تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا سالاسىندا تۇبەگەيلى جاڭا تەحنولوگيالار

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حال­قىنا جولداۋىندا ەلدىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگياداعى قايتا وڭدەۋدىڭ جاڭا سالالارىن جەدەل دامىتۋ ارقى­لى ءوزىنىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن تولىق اشۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتكەن-ءدى. بۇل رەتتە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى كور­سەتەتىن ارتىقشىلىعىمىزعا جانە ناقتى مۇمكىندىكتەرىمىزگە سۇيەنە وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزگى جەتى قاعيداتىنىڭ ءبىرى ونىمدىلىكتى كوبەيتۋ, ەكونوميكانىڭ اۋقىمدىلىعىن جانە تەح­نولوگيالىق سيپاتىن ارتتىرۋ اي­قىندالعان.

بارىمىزگە بەلگىلى, قازاقستان مي­نەرالدىق-شيكىزات بازاسىنىڭ قور­لا­رى جانە ولاردىڭ ارتۇرلىلىگى بويىنشا الەمدىك كوشباسشى ەلدەر توبىنا كىرەدى, الايدا كەن ساپاسى بويىنشا كوپتەگەن ەلدەن كەيىن قالىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا پايدالى قازبالار كەن ورىندارىن يگەرۋ كەزىندە قازىمداۋدىڭ تەرەڭدىگى ارتىپ, وندىرىلەتىن كەندەردىڭ ساپاسى تومەندەپ, تاۋ-كەن-گەولوگيالىق, تاۋ-كەن-تەحنيكالىق جانە گەومەحانيكالىق جاعدايلار ەداۋىر قيىنداپ, ۇلكەن كولەمدە وندىرىلگەن كەڭىستىكتەر پايدا بولۋدا. مىس, قورعاسىن-مىرىش قوسالقى سالالارى نەگىزگى ەلەمەنتتەرگە كەدەي, توتىققان, ارالاس پوليمەتالل كەندەرىن وندىرۋگە جانە وڭدەۋگە تارتۋعا بايلانىستى كۇردەلى پروبلەمالارعا تاپ بولىپ كەلەدى.

بۇل باعىتتا ەلىمىزدە تاۋ-كەن سالا­سىنىڭ دامۋى جولىنداعى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق نەگىزىن قاراستىراتىن ءىرى ورتالىق بولىپ سانالاتىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مينەرالدىق شيكىزاتتى كەشەندى قايتا وڭدەۋ جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جانە ەلىمىزدەگى وسى سالادا ءوز عىلىمي مەكتەبى قالىپتاسقان بعم-نە قاراستى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى سوڭعى 30 جىلدا كوپ ەڭبەك ەتتى. ناتيجەسىندە, اتالعان پروبلەمالاردى تابىستى شەشۋگە جانە الىنۋى قيىن, ساپاسى تومەن, ەسەپتەن شىعارىلعان كەنتىرەكتەردە, جاپپاي وپىرىلۋ ايماقتارىندا, كارەرلەردىڭ ءتۇبى مەن ەرنەۋلەرىندە, تەرەڭ جاتقان شوعىرلاردا, شاعىن جانە الىس جاتقان كەن ورىندارىندا قالدىرىلعان كەندەردى وندىرۋمەن مىس جانە قورعاسىن-مىرىش كەندەرىنىڭ قورلارىن وندىرىسكە ءتيىمدى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, ەۋرازيالىق جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پاتەنت­تەرىمەن قورعالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى تەحنولوگيالار كەشەنىن ۇسىندى. بۇل ۇسىنىلعان تەحنولوگيالار كەشەندەرىنىڭ بىرنەشە ەرەكشەلىكتەرى بارىن اتاپ كەتۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, بارلىق جاسالىنعان تەحنولوگيالار ءتيىستى وتاندىق ءوندىرىس ورىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ تاجىريبەدەن وتكىزىلىپ جانە وڭتايلاندىرىپ, باسىم كوپشىلىگى وندىرىسكە ەنگىزىلدى.

تاۋ-كەن سالاسىنداعى جاسالىنعان تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ تيشين جانە مالەەۆ كەنىشتەرىندە 1,5 ملن دوللارعا سايكەس ەكونوميكالىق تيىمدىلىك بەرىپ, جەزقازعان كەن ورنىندارىندا 2004 جىلدان باستاپ قوسىمشا 50 ملن تونناعا جۋىق كەن ءوندىرىلدى. «قوستاناي مينەرالدارى» اق-عا ەنگىزۋ سىيىمدىلىعى 34 ملن ت ىشكى ءۇيىندىنى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, 1,2 ملن دوللار كولەمىندە ەكونوميكالىق تيىمدىلىك الىندى. جاڭا جانە تيىمدىلىگى جوعارى گيدرويمپۋلستى تەحنولوگيالار جەراستى ءوندىرىسى تاۋ-كەن جۇمىستارىنا دايىندىق جۇمىستارىنىڭ كولەمىن 2-4 ەسەگە قىسقارتىپ, پايدالانۋ شىعىندارىن 1,3-1,5 ەسە ازايتادى جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە جاسالىنعان تۇبە­گەي­لى جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەر بەلسەندى قورلارعا شامامەن 1 ملرد توننا كەندى اۋدارۋعا, مىس كەندەرىن كەشەندى پايدالانۋ دارەجەسىن 2,5-2,8 ەسەگە ارتتىرۋعا جانە 100 مىڭ توننا مىرىش كەندەرىن وڭدەۋ بارىسىندا جىلىنا 36,5 ملن دوللارعا دەيىن پايدا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلەكتروتەحنيكالىق بولاتتاردى بالقىتۋعا قاجەتتى تازالىعى جوعارى مار­كالى فەرروسيليتسي فس75 الۋدىڭ, ءبىر توننا قورىتپانى ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنىن 350 دوللارعا دەيىن تومەندەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, تيىمدىلىگى جوعارى تەحنولوگيا جاسالىندى.

قازىرگى كەزدەگى مەتاللۋرگياداعى قا­لىپ­تاسىپ قالعان بايىتۋ ساتىسىنسىز كەندەردى كەشەندى تەحنولوگيالىق وڭدەۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا شەشىمدەرى جاسالىندى. توتىقتى مىرىش جانە مىس كەندەرىن ءبىر پەش قوندىرعىسىندا ءبىر مەزگىلدە بىر­نەشە ءونىم ءتۇرىن الۋعا مۇمكىندىك بە­رە­تىن كەشەندى وڭدەۋدىڭ قاعيداتى نە­گى­زىن­دە تۇبەگەيلى جاڭا ادىستەرى جاسالىپ, ون­دى­رىس­تىك جاعدايلاردا سىناقتان وتكىزىلدى.

جيىرمادان اسا كەن ورىندارىنىڭ توتىققان جانە ارالاس, ساپاسى تومەن مىس كەندەرىن وڭدەۋدىڭ گيدرومەتاللۋرگيالىق تەحنولوگيالارى جاسالىپ, ناتيجەسىندە, 2019 جىلدان بەرى جىل سايىن قوسىمشا 50 مىڭ توننا كاتودتى مىس وندىرىلۋدە, بۇل ەلدەگى مىس ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 12%-ىن قۇرايدى.

بۇل جۇمىستىڭ ەكىنشى ەرەكشەلىگى – عا­لىمداردىڭ ىزدەنىستەر بارىسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شىعىنىن 30%-عا دەيىن ازايتا وتىرىپ, كرەمنيلى فەر­رو­قورىتپالاردى الۋ پروتسەسىن قار­قىن­­داتۋ مۇم­كىندىگىن كورسەتەتىن ءىس جۇ­زىن­دەگى ما­ڭىزى زور عىلىمي جاڭالىق اشىپ حا­لىقارالىق دارەجەدەگى ديپلوممەن ماراپاتتالعانى. بۇكىل سالا ما­ماندارىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مو­يىن­دالۋى – ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ جاساعان ىزدەنىستەرىمەن ونىڭ ناتي­جە­لەرىنىڭ وتە جوعارى دارەجەدە ەكەنىنىڭ دالەلى ىسپەتتى.

جاسالعان جاڭا تەحنولوگيالار كە­شەنىنىڭ قازاقستاننىڭ بارلىق تاۋ-كەن مەتال­لۋرگيا سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋىن قامتا­ماسىز ەتە وتىرىپ, ەلەۋلى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تيىمدىلىكتەر اكەلۋى ەلى­مىزدىڭ بەلگىلى عالىمدارى ا.ج.تەر­لىك­باە­ۆا, د.ق.ايتقۇلوۆ, ا.ي.انانين, ن.ق.ابدى­بەكوۆ, ن.س.بۇكتىكوۆ, ا.پ.ۆول­كوۆ, ل.ب.كۋشا­كوۆا, جانە ۆ.م.شەۆكونىڭ «قا­زاق­س­تاننىڭ قيىن وندىرىلەتىن, ساپاسى تومەن جانە ەسەپتەن شىعارىلعان شيكىزات قور­لارىن تيىمدىلىگى جوعارى ەكو­نو­ميكالىق اينالىمعا تارتۋدى قام­تا­ماسىز ەتكەن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدىڭ تۇ­بەگەيلى جاڭا تەحنولوگيالارىن جاساۋ جانە ونەركاسىپتىك يگەرۋ» اتتى ەڭبەگىن 2021 جىلعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلۋىنا نەگىز بولىپ وتىر. وسى ىسپەتتى جۇمىستار كوپ بولىپ, ولار ۇكىمەتپەن بيزنەس سالاسىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولىپ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىمەن الەمدىك ابىرويى نىعايا ءتۇسۋى ايدان انىق.

التىنبەك نۇح ۇلى,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,

قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,

ينجەنەرلىك عىلىمدار حالىقارالىق

اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حيميا

عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور