مەلبۋرن. وسى ماقالانى اۋستراليانىڭ ۆيكتوريا شتاتىنان جازىپ وتىرمىن. بۇل شتات 1970 جىلى الەمدە تۇڭعىش رەت اۆتوكولىكتە بەلدىك تاعۋدى مىندەتتەگەن العاشقى يۋريسديكتسيا ەدى. زاڭنامانى جەكە باس قۇقىعىنا نۇقسان كەلتىرەدى دەپ ايىپتاعاندار كوپ بولدى. ايتسە دە ۆيكتوريالىقتار ونى قابىلدادى. ويتكەنى بەلدىك تاعۋ ءومىردى ساقتاپ قالادى. قازىرگى تاڭدا الەم وسىعان ۇقساس زاڭناما قابىلداۋدىڭ الدىندا تۇر.
قازىرگى تاڭدا Covid-19 ىندەتىن تۋدىراتىن ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا سالدىرۋدى مىندەتتەۋ جەكە باس بوستاندىعىنا قول سۇعاتىنى تۋرالى دابىل قاعىپ جۇرگەندەردى ەستىپ جاتىرمىز. ساداق اتۋدان اقش وليمپيادا قۇراماسىنىڭ مۇشەسى برەدي ەلليسون ەكپەدەن باس تارتۋ جونىندەگى شەشىمى ءجۇز پايىز جەكە تاڭداۋ ەكەنىن ايتىپ, مىندەتتى تۇردە ەكپە سالدىرۋ جەكە باس بوستاندىعىنا قاۋىپ توندىرەتىنىن العا تارتادى.
ءبىر قىزىعى, كولىكتە قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاعۋدى مىندەتتەۋ – سول ادامنىڭ جەكە باس بوستاندىعىنا تىكەلەي قول سۇعۋ. كەرىسىنشە, جاپپاي ۆاكتسينالاۋ تۋرالى زاڭناما حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋ. ماسەلەن, ۆاكتسينا سالدىرماعان ادام كوپشىلىك ورىنعا بارىپ, باسقالارعا ۆيرۋس جۇقتىرۋى مۇمكىن. ال ەكپە الۋدى مىندەتتەۋ ارقىلى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاپ, بيزنەستى ەركىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بار.
مەنى دۇرىس ءتۇسىنىڭىز. مەن جۇرگىزۋشى مەن جولاۋشىلاردىڭ كولىكتە وتىرعاندا قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاعۋ جونىندەگى زاڭدى قاتتى قولدايمىن. مىسالى, اقش-تا وسىنداي زاڭدار شامامەن 370 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن قورعاپ قالدى. بۇدان بولەك, كوپتەگەن ادامنىڭ اۋىر جاراقات الۋىنا جول بەرگەن جوق. سوعان قاراماستان, بۇل زاڭنىڭ ءبارى – پاتەرلانيستىك قۇجاتتار. ولار ءوزىمىزدىڭ يگىلىگىمىز ءۇشىن ءبىر نارسە جاساۋعا ماجبۇرلەيدى. بۇل دجون ستيۋارت ءميللدىڭ «بيلىكتىڭ وركەنيەتتى قوعامداستىقتىڭ كەز كەلگەن مۇشەسىنە ەركىنەن تىس ءارى ءادىل تۇردە قولدانۋىنا رۇقسات جالعىز مىندەتى – باسقالارعا زيان كەلتىرمەۋ» دەگەن قاعيداسىن بۇزادى. ياعني ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ماجبۇرلەۋ – «جەتكىلىكتى كەپىلدىك ەمەس».
بۇل قاعيدا جونىندە ءالى ايتىلاتىن اڭگىمە وتە كوپ. اسىرەسە, ەرەسەكتەر اراسىنداعى ەرىكتى ەۆتانازيا نەمەسە گوموسەكسۋالدىق قارىم-قاتىناس سەكىلدى قۇرباندىق جوق ارەكەتتەرگە جول بەرمەيتىن زاڭدارعا قارسى قولدانىلعاندا ءتيىمدى. بىراق ميلل «وركەنيەتتى» قوعامداستىق مۇشەلەرى ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن قازىرگىگە قاراعاندا ءتيىمدى تاڭداۋ جاسايتىنىنا سەنىمدى ەدى.
قاۋىپسىزدىك بەلدىكتەرىن مىندەتتەگەنگە دەيىن كوپتەگەن مەملەكەتتەر جولاۋشىلارعا ونى تاعىنباۋدىڭ قاۋپى تۋرالى تۇسىندىرۋگە تىرىستى. مۇنداي ناۋقانداردىڭ اسەرى شامالى ەدى. قاۋىپسىزدىك بەلدىكتەرىن تاعاتىنداردىڭ سانى قازىرگىدەن الدەقايدا از بولاتىن. مىسالى, بۇگىندە اقش-تا جولاۋشىلار مەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ونى تاعادى (سونداي-اق قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاقپاۋ زاڭ بۇزۋ بولىپ سانالاتىن باسقا ەلدەردە دە وسىنداي كورسەتكىش تىركەلگەن).
سەبەبى ءبىز ءوزىمىزدى قانداي دا ءبىر اپاتتىڭ شامالى بولسا دا قاۋپىنەن قورعاي المايمىز. كولىككە وتىرعان سايىن, ەگەر ءبىز قاۋىپسىزدىك بەلبەۋىن تاقپاساق, جاراقات الاتىنداي اپاتقا ۇشىراۋ ىقتيمالدىلىعى وتە از. دەگەنمەن بەلبەۋ تاعۋدىڭ پايداسى سونشالىقتى كوپ ەمەسىن ەسكەرسەك, اقىل تارازىسىنا سالىپ قاراعاندا ونى تاعۋ قيسىنسىز كورىنەدى. بىراق اۆتوكولىك اپاتىنان امان قالعاندار قاۋىپسىزدىك بەلبەۋىن تاقپاعاندىقتان جارالانعانىن, قيسىنسىز ارەكەت دەپ ساناعانىن مويىندايدى جانە وعان وكىنەدى. بىراق بۇل كەش.
قازىر ۆاكتسينا سالدىرۋدا دا وسىعان ۇقساس جاعدايدى كورىپ وتىرمىز. برايتني كوبيا تاياۋدا الاباما شتاتىنىڭ بيرمينگەم قالاسىندا دارىگەر رەتىندە جۇمىس ىستەگەنى تۋرالى Facebook-تە مىنانداي جازبا جاريالادى:
«مەن اۋرۋحاناعا Covid-19 ىندەتىن جۇقتىرىپ, جاعدايى قيىنداعان قىلشىلداعان جاستاردى قابىلدايمىن. ولار ينتۋباتسيا (وكپەگە اۋا جىبەرەتىن تۇتىكشە ەنگىزۋ – ا.ا.) جاسار الدىنداعى سوڭعى ءوتىنىشى – مەنەن ۆاكتسينا سالىپ بەرۋىمدى سۇرايدى. مەن ولاردىڭ قولىنان ۇستاپ وتىرىپ, وكىنەتىنىمدى, ءبارى كەش ەكەنىن جەتكىزەمىن. بىرنەشە كۇننەن سوڭ قازانى ەستىرتەر كەزدە ناۋقاستىڭ وتباسى مۇشەلەرىن قۇشاقتاپ, مارقۇمعا كورسەتەتىن ماحابباتىنىڭ ەڭ ۇلكەنى ۆاكتسينا الۋ ەكەنىن, سونداي-اق تانىستارىنا ەكپە سالدىرۋعا ۇگىتتەۋدى سۇرايمىن. ولار جىلايدى. مۇنىڭ ماڭىزىن بىلمەگەنىن ايتادى. ىندەت وتىرىك دەپ ەسەپتەگەنىن جەتكىزەدى. ولار مۇنى ساياسي ويىن دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى ولار ناقتى قان توبىنا جاتاتىندىقتان نەمەسە ناقتى ءبىر ءناسىل وكىلدەرى بولعاندىقتان اۋىرمايمىز دەپ ەسەپتەگەن. ولار مۇنى جاي عانا تۇماۋ دەپ ويلاعان. بىراق ولار قاتەلەسەدى. ولار وتكەنگە قايتا بارىپ, ءبارىن وزگەرتكىسى كەلەدى. بىراق بۇل مۇمكىن ەمەس».
ءدال وسى سەبەپ كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىن مىندەتتەۋدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتەدى. ويتكەنى كوپ ادام ۋاقىت وتە كەلە قابىلداعان شەشىمىنە وكىنەدى. «بۇل – ولاردىڭ ءوز ءومىرى, ولەمىن دەسە ءوزى ءبىلسىن», دەۋ ءۇشىن قانىشەر بولۋ كەرەك شىعار.
قالاي دەگەنمەن دە, كوروناۆيرۋس داۋىرىندە ۆاكتسينانى مىندەتتى ەتۋ ءميللدىڭ «باسقالارعا زيان كەلتىرمەۋ» ءپرينتسيپىن بۇزبايدى. وليمپياداعا قاتىساتىن ۆاكتسينالانباعان سپورتشىلار ادامدار كوپ جۇرەتىن كوشەدە جىلدامدىقتى ارتتىرۋ سەكىلدى باسقالارعا دا قاۋىپ توندىرەدى. ەلليسوننىڭ «جەكە تاڭداۋى» – نە ەكپە الۋ نەمەسە ۇيدە بولۋ. ەگەر حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى ۆاكتسينالانعان سپورتشىلار عانا جارىسقا تۇسە الادى دەپ ايتسا, بۇل مىڭداعان سپورتشىنى ينفەكتسيا جۇقتىرۋ ىقتيمالدىلىعىنان قۇتقارار ەدى. سونداي-اق ەلليسوننىڭ ۆاكتسيناسىز باسەكەگە تۇسۋىنە جول بەرمەس ەدى.
ءدال سول سەبەپتى, فرانتسيا مەن گرەكيادا وتكەن ايدا جاريالانعان كينوتەاترلارعا, بارلارعا باراتىندار نەمەسە پويىزبەن ساياحات جاساۋشىلار ۆاكتسينا العانى جونىندە كۋالىك كورسەتۋىن مىندەتتەيتىن ەرەجە ەشكىمنىڭ جەكە بوستاندىعىن بۇزبايدى. بىلتىرعى اقپاندا يندونەزيا ۇكىمەتى بارلىق ەرەسەك ادامداردى ۆاكتسينالاۋدى الەمدە تۇڭعىش رەت مىندەتتەگەندە ەڭ قايعىلى جاعداي – ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى بۇزىلعانى ەمەس, باي مەملەكەتتەردىڭ زاڭدى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت ۆاكتسينالاردى بەرمەگەنى ەدى. سونىڭ سالدارىنان قازىر يندونەزيا – ۆيرۋس وشاعى, ەلدە ون مىڭداعان ادام ۆاكتسينا الماعاندىقتان ومىردەن ءوتتى.
پيتەر سينگەر,
پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوەتيكا پروفەسسورى جانە ء«سىز قۇتقارا الاتىن ءومىر» كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ول جانۋارلاردى بوساتۋ, پراكتيكالىق ەتيكا جانە ناقتى الەمدەگى ەتيكا تاقىرىپتارىندا كىتاپ جازعان. ونىڭ John Stuart Mill’s Utilitarianism جيناعى (كاتارزينا دە لازاري-رادەكپەن بىرلەسىپ وڭدەلگەن) نورتون كىتاپحاناسىندا جارىق كوردى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org