جەڭىس – 65
تاريح قاتپارىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ قايعىلى دا قاسيەتتى, قاھارمان بەتتەرىنىڭ ءبىرى – 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنا ورالماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. وتان ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن بوزداقتار ەلى مەن جەرىن قورعاپ, ەرەن ەرلىكتەر جاسادى.
وسى جانكەشتى كۇرەستە قولىنا قارۋ الۋمەن قاتار, ءوزىنىڭ ورە-دەڭگەيىن, بىلىكتىلىگى مەن ءبىلىمىن, رۋحاني بيىكتىگىن قوسا جۇمساعان بارلاۋشىلار حاقىندا ءسوز قوزعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنسەك كەرەك. سول قاھارماندارىمىزدىڭ قاتارىندا ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە كەڭەستىك سىرتقى بارلاۋ دا گيتلەرلىك گەرمانيا مەن ونىڭ جاندايشاپتارىن تالقانداۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. بۇگىنگى تاڭدا جەڭىس كۇنىن جاقىنداتقان بارلىق قاھارمان بارلاۋشىلاردىڭ اتىن اتاپ ايتۋعا ءالى دە بولسا مۇمكىندىك جوق. ولار ۇرىس الاڭدارى مەن جاۋ تىلىنداعى قۇپيا كۇرەستە وتانىنىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن ابىرويمەن ساقتاپ قالۋدا ءوز بورىشتارىن وتەدى.
كەڭەس بارلاۋشىلارىنىڭ جەتىستىگىن سيپاتتاي وتىرىپ, “بارلاۋ ونەرى” كىتابىنىڭ اۆتورى الەن داللەس كەڭەس بارلاۋشىلارى ىزدەپ تاپقان مالىمەتتەر الەم بارلاۋشىلارىنىڭ ارمانى بولىپ تابىلاتىن ماتەريالدار قاتارىندا ەكەندىگىن ايتادى. بۇل دايەكسىز سوزدەر ەمەس. گەرمانيادا كەڭەس بارلاۋ ورتالىقتارى بەلسەندى تۇردە ارەكەت ەتتى. سونداي-اق يتالياداعى مۋسسوليني كەڭسەسىندە, جاپونيادا اسكەري بارلاۋدا ءىس-قيمىل جۇرگىزدى. 1942 جىلدىڭ مامىرىندا گيتلەر: “بولشەۆيكتەر بىزدەن ءبىر عانا جاعىنان – تىڭشىلىق جاعىنان مىقتى”, دەپ مويىنداعان بولاتىن. گيتلەردىڭ جاقىن ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ ءبىرى كەيتەل بۇل جونىندە: “شىعىستاعى سوعىس بارىسىندا ءبىزدىڭ اگەنتۋرادان تۇسكەن دەرەكتەر تەك تاكتيكالىق ايماققا قاتىستى بولدى. ءبىز اسكەري وپەراتسيالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بىردە-ءبىر مالىمەت العان ەمەسپىز”, – دەگەن.
ال كەڭەس بارلاۋى سوعىس جىلدارى قارسىلاستىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى مەن جاۋ تۋرالى باسقا دا ماڭىزدى, سەنىمدى جانە الدىن الۋ مالىمەتتەرىن تابۋدى قامتاماسىز ەتە الدى. سوعىس باستالعاننان كەڭەس بارلاۋى باسىپ الىنعان اۋداندارعا دەربەس نەمەسە پارتيزان وتريادتارى قۇرامىندا ارەكەت ەتكەن جەدەل-بارلاۋ وتريادتارى مەن توپتارىن ەنگىزۋدى جۇزەگە اسىرا باستادى. بۇل توپتاردىڭ مىندەتى – قارسىلاستار تاراپىنان ديۆەرسيالىق اكتىلەردىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى بارلاۋ دەرەكتەرىن تابۋ بولدى.
جاۋ تىلىندا جەرگىلىكتى پارتيا-كەڭەس ورگاندارى قۇرعان پارتيزان وتريادتارىمەن قاتار چەكيست-پارتيزاندار ارەكەت ەتتى. سوڭعىلارى مۇندا بارلاۋ جانە قارسى بارلاۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن جىبەرىلىپ, ۇلكەن جەر مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ “رەسمي” وكىلدەرى بولىپ تابىلدى دا, ورتالىقپەن جەدەل سيپاتتاعى جۇيەلى جانە تۇراقتى بايلانىستا بولدى.
سولاردىڭ قاتارىندا اجىعالي جۇماعاليەۆتى دە اتاۋعا بولادى. چەكيست-پارتيزان 1943 جىلعى جازدا شۇعىل تۇردە ماسكەۋگە شاقىرىلىپ, چەكيست-بارلاۋشى رەتىندە قاجەت قوسىمشا دايارلىقتان وتەدى دە, “ۆوستوك” ارنايى تاعايىندالعان جەدەل-بارلاۋ توبىندا تۇركىستان لەگيونىنىڭ اراسىندا ىدىراتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ءارى قاراي بۇل ادامداردى پارتيزاندار جاعىنا شىعارۋ ءۇشىن ارەكەت ەتتى.
ول كەزدە لەگيونەرلەر ۆەرماحتىڭ تىل جاقتاعى بولىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ۋكراينانىڭ روۆەنسك وبلىسى اۋماعىندا ورنالاسادى. بىراق توپتىڭ تاپسىرما ورنىنا كەلۋى قارساڭىندا جاعداي وزگەرەدى, وڭ جاعالىق ۋكراينا, ونىڭ ىشىندە روۆەنسك وبلىسى ازات ەتىلىپ, تۇركىستان لەگيونىنىڭ بولىگى گيتلەر اسكەرىنىڭ الىس تىلىنا جىبەرىلدى.
وسىعان بايلانىستى توپ تىلعا – مايداننىڭ باسقا ۋچاسكەسىنە قارسىلاس اسكەرىنىڭ قارقىندى قوزعالىسى مەن قايتا توپتاسۋى ءجۇرىپ جاتقان كوۆەل – مالورىتو – ليۋمبول تەمىر جولى مەن كوۆەل – راتنو تاس جولىنا قارسىلاس تۋرالى بارلاۋ دەرەكتەرىن جيناۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى.
تاپسىرمانى ورىنداپ, تىلعا ورالعاننان كەيىن مايدان شەبىنە جاقىنداعاندا “ۆوستوك” چەكيست-پارتيزاندارىن ۋۇۇ (ۋكراين ۇلتشىلدار ۇيىمى) قورشايدى دا, ولار اۋىر ۇرىستى قابىلدايدى.
سوعىس جىلدارىندا جۇماعاليەۆپەن بىرگە جاۋ تىلىندا, بىراق باسقا وتريادتا بولعان چەكيست-راديست يۆان يۆانوۆيچ بورتنيك وتكەن كۇندەردى ەسكە الا وتىرىپ, بىلاي دەيدى: “مەن ونىڭ, جۇماعاليەۆتىڭ, بارلاۋشىلارىنان ولاردىڭ كومانديرىنىڭ تاپقىرلىعى مەن باتىلدىعى بولماسا, بۇل ۇرىستىڭ ولار ءۇشىن نەمەن تىنارى بەلگىسىز ەكەندىگى تۋرالى ەستىدىم... ءتۇن ورتاسىندا كەنەتتەن ۋۇۇ-لار شابۋىل جاسايدى. وقتار جان-جاقتان بۇرشاقتاي جاۋىپ, مينالار جارىلىپ, تۇس-تۇستان ايانىشتى داۋىستار ەستىلەدى. مۇنداي قيىن جاعدايدا ابىرجىپ قالۋ دا قيىن ەمەس, بىراق ۇرىس كۇرسىلىندە بارلاۋشى-پارتيزاندار بىردەن كومانديرلەرىنىڭ قاتاڭ دا سابىرلى داۋىسىن ەستيدى. ءوز كۇشىنىڭ ءبىر بولىگىمەن جۇماعاليەۆ جاۋاپ اتىس ۇيىمداستىرادى دا, باسقالارىن جاۋدى اينالىپ وتۋگە ءوزى ەرتىپ بارادى. ءبىر ساعات وتپەي-اق ۋۇۇ-لار ۇرىس الاڭىندا وزدەرى جاعىنان ولگەندەردى قالدىرىپ, قاشا جونەلەدى”.
اجىعالي جۇماعاليەۆ سوعىس اياقتالعاننان كەيىن دە شەت مەملەكەتتەردىڭ بارلاۋ نيەتىنە قارسى تۇرۋدا, اسىرەسە, يادرولىق پوليگون ورنالاسقان سەمەي وبلىسى اۋماعىندا مقك ورگاندارىنداعى جەدەل مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى.
1941 جىلى پاۆلودار پەداگوگيكا ۋچيليششەسىنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىنان ءوز ەركىمەن اسكەرگە كەتىپ, 1942-1945 جىلدارى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءارتۇرلى مايدانىندا سوعىسقان بارلاۋشى قاھارماندارىمىزدىڭ ءبىرى – كاكەن ابەنوۆ ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولىن ماسكەۋدەن باستاپ, بالتىق جاعالاۋىندا اياقتايدى. رەسەيدىڭ كالينين, سمولەنسك, پسكوۆ وبلىستارىن, بەلورۋسسيا مەن پريبالتيكا رەسپۋبليكالارىنىڭ اۋماعىن ازات ەتۋگە قاتىسقان.
1944 جىلى قازا تاپقان اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى مايور كولچانوۆتىڭ ورنىندا قالعان ك.ابەنوۆ تەڭ ەمەس ۇرىستا “دوم لەسنيكا” حۋتورىن (لاتۆيا) ازات ەتەدى. سول ءۇشىن ول قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتالادى.
بەيبىت ومىردە دە ارداقتى ارداگەرىمىز جاس ۇرپاقپەن ءوز تاجىريبەسىن ءبولىسىپ, بارلاۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرتۋدەن جالىقپايدى. كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماعان ءور مىنەزدى اعامىزدىڭ ەرلىك شەجىرەسىن تىزە بەرسەك تاۋسىلمايدى.
ەر-ازاماتتارمەن قاتار سوناۋ اۋىر جىلدارى تىزە قوسىپ, سوعىس اۋىرتپالىعىن بىرگە كەشكەن ايەلدەر دە ءوز ەرلىكتەرىمەن كوپتەن كۇتكەن جەڭىستى جاقىنداتۋعا ايانباي ۇلەس قوستى. سولاردىڭ قاتارىندا چەكيست-پارتيزان تاتيانا نيكولاەۆنا ساۆاروۆسكايا دا بولدى. 1942 جىلى ماسكەۋگە راديستەر مەكتەبىنە جىبەرىلىپ, ونى اياقتاعان سوڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا قىزمەتكە تۇسەدى.
ءارى قاراي ارنايى دايىندىقتى چەكيست-راديست رەتىندە وتەدى. وسى قيىن كاسىپتى تاباندىلىقپەن, جاۋ تىلىندا دەربەس ارەكەت ەتۋ كەزىندە قاجەت بولاتىن راديوتەحنيكانى جەتىك مەڭگەرىپ, كىلتپەن شاپشاڭ جۇمىس ىستەۋدى يگەرەدى. ول اتىس, كەدەرگىلەر مەن توسقاۋىلداردان ءوتۋ, ورماندى جەرلەردە جول تابۋ دايارلىعىنىڭ تولىق كۋرسىنان وتەدى.
ساۆاروۆسكايا مايدان شەبىنىڭ ارعى جاعىندا اۋىر جولدان ءوتتى. ول تاپانشانى قولىنا سيرەك السا دا, ونىڭ ەفيرگە جىبەرگەن نۇكتەلەرى مەن سىزىقشالارى ورتالىققا جەتىپ, پۋلەمەت تاسپاسى ىسپەتتى جەڭىستى جاقىنداتتى.
ءبىز ەل باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋعاندا ايبىنى جانە ايباتىمەن قاتار, زەردەلىلىگى مەن العىرلىعىن, اقىلدىلىعى مەن الىمدىلىعىن قوسا جۇمساعان بارلاۋشى-قاھارمانداردىڭ بىرەن-ساراڭىن عانا تىلگە تيەك ەتتىك. باتىرعا عانا ءتان باتىلدىقپەن ءوز ەلىن جات جۇرتقا باعىنىشتى ەتپەي, قۇلدىققا تۇسىرمەي, بوستاندىعىن قورعاپ, تۋعان جەرىنە كوز الارتقان جاۋدى ويسىراتىپ, قۋىپ شىققان ورەسى بيىك ازاماتتارىمىزدىڭ ەرلىگىن ۇنەمى جادىمىزدا جاتتاپ, ولاردىڭ تاريحي تاعىلىمىن ەستە ۇستاۋ – باستى پارىزىمىز.
مۇحامەديا ساعىنباي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت.