تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلگە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا, مۇناي-گاز سالاسىن الەمدىك تالاپتار دەڭگەيىنە كوتەرۋگە, سول ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋعا ەرەكشە ماڭىز بەردى. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جانىنان تابىلىپ, سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان, مۇناي ونەركاسىبىن دامىتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان اردا ازاماتتاردىڭ ءبىرى – راۆيل شىرداباەۆ. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان اقساقالمەن اڭگىمەمىز مۇناي ونەركاسىبى سالاسىنىڭ العاشقى دامۋ كەزەڭدەرى مەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق احۋال توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– راۆيل تاجىعارا ۇلى, ءسىز 1989 جىلدان باستاپ جيىرما جىل بويى پرەزيدەنت كومانداسىندا جۇمىس ىستەپسىز. اڭگىمەمىزدى وسى جىلداردىڭ تاريحي ساتتەرى مەن ءوزىڭىز قۋا بولعان وقيعالار جايىنان باستاساق؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى الاساپىران جىلدار مەن سول كەزدەگى وقيعالار بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى ءىس جۇزىندە قۇلدىراۋدا بولدى: وداقتاس رەسپۋبليكالارمەن قالىپتاسقان تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلدى, سونىڭ سالدارىنان ءونىمدى وتكىزۋدىڭ, شيكىزات پەن قۇرامداس بولىكتەردى جەتكىزۋدىڭ ءوزارا تۇراقتى جەلىلەرى جويىلدى, بۇل كاسىپورىنداردىڭ توقتاپ قالۋىنا اكەلدى; جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارعا كوشۋى ناتيجەسىندە ادەتتەگى قارجى جۇيەسى قۇلدىرادى. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كۇرت تومەندەدى. الەۋمەتتىك سالاداعى پروبلەمالار ارتا ءتۇستى: جالاقى بويىنشا قىرۋار قارىزدار, دۇكەندەردىڭ بوس سورەلەرى, جاپپاي تاپشىلىق, تۇرعىن ءۇي پروبلەمالارى, گيپەرينفلياتسيا, جولدار مەن كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ سۇرەڭسىز جاعدايى «جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق» بولدى. ۇلتتىق مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندارى جويىلۋعا شاق قالدى. ورتالىققا پەريفەريالىق رەتىندە سالىنعان بۇكىل مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءبىر مەزەتتە باسقارۋسىز قالدى. سوناۋ تاريحي ءساتتىڭ تىكەلەي كۋاگەرى رەتىندە ايتارىم, ەگەمەندىكتىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا ەلباسىنىڭ الدىندا ەل تاعدىرىنا قاتىستى وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدەر مەن شۇعىل شەشىمدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلەلەر تۇردى. شىنىن ايتقاندا, ۇزاق جىلدار كسرو قۇرامىندا بولعان قازاقستان ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت رەتىندە قالىپتى جۇمىس ىستەۋگە دايىن بولمادى. وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ موينىندا بولدى. بۇل ەلباسىنىڭ دا ومىرىندەگى ەڭ قيىن كەزەڭ ەدى. بىراق ن.نازارباەۆ ساياسي تۇيسىگى مەن تاۋەكەلگە تولى باتىل شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتى قيىندىقتان الىپ شىقتى. نەگىزى كسرو ىدىراعانعا دەيىن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بەدەلدى ساياساتكەر, بىلىكتى باسشى رەتىندە تانىلعان. سوندىقتان تاجىريبەلى كوشباسشى بارلىق سالانىڭ قىر-سىرىن جاقسى ءبىلدى. قانداي اۋىرتپالىقپەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن جاقسى ءتۇيسىنىپ, ماسەلەلەردى جان-جاقتى سارالادى. وڭىردە جۇمىس ىستەگەن ءبىز مۇنى ءوز كوزىمىزبەن كوردىك, جوعارعى باسشىلىق قابىلداپ جاتقان شەشىمدەردى مۇقيات قاداعالاپ, ونىڭ كۋاگەرى بولدىق. دەر كەزىندە قابىلدانعان دۇرىس شەشىمدەر مەن بولاشاققا جاسالعان ىزگى قادامدار جاڭا مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بەرىك بولىپ قالىپتاسۋىنا جول سالدى.
– مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىنگى جىلدارى باتىس وڭىردەگى ەڭ باي مۇناي كەنىشىن يگەرۋ باستالدى. مىنە, وسىنداي تاريحي ءساتتىڭ, اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءوزىڭىز دە ءجۇردىڭىز...
– كەزىندە مۇناي, گاز ءوندىرۋ كەڭەس وداعىنىڭ ىقپالىمەن باسقارىلعانى بەلگىلى. قازاقستاننىڭ مۇناي سالاسى كسرو مۇناي-گاز ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە تىكەلەي باعىناتىن. ال رەسپۋبليكانىڭ ءوز مينيسترلىگى بولعان جوق. جەتەكشى كادرلاردى تاعايىنداۋدان باستاپ, جۇمىس تۇرلەرىن قارجىلاندىرۋعا دەيىنگى بارلىق ماسەلە, اتاپ ايتقاندا, جوبالاۋ, بارلاۋ, بۇرعىلاۋ, ءوندىرۋ, وڭدەۋ, سونىڭ ىشىندە مۇناي مەن گاز جانە مۇناي ونىمدەرىن ساتۋ – ماسكەۋ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلدى.
كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسى ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالاسى بولعان. 200-دەن استام مۇناي جانە گاز كەن ورىنى اشىلىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. قالالار مەن كەنتتەر ءوستى, مىڭداعان كاسىپورىندار قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. ەڭ باستىسى, زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن كوپتەگەن جەرگىلىكتى كادرلار دايارلاندى.
1979 جىلى ن.نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى وك-ءنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلاندى, ال 1984 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ بەكىتىلدى. وسى جىلدار ىشىندە, ياعني 1989 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى وك ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعانعا دەيىن ول قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارىندا اشىق مۇناي-گاز كەن ورىندارىن ىزدەۋ جانە يگەرۋ بويىنشا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ ماسەلەلەرىمەن تىعىز اينالىستى. وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ونداعان قاۋلى قابىلداندى. ماڭعىستاۋدا وزەن, جەتىباي, قاراجانباس, قالامقاس كەن ورىندارى بەلسەندى تۇردە دامىدى. تەڭىز, قاراشىعاناق, قۇمكول جانە باسقا ءىرى كەن ورىندارى اشىلدى. كسرو ىدىراعانعا دەيىن 1990 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدە 26 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى.
كسرو-نىڭ كۇيرەۋى ءبىر تۇندە ماسكەۋدى بارلىق باسقارۋ باعىتىنان ايىردى. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇناي سالاسىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ورگان قۇرۋ قاجەتتىلىگىنە الىپ كەلدى. قىزىل يمپەريا قۇلاعان ساتتە ەلباسىنىڭ قاعيداتتى ۇستانىمى مەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ يۋريسديكتسياسىندا تەڭىز مۇناي كەن ورنى مەن مۇنايدىڭ باسقا دا قازىنالارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قولىندا بۇرىنعى كسرو باسشىلارى قول قويعان كەلىسىم بار ەدى. كەيىن ءوز الدىنا دەربەس ەل بولىپ شىققاننان كەيىن ەلباسى وسى سالانى دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەردى. ەلدە مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا بايلانىستى قىرۋار جۇمىستار باستالىپ كەتتى. الدىمەن كاسىپورىندار قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە باعىنىشتى بولدى, ال 1994 جىلدىڭ ماۋسىمىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى مينيسترلىگى قۇرىلدى. مينيسترلىكتىڭ قۇرىلىمىن بەكىتىپ, ءتيىستى كادرلاردى ىرىكتەپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە ستراتەگيالىق ناقتى مىندەتتەردى ايقىنداي وتىرىپ, ولاردى ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك....
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, ءسىز سول كەزدە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قازاقستان مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدىڭىز عوي؟
– ءيا. بۇل تۋرالى ايتاتىن بولساق, ەلىمىزدە تۇڭعىش مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى قۇرىلعان كەزدە بارلىق كاسىپورىن مەملەكەتتىك بولدى جانە سالانى قايتا ۇيىمداستىرۋ مەملەكەتتىڭ باعدارلاماسىنا سۇيەنە وتىرىپ, مەنشىك نىسانىن وزگەرتۋ پروتسەسى بەلسەندى تۇردە باستالدى.
مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا وراي «مۇناي تۋرالى», «اكتسيونەرلىك قوعامدار تۋرالى», «شەتەل قاتىساتىن بىرلەسكەن كاسىپورىندار تۋرالى» جانە تاعى باسقا دا زاڭداردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس بەلسەندى جۇرگىزىلدى. تەڭىز, قاراشىعاناق الىپ كەن ورىندارى, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ قايراڭىندا انىقتالعان كەن ورىندارى 4 شاقىرىمنان استام تەرەڭدىكتە جاتتى. ال مۇناي قۇرامىندا كوپ مولشەردە كۇكىرت, مەركاپتان جانە باسقا دا قورشاعان ورتاعا زياندى زاتتار بولدى, ولاردى ءوندىرۋ ءۇشىن كورروزياعا قارسى جابدىق, جوعارى قابات قىسىمىندا جانە تەڭىز تۇبىندە جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى وزىق تەحنولوگيالار قاجەت بولدى. بۇل باعدارلامالاردىڭ ءبارىن قوماقتى ينۆەستيتسيالار بولعان جاعدايدا عانا جۇزەگە اسىرا الاتىن ەدىك.
سول ۋاقىت كەزەڭىندە الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە جانە ينۆەستيتسيالار ءۇشىن تارتىمدىسى – مۇناي-گاز كەن ورىندارى بولدى. باسەكەگە قابىلەتتى كومىرسۋتەكتەردىڭ وراسان زور قورلارى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ نازارىن اۋداردى. ەڭ الدىمەن ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋدى ويلاعان ەلباسى مۇناي-گاز سەكتورىن پارمەندى تەتىك رەتىندە ىسكە قوستى. بارلىق ءۇمىت وسىعان باعىتتالىپ, پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق شەشىمىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزگە تارتىلعان العاشقى ينۆەستورلار مۇناي-گاز سالاسىنا كەلدى. شەۆرون, ادجيپ, شەلل, توتال, سنپس سياقتى الەمدەگى ەڭ وزىق كومپانيالار ەلىمىزگە قارجى قۇيدى. ارباتوۆ, اگانبەگيان, ياۆلينسكي سەكىلدى الەمگە ايگىلى ەكونوميست-عالىمدار جانە ماسكەۋ مەن ءنوۆوسىبىر, باسقا دا پروگرەسسيۆتى عىلىمي مەكتەپتەردىڭ جارىق جۇلدىزدارى ەلىمىزگە ءجيى ساپارمەن كەلدى. ولارمەن قاتار گارۆارد, وكسفورد, يەل, ماسساچۋسەتس جانە باسقا دا بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن رەفورماتور-عالىمدار شاقىرىلدى. قازاقستاندا ەۋروپا, ازيا جانە اقش سىندى دامىعان ەلدەردىڭ رەفورمالار تاريحى مۇقيات زەرتتەلدى. بىراق ءساتتى مەملەكەتتەر قۇرۋ تاجىريبەسى نەگىزىندە قانداي ۇسىنىستار بولسا دا, سوڭعى ءسوز پرەزيدەنتتە بولدى. نازارباەۆ بارلىق ماتەريالدى مۇقيات زەرتتەپ, عالىمداردىڭ, ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرىن سابىرمەن تىڭداپ, جەتە تەكسەرىپ, جان-جاقتى تالداۋدان كەيىن عانا تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدادى. وتكەندى شولا وتىرىپ, بۇعان لايىقتى باعا بەرۋ كەرەك: وسى جىلدار ىشىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كوپەتنوستى مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا دا وڭ اسەر ەتكەن دۇرىس باعىتتى تاڭداي الدى. الايدا وعان قانداي ەڭبەك جانە نەندەي قۇدىرەتتى كۇش-جىگەر قاجەت بولدى – ونى وزىنەن باسقا ەشكىم بىلمەيدى. بىزگە ءبىر عانا نارسە بەلگىلى: بۇرىنعى وداقتىق ەلدىڭ ورنىندا جاڭا مەملەكەت قۇرۋ وڭايعا سوققان جوق, كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك پروبلەمالار جانە تەرەڭ ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ زاردابى وتە اۋىر ەدى.
– ەلىمىزگە كەلگەن العاشقى ينۆەستورلار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار جونىندە كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز؟
– 1991 جىلدىڭ شىلدە ايىندا كسرو پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋشتىڭ ماسكەۋگە رەسمي ساپارىنا بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىنا قوستى. وسىدان-اق ءبىز ساپاردىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان تەڭىز كەن ورنىندا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسسوز بولاتىنىن تۇسىندىك. ويتكەنى 80-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا كەڭەس ۇكىمەتى شەۆرونمەن وسىنداي كەلىسسوزدەر باستاعانىنان حاباردار ەدىك. قازاقستان پرەزيدەنتىن شاقىرعانىنان-اق كەلىسسوزدىڭ شەشۋشى راۋندى بولاتىنىن بىلدىك. بىراق امەريكا پرەزيدەنتىنىڭ رەسمي ساپارى كەزىندە تاراپتار ءبىر ىمىراعا كەلە المادى: اۋماقتىڭ ءبولىنۋى, سالىقتار مەن كىرىستەر ماسەلەسى كەدەرگى بولدى. كەلىسسوزدەر اياقتالعاننان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ باسشىلىعىمەن سويلەسىپ, كەلىسسوزدەردىڭ كەلەسى راۋندىن الماتىدا وتكىزۋدى ۇسىندى. بۇل شىلدە ايى بولاتىن. ال 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستان پارلامەنتى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى.
كەلەسى كۇنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر اراسىندا كەلىسسوزدەر ءوتتى. وعان «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ باسشىسى كەننەت دەرر, ونىڭ ورىنباسارى ريچارد ماتسكە جانە قازاقستاندىق تاراپ قاتىستى. وسى ساتتەن باستاپ, قازاقستان مەن اقش اراسىندا كەلىسسوزدەر پروتسەسى باستالدى, تاراپتار بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۋرالى كەلىستى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋش قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن مويىنداپ, كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اقش-قا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرۋ جولدادى. بۇل ساپار مامىر ايىندا ءوتتى. ساپار اياسىندا تەڭىزدى بىرلەسىپ يگەرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. كەلىسسوزدەردەن كەيىن مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, جۇمىس توبى قۇرىلىپ, وعان مەنى دە كىرگىزدى.
1991 جىلى 6 ساۋىردە تەڭىز مۇنايىنىڭ ءبىرىنشى تونناسىن الدىق, ال تەڭىز كەن ورنىن يگەرۋگە جەتەكشىلىك ەتۋدى مەن اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لاۋازىمىندا جالعاستىردىم.
1993 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا كەلىسىمشارتتىڭ تۇپكىلىكتى پارامەترلەرى لوندوندا پىسىقتالدى. بۇل قۇجاتتى قابىلداۋ بارىسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىندادى. ونىڭ باستى سەبەبى – كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن اۋماقتىڭ مولشەرى جانە پايدانى ءبولۋ ەدى. «شەۆرون» كورپوراتسياسى كەڭەس ۇكىمەتىنە ۇسىنعان جوبا 23 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى, كەلىسىم بويىنشا ونى بىرلەسكەن كاسىپورىنعا 50 جىل مەرزىمگە جالعا بەرۋ كوزدەلگەن. بىراق قازاقستان تاراپى بۇعان كەلىسپەي, ءوز ۇسىنىسىن قابىلداۋدى تالاپ ەتتى: 40 جىلعا 4 مىڭ شارشى شاقىرىم بەرىلەدى.
ەكىنشى ۇستانىم – پايدانى ءبولۋ. باستاپقى جوبا بويىنشا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ۇلەسى 63% بولسا, «شەۆروندىكى» 37% بولدى. ءبىز قازاقستانعا – 81%, «شەۆرونعا» 19% ۇسىندىق. ءبىز سوڭىنا دەيىن ءوز ۇستانىمىمىزدان اينىماي, اياعىنا دەيىن تۇردىق. اقىرى, «شەۆرون» ءبىزدىڭ شارتتارىمىزدى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى.
ناتيجەسىندە 4 ساۋىردە لوندوندا جۇمىس توبى كەلىسىمىنىڭ ءاربىر بەتىنە قول قويىلعان سوڭ, ءبىر تۇندە ەلگە ۇشىپ كەلدىك, 5 ساۋىردە قازاقستان ۇكىمەتى وتىرىس وتكىزدى. وندا قابىلدانعان قاۋلى «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسى ماقۇلداندى.
6 ساۋىردە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەنى وزىنە شاقىرىپ: «مەن سەنى قازاقستان تاراپىنان بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويامىن. قازىر دوستىق ۇيىنە بارامىز, سوندا قول قويىلادى», دەدى. ءسويتىپ, جارلىق شىقتى. «تەڭىزشەۆرويل» بك قۇرۋ تۋرالى تاريحي كەلىسىمگە 1993 جىلعى 6 ساۋىردە قول قويىلدى, ال مەن 7 ساۋىردە جۇمىس ورنىمدا بولدىم. وسىلايشا, ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز باستالىپ كەتتى. ەلىمىزگە العاشقى بولىپ ينۆەستيتسيا قۇيعان امەريكالىق «شەۆرون» كورپوراتسياسىمەن بىرگە, قويناۋى باي تەڭىز كەنىشىن يگەرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى.
امەريكالىق «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ قازاقستانعا العاشقى ينۆەستور رەتىندە كەلۋى باسقا دا شەتەلدىك ينۆەستورلارعا سەرپىن بەردى. وسىدان كەيىن الەمگە ايگىلى «ەكسون», «موبيل», «شەلل», «بريتيش پەتروليۋم», «ادجيپ», «توتال» سىندى كومپانيالار قازاقستان ەكونوميكاسىنا بەلسەندى ينۆەستيتسيا سالا باستادى.
وركەندەگەن مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى بۇگىنگى تابىستار نارىقتىق ەكونوميكاعا باتىل قادامدارسىز مۇمكىن بولماس ەدى. 1995 جىلدىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. كەلەسى جىلدىڭ باسىندا تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا العاش رەت جالپى ىشكى ءونىم ءوسىمى 0,5%-دى قۇرادى. بۇل ەكونوميكالىق جاندانۋدىڭ باستى ايعاعى بولدى. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن ۇزاق مەرزىمگە جەدەلدەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنان جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەس قۇرىلدى. ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بويى كەڭەس, ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار «قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى» جوباسىن ازىرلەۋگە كۇش سالدى. وندا ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىستارى, حالىقارالىق تاجىريبە جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى الەمدىك عىلىم حرامدارىنىڭ جاڭاشىل تاسىلدەرى, يننوۆاتسيالارى ەسكەرىلدى. وڭىرلىك دامۋ ستراتەگيالارىمەن جۇمىس ىستەگەن وبلىس اكىمدەرىنىڭ, ءبىزدىڭ دە ۇسىنىستارىمىز نازاردان تىس قالمادى.
سكەپتيكتەر باعدارلامانى جانە ونىڭ باستاماشىلارىن سىنعا الىپ, ەكونوميكاداعى جانە كۇندەلىكتى ومىردەگى داعدارىس جاعدايىندا الىس پەرسپەكتيۆالار تۋرالى ەمەس, كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋدى, ەرتەڭگى ەمەس, الدىمەن بۇگىنگى كۇنكورىستى ويلاۋ كەرەك دەپ نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ال قازىر سول سكەپتيكتەر مەن وپپوزيتسيانىڭ كۇدىگى بەكەر بولدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى ەلىمىز «قازاقستان – 2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن كەستەگە ساي ىلگەرىلەي دامىپ, باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلعانىن كوزىمىز كورىپ وتىر.
– ءبىر سوزىڭىزدە «مەن جاراتىلىسىمنان مۇنايشىمىن عوي, مۇناي سالاسىنداعى قىزمەتكە كەلگەنىمە قاتتى قۋاندىم», دەپسىز. شىرداباەۆتار اۋلەتىنىڭ مۇناي سالاسىنداعى جالپى جيىنتىق جۇمىس ءوتىلى 1000 جىلدان اسقانىن وقىپ, تاڭقالدىم. اكەڭىز تاجىعارا دا قازاقستان دالاسىنا مۇناي ىزدەپ كەلگەن شەتەلدىكتەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەپتى جانە ولار قۇرعان العاشقى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن ەكەن. مىڭداعان جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان مۇنايشىلار اۋلەتى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز؟
– شىرداباەۆتار اۋلەتىنىڭ ەڭبەك ءوتىلى بۇگىنگى كۇنى 1300 جىلدان استام ۋاقىتتى قۇرايدى. ءXىX عاسىردىڭ اياعى, XX عاسىردىڭ باسىندا اعايىندى نوبەل, لەمان باسقارعان اعىلشىندار, ولارمەن بىرگە ورىس كاسىپكەرلەرى مۇناي ىزدەپ, قازاق ساحاراسىنا كەلەدى. جيھانكەزدەر اتىراۋ وڭىرىندەگى دوسسوردان مۇناي ىزدەپ تابادى. وسىندا كاسىپورىن سالىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان جۇمىسشىلار ىزدەي باستايدى. مىنە, وسى كەزدە باسقالارمەن بىرگە, دوسسوردا تۇراتىن مەنىڭ اتام شىردابايدىڭ جەتى ۇلىنىڭ بەسەۋى – تەڭىزباي, بايمولدا, تىمىقباي, شاشپان جانە مەنىڭ اكەم تاجىعارا مۇناي كاسىپورىنىنا جۇمىسقا تۇرادى. مۇنايشىلار اۋلەتى وسىلاي قالىپتاسقان ەدى.
اكەم تاجىعارا مەن ونىڭ ءتورت اعايىنى مۇنايشى اۋلەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار بولدى. قازىر باۋىرلارىمنان باسقا, مۇنايشى ماماندىعىن تاڭداعان بالالارىمىز, نەمەرەلەرىمىز, جيەندەرىمىز دە كوپ.
جالپى ءبىزدىڭ اتالارىمىز ادام بىلىممەن, ەڭبەكپەن عانا كوركەيەتىنىن, مول تابىسقا كەنەلەتىنىن ۇعىندىرىپ ءوسىردى. اۋلەتىمىزدەن نەبىر مىقتىلار شىقتى. ولار العان ماراپاتتاردىڭ اراسىندا ەكى لەنين وردەنى, ءۇش ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى, ەكىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى, «قاھارماندىعى ءۇشىن» وردەنى, «ەرلىگى ءۇشىن», «بەرلينگە شابۋىل جاساعانى ءۇشىن» مەدالدارى جانە باسقالارى بار.
قازىرگى تاڭدا اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل داڭقتى ىستەرىن كەيىنگى ۇرپاعىمىز جالعاستىرىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. ولار قازاقستاندا, رەسەيدە جانە شەتەلدە ءبىلىم الدى. ءبىز ۇرپاعىمىزدى بىلگەن-كورگەنىن, ۇيرەنگەنىن ەلىن دامىتۋعا جۇمساۋعا, ادال ەڭبەك ەتۋگە باۋلىدىق.
ءسوز تۇيىنىندە ايتارىم, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كومانداسىندا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەگەنىمدى, ونىڭ ادال سەرىگى بولعانىمدى جانە باسقالارمەن بىرگە قازاقستاننىڭ كەلبەتىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە ۇلەس قوسقانىمدى ماقتان ەتەمىن. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ شىن مانىندەگى تاعدىرشەشتى يدەيالار مەن باتىل شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرعانىنا جانە بولاشاققا ارنالعان بارلىق باعدارلاماسى تابىستى ىسكە اسىرىلاتىنىنا جانە ونىڭ ەڭبەگىن كەيىنگى ۇرپاق لايىقتى باعالايتىنىنا كۇمانىم جوق.
اڭگىمەلەسكەن قىمبات توقتامۇرات,
«ەgemen Qazaqstan»