پەندە بالاسىندا «بولمىس» دەيتىن بار. ادام بالاسىنىڭ تابيعاتى نەنى قالايدى, سول – بولمىسى ەكەن. مىسالى, ورىستانعان قازاقپەن بىرگە ءبىر داستارقاندا وتىرۋ ماعان قيامەت. نەگە, ويتكەنى ونى بولمىسىم قالامايدى. ودان دا, ماعان ايتسام سىرىمدى ۇعاتىن, ءتىلىمدى ءتۇسىنىپ, تىلەگىمە قۋات قۇياتىن, دالانىڭ ءيىسى اڭقىعان قازاق قىمبات. بولمىسىم سولاي.
العاش... سوناۋ 1997-98 جىلدارى ەل قاتارلى ارقاعا ات باسىن بۇرعانىمدا وسى بولمىستان قاتتى قينالدىم. ول زاماندا اقمولانىڭ ءوزى دە, ءسوزى دە سۋىق ەدى عوي. وي, دۇنيە-اي, جات جەر, جاتباۋىر اعايىننىڭ قاباعىنا قاراپ, وتىرىك ك ۇلىپ, اۋپىرىمدەپ كوكتەمگە جەتتىك. ماعان پانا بولعان قادىرلى «استانا اقشامىنىڭ» شاڭىراعىنا جان-جاقتان ازاماتتار جينالا باستادى. ءبىرى – ويدان, ءبىرى – قىردان.
قوش, سونىمەن, ءبىر كۇنى تىڭ حاباردىڭ شەتى دۇڭك ەتتى. «تالدىقورعان جاقتان جاڭادان جاپ-جاس ورىنباسار كەلە جاتىر ەكەن». كەلسىن دەدىك. كەشىكپەي كەلدى. ءوزىمىز سياقتى. ەرەكشەلىگى ورىنسىز ەلپ-جەلپ ەتپەيدى, ءسوز ساپتاسى قوڭىرقاي ءھام قازاقى, ءجۇرىس-تۇرىسىندا ءبيتتىڭ قابىعىنداي شەندىلىك جوق, ادەتى ەكەن. تىڭداۋشىسى كەلىسسە اڭگىمەنى يىرىمنەن تارتىپ ايتادى, كورىنىپ تۇر: بويىنا تۋسىراماعان تۋما تاربيە دارىعان, شىركىن, باسقاسى باسقا, قازاقىلىعىن ايتساڭشى...
و, قۇدىرەت, ءبىزدىڭ اۋىلدا باياعىدا اپالارىمىز عانا ايتاتىن, بالا كەزىمىزدە ەمىس-ەمىس قۇلاق شالعان, جوعالعالى شيرەك عاسىرعا تاياۋ, نە ءبىر ماقال-ماتەل الگى جاڭا ورىنباساردىڭ اۋىزىنان, اق تاۋىقتىڭ اپپاق جۇمىرتقاسىنداي تاپ-تازا, توپ-توپ بولىپ توگىلىپ تۇر. مىنە, – دەدىم, وزىمە-ءوزىم: – بەكەن, سەنىڭ ىزدەگەن كىسىڭ وسى, ءنارى سۇيىلىپ, جاساندىلىققا قاراي سىرعىپ بارا جاتقان بولمىسىڭا سەپ, تۇندە تۇسىڭە كىرەتىن قويلى اۋىلدىڭ شۋاعى.., جاقسىلاپ قاراشى, جاڭا ورىنباساردىڭ ميىعىندا ءىلۋلى ءجۇر... العاشقى كۇنگى الىم-بەرىم اڭگىمەدەن تۇيگەنىم وسى.
ەكىنشى كۇنى ادەتتەگىدەي باستىق-بولمەگە جينالدىق. لەزدەمە ىستەپ جىبەرمەككە. ونىسى لىپ ەتىپ ءوتتى. سوڭىندا جاڭا ورىنباساردى تانىستىرۋ ناۋقانى ورىندالدى. اتى – تالعات, فاميلياسى – باتىرحان. (ىم... «وۆى» جوق ەكەن). تالدىقورعاننىڭ تۋماسى. (ونى كەشە ءبىلىپ العانبىز). بۇرىن وبلىستىق گازەتتە تىلشىدەن تىكە كوتەرىلىپ, ورىنباسار بولعان. اراسىندا, الماتىدا «حالىق كەڭەسى» دەيتىن گازەت اشىلىپ, سونىڭ جەتىسۋ وڭىرلىك «سوبكورى» بولىپتى. ايتەۋىر, الەم-جالەم اتاقتان امان. بىردەمەنىڭ لاۋرەاتى دەيتىنى ازىرگە جوق.
ولاردى قويشى... ءبىز بەيباققا ۇناعانى – بولمىسى. اسىرەسە قازاقى ءبىتىمى. اۋىلدىڭ ءيىسى اڭقىعان كەبى. ءوزىم سياقتى قارا شوپاننىڭ بالاسى ەكەن. اكەسى سادىق مارقۇم 1941 جىلى گەرمان-ورىس سوعىسىنا قاتىسىپ, جارالانىپ قالىپ, ەلىنە ءدىن امان ورالعان. تالعاتتىڭ ءوزى ايتادى: «اكەم سوعىسقا اتتانعاندا, جالعىز اپايى «سادىعىم-اي, مىنا جۇرتتىڭ نەبىر ج ۇلىمىر ۇلدارى مايدانعا بارىپ, ج ۇلىنى قيىلىپ جاتقاندا, جۋاس قويدىڭ اۋزىنان ءشوپ المايتىن, سەنى نەمىس قايدان اياسىن, ولەتىن بولدىڭ-اۋ» دەپ جىلاپتى.
اللانىڭ قالاۋى: سادىق ولگەن جوق. ءتىپتى مايداننان تۋعان مەكەنى بالاساراعا دەيىن ءبىر مەدسەسترا جەتەكتەپ اكەپ, اۋىل سوۆەتكە وتكىزىپ بەرىپ, «قوش, سولداتىم» دەپ كەتە بارعان.
ءبىز ساكەڭدى كورمەدىك, بىراق ارتىندا قالعان كوزى, جالعىز ۇلى تالعاتتى كوردىك, ءدام-تۇزىمىز جاراسىپ بىرگە جۇردىك. ءالى دە بىرگەمىز. تاكەڭ ايتادى: «بالا كەزىم. ەل جايلاۋعا كوشەدى. سالقىن ءتوستىڭ شۇيگىن ءشوبىن اڭساعان سيىرلار كوك شالعىندى جاپىرىپ, جاڭادان سۇرلەۋىت ءىز تاستاپ جايلاۋعا تارتادى. وعان جاپسارلاس قورالى قوي ايداعان شوپاندار قيقۋلايدى. مەنىڭ ەكى اياعىم اشامايدىڭ ەكى بۇيىرىندە بايلاۋلى. ايقاسقان ەرشىكتە جۇمساق جاستىق بار. ۇيقىلى-وياۋ ايدالعان مالمەن بىرگە جايىلىپ جايلاۋعا بارامىن...». بۇل تاكەڭنىڭ ەڭ ءبىر ءسۇيىپ ايتاتىن اڭگىمەسى. جانە ونىسىن مەن سياقتى كوشپەندى ەلدىڭ ۇلانى بولماسا ەشكىم ءتۇسىنىپ جارىتپايدى دا.
ءبىزدى تابىستىراتىن تاقىرىپ وسى. ءبىر-بىرىمىزگە ەسە بەرمەي سويلەيمىز. ويتكەنى بولمىسىمىز ءبىر. اڭگىمەمىز بىتكەن سوڭ, قالىڭ تەحنيكا جارىسا جۇيتكىپ بارا جاتقان, قالانىڭ قيقۋ شۋىنا وشىگە قارايمىز كەلىپ. ءبىزدى بىرەۋ وسى جەرگە ايداپ اكەلگەندەي. ءبورى ارىعىن بىلدىرمەس... ءسويتىپ تۇرعاندا, مىنا جاقتان «ماقالا قايدا» دەگەن اششى داۋىستار ەستىلەدى. ەكى جاققا جۇگىرەمىز. مەن جازام, تاكەڭ ايباقتاتىپ قولىن قويادى. ازدان كەيىن ماناعى اڭگىمەنى جالعاماققا «ورىنباسار باستىعىم» ماعان قاراي اقىرىن جەلە-جورتىپ كەلە جاتادى. ويتكەنى بولمىسىمىز ءبىر.
تالعاتپەن وسىلاي تانىستىق. جالپى تاكەڭ جاڭالىققا قۇمار. جاڭالىق بولعاندا, بۇگىن جانىپ, ەرتەڭ سونەتىن شىرپىنىڭ وتىنداي ىلپىلدىق جاڭالىقتار ەمەس, ۋاقىت قازانىنا قايناپ پىسكەن, زامانا تەزى بۇدىرىن تەگىستەپ, جونىپ-قىرناعان, امبە قازاققا قاجەت, ۇرپاق وقىپ ۇلگى الاتىن, ۇلت رۋحانياتىنا مىق شەگە سياقتى قادالا قالاتىن قاداۋ-قاداۋ دۇنيەلەر. ايتالىق: قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى ءالجان جارمۇحامەدوۆ, پەتەربورداعى پوليار اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ازۋرگەت شاۋكەنباەۆا, چۋۆاش ەلىندە مينيستر بولعان قازاق قىزى گۇلميرا اكيموۆا, الەمدىك دەڭگەيدەگى بالەرينا, رەسەي حالىق ءارتىسى التىناي اسىلمۇراتوۆا, سونداي-اق, ورىس-چەشەن قاقتىعىسى كەزىندە جانىن قيىپ باتىر اتاعىن العان ورىنبورلىق جانتاس جولدين جانە رەسەي قارۋلى كۇشتەرىنىڭ پولكوۆنيگى, ەرەكشە ەرلىگى ءۇشىن پرەزيدەنت ءپۋتيننىڭ قولىنان «رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى» اتاعىن العان سەرىك سۇلتانعابيەۆ, توم وبلىسىنىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى شىڭعىس اقاتاەۆ, تاعىسىن تاعىلار. تاكەڭ بۇلاردى قولىنا مايشام الىپ ىزدەپ ءجۇرىپ تاپتى جانە ارقايسىسى جايلى جاقسى دۇنيە جازدى, ءھام وزدەرىن تىرىدەي اتاجۇرتىمەن قاۋىشتىردى. بۇل دا ءبىر ساۋاپ شىعار. اللا قايىرلى ەتسىن!
كەي ساتتەردە ءبازبىر قالامداس دوس-باۋىرلارىم, رەتى كەلگەندە: ء«سىز وسى ەشكىم بىلمەيتىن قايداعى ءبىر دۇنيەلەردى قايدان تاۋىپ جازاسىز؟» دەپ جاتادى. يللاھي شىنىمدى ايتسام مەنى وسىنداي جوق ىزدەۋگە باۋلىعان – وسى تاكەڭدەر عوي.
تاكەڭنىڭ جازۋى از ءھام ساز. بىراق باپكەرلىك قاسيەتى مىقتى. جاقسى جازارماندى جازباي تانيدى. ادەتتەگى قارا جارىستان شاۋىپ كەلىپ, تەرىمدى باسىپ, شۇلعىپ تۇرعان ساتىمدە, قاسىما ءبىر-ءبىر باسىپ تاكەڭ كەلەدى. كەكىلىمنەن سيپاي تۇرىپ: «مىنا بەكەن ورىسشا بىلمەي سەندەر (ارىپتەس ازاماتتارعا قاراتىپ) جان باعىپ وتىرسىڭدار, ايتپەگەندە, شىلبىر ۇشىن دا ۇستاتپاس ەدى» دەپ, جون ارقامنان قاعىپ-قاعىپ قويادى. مەن وقىرانىپ شىعا كەلەمىن. ءدال سول ءساتتى كۇتىپ تۇرعان تاكەڭ «ايداھاردىڭ ءتىلىن اكەل!» دەگەن ءتارىزدى قيىن تاپسىرمانى بەردى. مىقشىڭداپ كەتەمىز سودان. تاكەڭ وسىنداي ادام.
وسىلاي كۇندەر ءوتىپ جاتتى. استانا قۇلپىرىپ ءوسىپ جاتتى. قىسقاسى, تاكەڭ ەكەۋمىز «ارقاعا باۋىر باسۋ» كۇندەرىن بىرگە وتكىزدىك. جانە سول كۇندەر الىستاپ بارادى. جازۋ-سىزۋ جايىنان ەشقانداي مەكتەپ كورمەگەن ماعان تالعات كادىمگىدەي ۇستاز. ونى وزىنە ايتپايمىن. بىرگە ك ۇلىپ ويناپ ءجۇرىپ: ء«سىز ماعان ۇستازسىز» دەگەن ءبىرتۇرلى ەمەس پە؟! ءارى ىشكى پەندەلىك تە جىبەرمەيدى. قاتتى تاڭ قالاتىنىم تالعاتتىڭ باسى زاماناۋي كومپيۋتەر-قۇرىلعى سياقتى. سوناۋ ءبىر زاماندارداعى ساياسي وقيعالاردان تارتىپ, اسىرەسە ۇلى ادامدار توڭىرەگىندەگى قىم-قيعاش دۇنيەلەردى جاتقا بىلەدى. وقىماعان كىتابى جوق. ءبىلىمى تەڭىز بىردەڭە. زەردەسى تازا, وقىعانى ويىندا, كورگەنى كوزىندە جاتتالىپ قالا بەرگەن. تاكەڭنىڭ باسىنداعى دەرەكتىڭ جارتىسى بولعاندا عوي بىزدە, مۇمكىن «عىلىم كانديداتى» اتاعىن الىپ, تاعى ءبىر جەردە اقىل ايتىپ, كوسىلىپ وتىرار ما ەدىك. ءبىر-ەكى جىلدىڭ الدىندا تاكەڭ اقىن, جازۋشى, دراماتۋرگ, پۋبليتسيست, تاريحشى... قىسقاسى, سەگىز قىرلى جىگىت, داعىستاندىق قايراتكەر وتكەن جىلى ومىردەن وزعان شاپي كازيەۆپەن جولىعىپ قالماي ما؟! سودان توگىلەدى. شامىلدەن بەرى, راسۋلدان (گامزاتوۆ) ءارى تۇگىن قويماي سويلەيدى. ەستىپ وتىرعان شاپي قاسىنداعى ماڭعاز قازاققا ءبىر قاراپ, الا بۇلتى جوسىلا كوشكەن استانانىڭ اسپانىنا ءبىر قاراپ «قادىرلى ءىنىم, سەن ايتقان مىنا تەڭىزدەي ءىلىمدى بىزدە كەيىنگى جاستار بىلە بەرمەيدى» دەپ تومەن قاراپ كۇرسىنگەن كورىنەدى. تاكەڭ وسىنداي ادام.
سودان سادىق ۇلىمەن اۋىزدىق تالاستىرىپ شاۋىپ جۇرگەن 2002 جىلدىڭ كوكتەمىندە كۇرت وزگەرىس بولدى. مەن گازەتتەگى تىلشىلىك قىزمەتىمدى تاستاپ, سپورت مەكتەبىنە ادىسكەر بولىپ باردىم. كەشىكپەي تاكەڭ ورىس-قازاق تىلىندە شىعاتىن تەمىرجولشىلار گازەتىنە باستىق بوپ بارا قالدى. وسى حاباردى ەستىگەندە ك ۇلىپ جىبەردىم. سەبەبى: قىپ-قىزىل قازاقىلىعىمەن كوكەيىمدە ءسىڭىپ قالعان تالعاتتىڭ ەكى ءتىلى بار الاباجاق گازەتتىڭ ۇستىندە قوقيىپ وتىرعانى ءبىر ءتۇرلى كۇلكىمدى كەلتىرىپ بولمادى. سودان كۇلكىمدى باسىپ, اعامدى كورىپ, قۇتتى بولسىن ايتايىن, دەپ باردىم. ايتتىم. باياعى ەزۋىمدە كۇلكى, قىلجاقتاپ, قىجىرتىپ وتىرمىن. تاكەڭ سۇڭعىلا ادام عوي, ميىعىمدا ويناپ تۇرعان شايتان-مازاقتى اڭعاردى. يىعىن قومداپ (قاشانعى ادەتى), ءبىر سىلكىنىپ الدى دا, اشىق ەسىكتەن تىلشىلەرىنە ايعاي سالدى. سونداعى ايتقانى: «مىنا جەردە بەكەن دەگەن جۋرنالشى كەلىپ وتىر, گازەتتىڭ ورىسشا بەتىندە قاتە كەتىپ قالماسىن, تەز اكەلىپ قاراتىپ الا قويىڭدار» دەدى. قايدان ءبىلسىن مەنىڭ ورىسشا ءالىپ پەن تاياقتى اجىراتا المايتىنىمدى, ءبىر جالقاۋلاۋ جۋرنالشى گازەتىن قاراتىپ الماققا شاۋىپ كەلسىن. مىنادان كەيىن مەن ەمەس ەندى تاكەڭ كۇلدى. وي ءبىر ماڭدايى جارقىراپ, بۇيرەگى بۇلكىلدەپ, جاۋ تۇسىرگەندەي جادىرادى-اۋ. كەتىپ بارا جاتىپ ارتىما قاراسام, ءالى ك ۇلىپ تۇر ەكەن. مەنى توڭقالاڭ اسىرعانىنا ءماز.
سودان بەرى مىنە, 20 جىل ءوتىپتى-اۋ. بۇگىن دە تاكەڭ ەكەۋمىز ءتاڭىردىڭ بۇيرىعىمەن ۇلت رۋحانياتىنىڭ قورمالى قازىناسى «ەگەمەندە» ەلمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىز. ول باسشى, مەن قوسشى. ءبىر قىزىعى, ەل گازەتىنە تاكەڭنىڭ وزىنەن بۇرىن ءسوزى كەلدى. ايتالىق, 1998 جىلى ەلورداداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازىرگى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەگەمەن» ءوز وقىرماندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وسى وقيعادان «اقشامعا» رەپورتاج جازعان تالعات «ۇلت ءسوزىن ۇستاعان» دەگەن ماقالاسىن «ەل گازەتى «ەگەمەن», جازىلمايمىن نەگە مەن» دەپ ءازىل-شىنى ارالاس اياقتاعان. وسى ءبىر اۋىز ءسوز باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىنا 15 جىل ۇران بولدى.
وتكەندە ەرىگىپ وتىرىپ: «تاكە, وسى ءسىزدىڭ جەتكەن بيىگىڭىز ماعان باستىق بولۋ ما؟» دەپ قىجىرتتىم. ول كەڭك ەتىپ كۇلدى دە: «مەن قايدا بارسام, ارتىمنان قالماي جۇرگەن ءوزىڭ ەمەس پە؟ مەنەن باسقا كىمگە سياسىڭ», دەگەنى. راس-اۋ. اتام قازاق «كيىمنىڭ جاڭاسى, دوستىڭ ەسكىسى جاقسى» دەگەنى وسى شىعار...
بەۋ, دۇنيە كەشە وتىز بەن قىرىقتىڭ ورتاسىندا ويقاستاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ الدى بۇگىن الپىستى ەڭسەردى. سونىڭ ءبىرى – تالعات باتىرحان قۇدايدىڭ بەرگەن ريزىعىن تەرىپ جەپ, التى مۇشەلدىڭ ەسىگىن اشىپ وتىر. جولداستىق ءھام ىنىلىك تاراپتان قۇتتى بولسىن ايتا وتىرىپ, ۇزاق عۇمىر تىلەيمىز!