سارسەنبى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بەلگيادا وتكەن “قازاقستان-ەو” فورماتىنداعى كەزدەسۋگە قاتىستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ايماقتىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتەرگە بايلانىستى ماسەلەلەر تالقىلاندى, سونىمەن قاتار, الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ, وسى باعىتتا ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن شەشۋ, سونىڭ ىشىندە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ماسەلەلەرى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ, ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار الماسىلدى.
كەزدەسۋدەن سوڭ قانات ساۋداباەۆ ەۋرووداقتىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, يسپانيا كورولدىگىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميگەل انحەل موراتينوسپەن بىرگە جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىعىپ, كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى بريفينگ بەردى. ونىڭ ناتيجەلەرىن ايتپاس بۇرىن ءبىز قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالا كەتەيىك.
قازىر قازاقستاندىق جۋرناليستەر اراسىندا “بريۋسسەل يسپانيانىڭ قالاسى, ال ۆەنا ءبىزدىڭ قالا” دەگەن ءازىل كوپ ايتىلاتىن بولدى. ويتكەنى, يسپانيا ءتوراعالىق ەتەتىن ەۋرووداقتىڭ اكىمشىلىك جانە ساياسي ورتالىعى بريۋسسەلدە, ال ءبىز توراعالىق ەتەتىن ەقىۇ-نىڭ شتاب-پاتەرى ۆەنادا ورنالاسقان. قازاقستاننىڭ ەۋرووداقپەن قاتىناسىنىڭ ورناۋى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 1993 جىلى بريۋسسەلگە جاساعان رەسمي ساپارىنان باستالعان. سول جولى قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ودان بەرگى ۋاقىتتاردا بۇل وداق پەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ۇنەمى دامۋ ۇستىندە بولىپ, قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ باعىتىندا ءبىرنەشە قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ايتا كەتەرلىگى سول, ەۋرووداق قازاقستانمەن بايلانىسىن دامىتا وتىرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تۇتاسا ىنتىماقتاسۋدى كوزدەيتىن ماقساتى بار ەكەنىن بىلدىرگەن. وسى ماقساتپەن ەۋرووداق 2005 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا ارناۋلى وكىلىن دە تاعايىندادى. 2006 جىلدىڭ اياعىنان بەرى وسى قىزمەتتى فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى پەر مورەل اتقارىپ كەلەدى.
جاقسى دامىپ كەلە جاتقان ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىك تە نىعايا تۇسۋدە. 2009 جىلعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى, الەمدىك قارجىلىق داعدارىسقا قاراماي, 28,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 40 پايىزى ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى.
ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ىسكە اسىراتىن باعدارلامالارى مەن جوبالارىنىڭ تەك سوڭعى جىلدارداعىسى تۋرالى عانا ءسوز قوزعايتىن بولساق, ەۋروكوميسسيانىڭ “ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى” باستاماسى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل جوبانىڭ ماقساتى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ايماقتاعى ەلدەر جوو-لارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن ينتەرنەت جۇيەسىنە جىلدام قوسۋعا سايادى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن (2009-2011 جىلدار) ەۋروكوميسسيا 5 ملن. ەۋرو ءبولىپ وتىر. جوبانىڭ قالعان 20 پايىزىن قارجىلاندىرۋعا ورتالىق ازيا ەلدەرى, ىشىندە قازاقستان دا بار, ىنتالىلىق بىلدىرۋدە. ال ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازياداعى جالپى ستراتەگياسىن (2007-2013 ج.ج.) ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 719 ملن. ەۋرو قاراستىرىلعان.
سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكالى ەل مارتەبەسىن الۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ەۋروكوميسسيا ۇستىمىزدەگى جىلى (2010) قاراپ بەرمەكشى. جالپى, ەۋرووداق قازاقستانعا سەنىمدى ەنەرگەتيكالىق ارىپتەسى رەتىندە قارايدى. ايتا كەتەتىن بولساق, قازىر قازاقستان وپەك ەلدەرىنەن باسقا مەملەكەتتەر اراسىنان ەۋروپاعا قۋات كوزدەرىن ساتۋ بويىنشا رەسەي مەن نورۆەگيادان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر. استانا ءوزىنىڭ بسۇ-عا ەنۋى بويىنشا دا ەو-مەن جۇمىستى جالعاستىرۋدا. سونداي-اق, قازاقستاندىقتاردىڭ ەۋرووداق ەلدەرىنە ۆيزا الۋ پروتسەدۋراسىن جەڭىلدەتۋ ءجونىندە دە كونسۋلتاتسيالارمەن الماسۋدا.
ەندى جوعارىدا ايتىلعان قانات ساۋداباەۆ پەن ميگەل موراتينوستىڭ كەزدەسۋ قورىتىندىلارى بويىنشا جۋرناليستەرگە بەرگەن بريفينگىنە توقتالا كەتەيىك. ونى م.موراتينوس اشىپ, كەزدەسۋ قورىتىندىلارىنا ءوزىنىڭ قاناعاتپەن قارايتىنىن ءبىلدىردى. ءبىز قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى ستراتەگيامىزدى ىسكە اسىرۋداعى نەگىزگى ارىپتەسىمىز دەپ بىلەمىز. سونىمەن ءبىرگە, قازاقستان ءوزىن قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا ناقتى ءىستىڭ ويىنشىسى رەتىندە تانىتتى. وسىعان وراي ەۋرووداق اتىنان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆقا قىرعىزستانداعى وتە قيىن كيكىلجىڭدەردى شەشۋگە جۇمساعان كۇش-جىگەرلەرى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. ەۋرووداق بۇل ىستە قازاقستانمەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىز دە ءوزىمىزدىڭ وكىلىمىز پەر مورەل مىرزانى قىرعىزستانعا جىبەردىك. ماسەلەنى رەتتەۋ بويىنشا ءبىز قانات ساۋداباەۆپەن تەلەفون ارقىلى ءجيى حابارلاسىپ تۇردىق. بۇگىنگى كەزدەسۋدە دە ءبىز قىرعىزستانداعى جاعدايدىڭ تولىق تۇراقتىلىققا جەتپەگەنىن ەسكەرىپ, وسى ەل بويىنشا جۇمىستارىمىزدى ودان ءارى تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جالعاستىرۋعا كەلىستىك, دەدى م.موراتينوس.
ودان ءارى ول كەزدەسۋدە قارالعان ەكىنشى ماسەلە, ەو-نىڭ بارلىق مۇشەلەرىنەن قازاقستانمەن اراداعى ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتى ودان ءارى جالعاستىرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويۋعا ماندات الۋ تۋرالى بولعانىن ايتتى. ءبىز يسپانيانىڭ توراعالىعى اياقتالعانشا (2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسى) ونداي مانداتتىڭ الىناتىنىنان ءۇمىتتىمىز, دەدى ول. كەزدەسۋدە قارالعان ءۇشىنشى ماسەلە, قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن ەو ەلدەرىنە ەنۋدەگى ۆيزانىڭ جەڭىلدەتىلگەن رەجىمى قولدانىلۋىن سۇراعان استانانىڭ ءوتىنىشى بولعانىن ايتقان م.موراتينوس ءوزىنىڭ ويىنشا بۇل ماسەلەنىڭ دە ەش قيىندىقسىز شەشىلەتىنىنەن ءۇمىتتى ەكەنىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ ماسەلەسى تۋرالى شىلدە ايىندا الماتىدا بولاتىن ءسىم بەيرەسمي سامميتىندە شەشىم قابىلداناتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن مالىمدەدى.
قانات ساۋداباەۆ قىرعىزستانداعى وقيعالار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋى قاجەتتىلىگىن تاعى دا ءبىر رەت كورسەتىپ بەرگەنىن ايتا كەلىپ, وسى ىستە ەقىۇ, ەو جانە بۇۇ-نىڭ ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەگەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ داعدارىستان كەيىن ەكىنشى كۇنى جىبەرگەن بارلىق وكىلدەرىمىز داعدارىستى ەڭسەرۋ جانە رەتتەۋ باعىتىندا بىرىككەن كۇش-جىگەر جۇمساي ءبىلدى, دەي كەلىپ, م.موراتينوسقا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ داعدارىستى ەڭسەرۋدەگى ەڭبەگىنە بەرگەن ۇلكەن باعاسى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. ودان ءارى كەزدەسۋ بارىسىندا بۇل ەلدەگى جاعدايدى رەتتەپ, قۇقىقتىق ارناعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءالى دە كۇش بىرىكتىرۋگە كەلىسىلگەندىگى تۋرالى ايتتى. سونىمەن بىرگە, يسپانيانىڭ ەو-عا توراعالىعى كەزىندە ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەنىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىن قولداعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەقىۇ ءسامميتىنىڭ قاجەتتىلىگىنە توقتالىپ, ونىڭ ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋىنا ءسوزسىز ىقپال ەتەتىنىن ايتتى.
بريۋسسەلدە قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە بىرقاتار ساياساتكەرلەر, سالا ماماندارى, ساراپشىلارمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ولاردىڭ ءبارى دە ءبىراۋىزدان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىندە قازاقستاننىڭ بيىكتەن تابىلعانىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ەو-نىڭ وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرى بويىنشا وكىلى پەتەر سەمنەبي قازاقستاننىڭ قىرعىزستانداعى ارەكەتتەرىن جوعارى باعالاي كەلىپ, كاۆكازداعى كيكىلجىڭدەرگە دە باتىل ارالاسۋىنا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى, قازاقستان بۇل ەلدەردىڭ ءبارىن دە جاقسى بىلەدى, بارىمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا, سونىمەن بىرگە, كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋدە جەتكىلىكتى تاجىريبەسى بار. سونداي-اق, قازاقستان مۇنداعى مۇددەلەردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا دا جاقسى كوپىر بولا الار ەدى, دەدى ول.
ال ەو-نىڭ مولدوۆاداعى ارناۋلى وكىلى كالمەن مەجەي دە ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندە پريدنەستروۆە كيكىلجىڭىن رەتتەۋگە باتىل ارالاسۋ قۇقى بار دەپ ەسەپتەيتىنىن ءبىلدىردى. مۇنداعى كيكىلجىڭدەر باسقالارمەن سالىستىرعاندا, قيىن دا ەمەس, سوندىقتان ونى رەتتەۋدە قازاقستان ۇلكەن ىقپال ەتە الار ەدى, دەدى ول. سونداي-اق, ءبىز ەۋروپانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاك ليپپەرمەن, فرانتسيانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ بريۋسسەل ءوفيسىنىڭ باسشىسى سيۋزەنن الەسپەن جانە ت.ب. اڭگىمەلەسىپ, ولاردىڭ ءبارى دە قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن ۇمىتپەن قارايتىنىنا كوز جەتكىزدىك.
جاقسىباي سامرات – بريۋسسەلدەن.