باتىس قازاقستان وبلىسىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىنقۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىجۇمىسى كۇننەن-كۇنگە جاندانىپ كەلەدى.
وسى يماندى ىسكە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىرعاندىقتانبولار, وڭىردە بيىل 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانەاشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دە بۇرىنعىعاقاراعاندا كەڭ كولەمدە ۇيىمداستىرىلدى. ورال قالاسىنداجانە اۋدانداردا كوپشىلىك شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, جازىقسىز جازالانعان بوزداقتاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالدى, ەسكە الۋ شارالارى ءوتتى.
ورال قالاسىندا جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى مەن عۇمارقاراشقا ارنالعان پيلون – كۇندىز دە, تۇندە دە كوركەمكورىنەتىن زاماناۋي كورنەكى تاقتا ورناتىلدى. تاقتادا ۇلتزيالىلارىنىڭ سۋرەتى جانە ەل مەن جەرگە قاتىستى سوزدەرىجازىلعان. باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارىباقىتجان نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تاقتالاربولاشاقتا كوبەيە تۇسپەك.
جاقىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋبويىنشا قۇرىلعان وبلىستىق جۇمىس توبىنىڭ ۇلكەن ءجيىنىوتىپ, وندا وڭىردەگى جۇمىستار, نەگىزىنەن, 7 باعىتتاجۇرگىزىلەتىنى بەلگىلى بولدى.
وڭىردەگى حالىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىسقانى نەمەسەقولداعانى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىزەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس توبى ارنايى ارحيۆ قورلارىندا الىكۇنگە اقتالماي جاتقان ادامداردى انىقتاپ, ەسىمدەرىنجارىققا شىعارۋعا كۇش سالماق. ايتا كەتەيىك, 1931 جىلىجاپپاي ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى اسىرا سىلتەۋگە قارسى كوتەرىلگەن جاڭاقالا كوتەرىلىسىنە بيىل 90 جىل تولىپ وتىر. ءدال وسى جاڭاقالا كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى ءۇشىن 400-گە جۋىقادام تۇتقىندالعانىن كەزىندە تاريح عىلىمدارىنىڭدوكتورى تۇياقباي رىسبەكوۆ جازعان بولاتىن. رەپرەسسيا شارالارىنىڭ قاتاڭ جۇرگەنى سونشالىق, تەك 71 ادام سوتقاجەتپەي, تەرگەۋ كەزىندە اباقتىدا قايتىس بولعان. بۇدان باسقادا حالىق نارازىلىعى, كوتەرىلىستەر بولعان, بىراق گپۋ مەن نكۆد ورگاندارى اياۋسىز باسىپ-جانشىپ وتىرعان.
كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 1930 جىلدارداعىاشارشىلىقتان جاپا شەككەندەردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستوبىنىڭ الدىندا دا قىرۋار شارۋا تۇر. ويتكەنى, ارحيۆتەردەساقتالعان, وسىناۋ كەزەڭنىڭ شىنايى بەينەسىن كورسەتەتىنقۇجاتتار از ەمەس. بۇعان قوسا, ەل ىشىندەگى اشارشىلىقكۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن جيناپ الۋ ءۇشىن مەكتەپمۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلاردان, كىتاپحاناشىلار مەن جاستاربەلسەندىلەرىنەن قۇرىلعان توپتار جۇمىسقا كىرىسەدى.
كۋلاكتار, بايلار, جارتىلاي فەودالدار مەن شارۋالاردىڭىشىندەگى اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋبويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىمەن پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى ارحيۆتەرىندەگى ىستەردىقايتادان ساراپتان وتكىزەتىن بولادى. ۇقك مەن پد تاراپىنان توپ مۇشەلەرىنە بارىنشا قولداۋ كورسەتىلەتىنىايتىلدى.
الاش پارتياسى, الاشوردا ۇكىمەتى يدەياسى ۇشىنمەملەكەتتىك قۋدالاۋعا جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانادامداردى انىقتاۋ دا باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. ويتكەنىكۇنباتىس الاشوردانىڭ وتانى بولعان باتىس قازاقستانوبلىسىندا بۇل كەزەڭگە قاتىستى قۋدالانعان تۇلعالاردىڭاۋقىمى وتە ۇلكەن. ولاردىڭ تولىق ءتىزىمى ءالى جاسالعان ەمەس.
كەڭەس ۇكىمەتىنە جات ەلەمەنت رەتىندە ەرەكشە قۋدالانعان, اياۋسىز رەپرەسسياعا ۇشىراعان توپتىڭ ءبىرى – ءدىن وكىلدەرى. قۋدالانعان ءدىن قايراتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسىمۇشەلەرىن انىقتاۋ, قيراتىلعان, تارتىپ الىنعان عيباداتۇيلەرىنىڭ سانىن ەسەپتەۋ – مەملەكەتتىك كوميسسيا العا قويىپوتىرعان مىندەتتىڭ ءبىرى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇرىنتولىق زەرتتەلمەگەن بۇل جۇمىستار بۇگىندە باستالىپ كەتتى.
اق جايىق ءوڭىرى شەكارالىق ايماق بولعاندىقتان, رەپرەسسيا كەزىندە كوپتەگەن قازاق وتباسى قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق جىلدارى رەسەي فەدەراتسياسىنا بوسىپ كەتكەن. باتىس قازاقستان اۋماعىنا وزگە جاقتان كۇشتەپ دەپورتاتسيالانعان ۇلت وكىلدەرى دە از ەمەس. بۇل دەرەكتەر دە جان-جاقتى سارالانباق. بۇل باعىتتا, اسىرەسە كورشىلەس رەسەيارحيۆتەرى ماتەريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگى كورىنىپتۇر. وبلىس باسشىلىعى زەرتتەۋشىلەرگە بۇل ىستە دە قولداۋكورسەتەتىنىن مالىمدەگەن.
1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان اسكەري تۇتقىنداردى, «تۇركىستان لەگيونىندا» بولعان اسكەري تۇتقىنداردى انىقتاۋ بويىنشا دا قىرۋار جۇمىس بار. وسى تاقىرىپتى سوڭعى 15 جىلبويىنا زەرتتەپ كەلە جاتقان ولكەتانۋشى احمەديار باتىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ىستە قازاقستان كوپ ارتتا قالىپقويعان. رەسەي فەدەراتسياسىندا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستىقۇجاتتاردىڭ قۇپيالىعى الدەقاشان الىنىپ, ينتەرنەت-سايتتار ارقىلى كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەاسكەري تۇتقىندار ىستەرى ءالى كۇنگە جابىق كۇيىندە جاتىر. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ىستەردەپارتامەنتىنىڭ ارنايى ارحيۆىندە اسكەري تۇتقىندارعا قاتىستى 851 پاپكا بار ەكەن. زەرتتەۋشى بۇل پاپكالاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا قاراپ, وندا 150-دەن اسا ادامنىڭ جەكەكارتوتەكاسى ساقتالعانىن كورگەن. ياعني الدا تۇرعان جۇمىسوتە كوپ.
وڭىردەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى باقىتجاننارىمبەتوۆ بىرنەشە باعىتتاعى اۋقىمدى جۇمىستىناتيجەلى ۇيىمداستىرۋ, قارجىلاندىرۋ بويىنشا بارلىقماسەلە شەشىلەتىنىن ايتتى. كوميسسيا مۇشەلەرى باس قوساتىنورىن بەلگىلەنىپ, حالىقپەن بايلانىس تا ەسكەرىلگەن. ماسەلەن, جۇمىس توبىنىڭ ءار مۇشەسى ءوز تاقىرىبى بويىنشا تۇرلىماسەلەمەن كەلگەن جەكە ادامداردى قابىلداۋ ءۇيىمداستىرۋىتيىس. ويتكەنى رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى, تۋىستارى تاراپىنان قازىردىڭ وزىندە وسىنداي سۇرانىس تۋىپوتىر.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا ۇزاق جىل دەربەس جۇمىس ىستەپ, تالاي تاريحي ىسكە مۇرىندىق بولعان تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى اتتى مەكەمە بار ەدى. سوڭعى كەزدە تاراتىلىپ, وبلىستىق تاريح جانە ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبىر ءبولىمى بولىپقالعان وسى مەكەمەنىڭ باسشىسى جانتاس سافۋللين ەلىمىزدەباستالىپ وتىرعان بۇل جۇمىستىڭ اۋقىمى زور ەكەنىن, بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىندىگىن ايتىپ, بۇل ءىستى ارنايىمەكەمە ارقىلى ۇيىمداستىرعاندا ناتيجەلى بولادى دەگەنويىن ءبىلدىردى. بۇل ۇسىنىس وبلىس باسشىسىنا جەتكىزىلەتىنبولدى.
اشارشىلىق قۇرباندارىن, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگەۇشىراعانداردى ۇستاعان تۇرمەلەر مەن ارناۋلى ورىنداردى, ولاردىڭ اتىلعان جەرلەرى مەن جەرلەنگەن ورىندارىنانىقتاۋ, قۇربانداردىڭ ۇرپاقتارى مەن جاقىن-جۋىقتارىنىڭ تاعدىرى, سول زۇلمات كۇندەر كۋاگەرلەرىنىڭەستەلىكتەرىن جيناۋ, ارنايى سايت, پورتال قۇرۋ, بۇل ىسكەجاستار بەلسەندىلەرىن, كىتاپحاناشىلاردى, مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلاردى, ولكەتانۋشىلاردى تارتۋ, وزگەوڭىرلەردەگى ارحيۆتەر مەن ءوزارا ارىپتەستىكتى جولعا قويۋ, باتىس قازاقستان وڭىرىنە قاتىستى شەتەلدەردە جانەقازاقستاننىڭ وزگە وبلىستارىندا ساقتالعان مالىمەتتەردىالۋ جولدارى سەكىلدى سان سالالى ماسەلەلەر وبلىستىق جۇمىستوبىنىڭ باستى نازارىندا بولادى.
«باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 1937 جىلى 853 ادامقۋعىنعا ۇشىراپ, ونىڭ 335-ءى اتىلعان, قالعانى ارتۇرلىمەرزىمگە ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنە جىبەرىلگەن. 1938 جىلى936 ادام تۇتقىندالىپ, 690-ى اتىلعان, 246-سى سوتتالعان. 1930-1950 جىلدارى وبلىس بويىنشا سوتتان تىس ورگاندار – وگپۋ نەمەسە نكۆد «ۇشتىكتەرى», «ەرەكشە ماجىلىستەر» مەن كوميسسيا شەشىمدەرىمەن 4 مىڭ ادام سوتتالعان. ولاردىڭقۇرامىندا كاسىبي زاڭگەرلەر ەمەس, ساياسي باعىتتاعىنومەنكلاتۋرالىق پارتيا قىزمەتكەرلەرى بولعاندىقتان, قىلمىستىق كودەكس باپتارىنا سىلتەمە جاسالماي, زاڭسىز ۇكىمدەرشىعارىلعان», دەپ جازىلعان 2001 جىلى باتىس قازاقستانوبلىسىنىڭ ارحيۆتەر باسقارماسى شىعارعان «ازالى كىتاپ» جيناعىندا.
الايدا بۇل مالىمەتتەردىڭ ءوزى تولىق ەمەس بولۋى مۇمكىن. كسرو-داعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تۋرالى 3 226 640 مالىمەت جيناقتالعان https://ru.openlist.wiki سايتىنداباتىسقازاقستاندىق 35 761 فورمۋليار بار ەكەن. بۇل تىزىمدەگىكەيبىر تۇلعانىڭ اتى-ءجونى قايتالاندى دەگەننىڭ وزىندەرەپرەسسيا اۋقىمى قانشالىق زور بولعانىن كورەمىز.
جاقىندا ورال قالاسىنا رەپرەسسياعا ۇشىراعان قازاق زيالىلارىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشى «ارىس» قورىنىڭ توراعاسى, الماتى وبلىسىنداعى جاڭالىق اۋلىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەيدىڭ ديرەكتورى عاريفوللاانەس كەلىپ, جەرگىلىكتى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋوتكىزدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجاننارىمبەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىندا رەپرەسسيا قۇرباندارىن زەرتتەۋ بويىنشا الماتى وبلىسىندا جاسالىپجاتقان جۇمىستار ورتاعا سالىنىپ, عالىمدار تاجىريبەالماستى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن 30 جىلدان بەرىزەرتتەپ جۇرگەن عالىم عاريفوللا انەس اشارشىلىق پەن رەپرەسسيا تاقىرىبىن جەكە-جەكە قاراستىرۋدى, سونىڭ ىشىندەاشارشىلىق ماسەلەسىن زەرتتەۋ ىسىنە جالپىحالىقتىق سيپاتبەرۋدى ۇسىندى.
باتىس قازاقستان وبلىسى