىز. قازاقشا ۇيرەنۋ كەرەك, وعان جاعداي جاساۋ كەرەك دەگەن ابدەن جاۋىر بولعان, جاتتاندى ءسوز تىركەستەرىمەن كوزبوياۋشىلىق جاساپ, ەلدى الداۋسىراتۋدان ارىلىپ, كونستيتۋتسيا مەن “تىلدەر تۋرالى” زاڭداعى كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى دەگەندى مىندەتتى تۇردە ورىنداۋ قاجەت دەگەن تالاپ قوياتىن كەز جەتتى.
ءتىلدىڭ نەگىزگى قىزمەتى – حالىقتى بىرىكتىرۋ. دەمەك, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورىندارىندا نەگىزگى ءتىل رەتىندە قولدانىلۋىن قالىپتاستىرعان ءجون. قىزمەتكە الاردا مەملەكەتتىك تىلدە ويلايتىن, سويلەيتىن, تەرەڭ سۋسىنداعان, قازاقتىڭ بولمىسىن ۇعاتىن قارىمدى دا قابىلەتتى جاستاردى الىپ, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جازۋعا باۋلۋ شارت. ەلباسىنىڭ دانالىعى مەن كورەگەندىگىن اڭعارىپ, “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن” دەگەنىنە قولداۋ كورسەتسەك, وزگەلەر قايدا كەتەدى. سوندا قازاق ءتىلى قولدانىسقا ەنىپ, ورتاق ءتىلگە اينالارى اقيقات. قازاق ءتىلى – شاعىستىرۋشى ەمەس, ەگەمەندىكتىڭ تابىستىرۋشى الىپ بۇتاعى, ءبايتەرەگى. تەك ونىڭ جاپىراق جايۋى كۇتىمىنە بايلانىستى بولىپ تۇر.
ءتىل بىلىگى – مادەنيەتتىلىگىمىز بەن ەلجاندىلىعىمىزدىڭ نىشانى. ءاربىر ءىسىمىز مەملەكەتتىك ءمۇددەنى جاستارعا ۇعىندىراتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ۇلىقتاپ, حالىقتىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرەتىن, رۋحى بيىك, مادەنيەتى مارتەبەلى ۇرپاققا بەرىلەتىن ۇلتتىق تاربيەمەن باعىتتالعانى دۇرىس.
وزگە ەتنوس وكىلدەرىن جۇرەك قالاۋىمەن, ورىس ءتىلدى قازاق جاستارىن مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتىپ, ساناسىنا ءسىڭىرىپ, مەڭگەرۋدى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتسەك, نۇر ۇستىنە نۇر. سوندا عانا ءتىل ءوز مارتەبەسىنە لايىق قىزمەت اتقارادى.
تاريحىمىزدى تارازى باسىنا سالساق “بىرەۋدىڭ ءسوزى ادەمى, بىرەۋدىڭ كوزى ادەمى” دەپ ءىنجۋ-مارجان ۇلت بايلىعىنا ءمان بەرمەي, وزگەنىكىن التىنعا بالاپ, ۇرپاعىمىزدى جاتباۋىر ەتىپ الدىق. ەندى سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا الماي, وپىق جەپ, شىر-پىر بولامىز. كەي جەردە ىستەن گورى قۇر ءسوز باسىم. وسى ورايدا بارلىق وڭىردە مەملەكەتتىك ءىستى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ قاجەت. قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە. وعان قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن كادرلاردى تارتۋ بۇگىنگى باستى مىندەتىمىز بولعانى ابزال. ياعني, بولاشاقتىڭ ىرگەتاسى بۇگىننەن قالاناتىنىن ەسكەرگەن ءجون.
ءسوز سوزدەن تۋادى. ەگەر قۇنارلى ءتىلدىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ, كۇندەلىكتى قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە ءوزىمىز ۇلەس قوسپاساق, وزگەلەردەن قالاي تالاپ ەتەمىز. “قۇلاعىنا ماقتا تىققاندارعا” بۇل از ايتىلىپ جۇرمەگەنى ايان. جاڭا عاسىر جاڭاشىلدىعىمىزدى تارازى باسىنا سالاتىنىن ۇمىتپايىق, اعايىن.
اسىلى وسمان, “مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەت” بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى. الماتى وبلىسى.