«ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن»

ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ ىرگەتاسى وسىلاي قالاندى

كسرو ىدىراعان سوڭ «توعىزىنشى تەر­ري­توريا» اتانعان قازاقستان ءۇشىن سىرت­قى ساياساتتى دەربەس جۇرگىزۋ وڭايعا سوق­قان جوق. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ءالى بۋىنى قاتپاعان مەملەكەتكە شەتەلدىك دەرجاۆالار كۇمانمەن قارادى. ءتىپتى قازاقستاندى كەزەكتى ساياسي ويىن الاڭىنا اينالدىرۋدى كوزدەگەندەر دە تابىلعانىنا تاريح كۋا. وعان قوسا, ەلىمىزدىڭ يادرولىق ارسەنالى دا ءبىراز ساياساتكەردىڭ باسىن اۋىرتقانى بەلگىلى.

ەكىنشىدەن, جاس مەملەكەت ءۇشىن تىر­ناقالدى سىرتقى ساياسي قادامدار اۋىرعا سوعادى. سوندىقتان قازاقستانعا ءوزىنىڭ سىرت­قى ساياساتىن تىڭنان باستاۋعا تۋرا كەلدى. ويتكەنى سىرتقى ساياسي باعىتتى قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ نەگىزگى قيىندىعى ەلدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن تىنىش تا تۇراقتى جاعداي­دا ەمەس, مۇلدەم جاڭا  گەوساياسي احۋال كەزىندە باستاۋعا تۋرا كەلدى. ءدال وسىن­داي كەزەڭدە قازاقستاننىڭ مۇددەلە­رىنە تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەرى بار حالىق­ا­رالىق پروتسەستەردەگى ەلىمىزدىڭ ۇستانىم­دارىن مۇلتىكسىز بەلگىلەۋ قاجەت بولاتىن. 

ۇشىنشىدەن, ءىس جۇزىندە قازاقستاندا كۇردەلى سىرتقى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە وكىلەتتى كاسىبي ديپلوماتتار جەتىسپەدى. كەڭەستىك داۋىردە قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە, نەگىزىنەن, حاتتامالىق ءىس-شارالارمەن جانە حالىقارالىق مادەني ارىپتەستىكپەن اينالىساتىن بىرنەشە ادام عانا جۇمىس ىستەدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى كەزەڭدى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا بىلاي ەسكە الادى:

«مەن كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋ الدىندا تۇرعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, ءداستۇرلى ساياسي ماسەلەلەردى ايتپاعاندا, شەتەلدە بىردە-ءبىر وكىلدىلىگىنىڭ جوقتىعىن, سىرتقى ساياسي ماسەلەلەردىڭ قاراپايىم تاجىريبەلەرى دە بىلىكتى ماماندارى دا جوقتىعىن تالاي مارتە ايتقانمىن.

باستاپقى كەزدە, باسقا دا جاس تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر سياقتى, قازاقستاننىڭ حا­لىق­­­ارالىق مۇددەلەرىن رەسەي قورعادى. الاي­­دا مۇنداي امالسىز شارا ۇزاققا سوزى­­لۋعا ءتيىس ەمەس ەدى. مىندەتتى تۇردە ءوزى­مىز­دىڭ سىرتقى ساياسي جانە ديپلوماتيالىق جۇيە­مىزدى جىلدام قۇرۋىمىز كەرەك بولاتىن.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ بولاشاعى ازىرگە بەيمالىم بولدى, ءبىز شەتەلدىك ۇلگىلەردى كورسوقىرلىقپەن قايتالاماي, كەرىسىنشە, تەك ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى باس­شىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن قالىپتاستىردىق».

مىنە, وسىدان باستاپ «توعىزىنشى تەر­ريتوريانىڭ» ديپلوماتيالىق تۇرعى­دا ورلەۋ كەزەڭى باستالدى. 1992 جىل سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىن تولىققاندى ينستي­تۋت رەتىندە قۇرۋ جۇمىستارى اياقتال­دى. وسىعان وراي ەلباسى شىلدە ايىن­دا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ديپلو­ما­تيالىق قۇرىلىمدار مارتەبەسى مەن وكىلەت­تىلىگىن رەسمي تۇردە ايقىنداعان ەرە­جەنى بەكىتتى. وسىلايشا, ولاردىڭ ۇيىم­د­ا­س­تىرۋشىلىق جانە كادرلىق ما­سەل­ە­لەرى شەشىلدى.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بوس جۇمىس ورىندارىنا رەسپۋبليكالىق بايقاۋ جاريا­لادى. كادرلىق جانە تىلدىك كوميسسيالار قۇرىلىپ, ولاردىڭ قۇرامىنا تاجىريبەلى ديپلوماتتار, سونىڭ ىشىندە بۇعان دەيىن كسرو مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىندە جۇمىس ىستەگەن وتانداستارىمىز كىرگىزىلدى.

1992-1993 جىلدارى ەلىمىزدىڭ بۇۇ-داعى, رەسەيدەگى, قىتايداعى, اقش-تاعى, تۇركياداعى, فرانتسياداعى, بەلگياداعى, ۆەنگرياداعى, يرانداعى, ۇندىستانداعى, مى­سىر­داعى, وزبەكستانداعى, قىرعىز­ستانداعى, ازەربايجان مەن ۋكرايناداعى ەلشى­لىكتەرى مەن ديپلوماتيالىق وكىل­دىكتەرى اشىلدى.

وسى ورايدا مىنا ماسەلەنى ايتا كەتكەن ءجون. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەس وداعى كەزىندە سينگاپۋر, قىتاي ەلدەرىندەگى كسرو-نىڭ ەلشىلىگىندە تابىستى قىزمەت اتقارعانى ءمالىم. كەڭەس وداعى ىدىراپ, ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە الەمدىك قوعامداستىققا كىرۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭىن باستاعاندا ەلباسى قىتاي, اعىلشىن, فرانتسۋز, ورىس تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن جاس ديپلومات, العىر ازاماتتى قازاقستانعا جۇمىسقا شاقىردى.

باستاپقىدا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقار­عان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس سىرتقى ساياسي ينس­تيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى باعىتىن ايقىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ, بەلسەنە اتسالىستى.

ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى رەتىندە مەملەكەتتىك شەكارانى شەگەندەۋدى اتاپ وتكەن ابزال. كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەر اراسىندا وسى ماسەلەدە ءتۇرلى داۋ بولدى. ءتىپتى سونىڭ سالدارى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتىر.

قازاق ەلىنىڭ باعىنا وراي, ەلباسى باستاماسىمەن جاس مەملەكەتىمىزدىڭ دي­پلوماتيالىق ميسسياسى شەكارانى دەلي­مي­تاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋدا ويدا­عىداي تابىستارعا قول جەتكىزدى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 1991 جىلى 8 جەلتوقساندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدە, سونداي-اق سول جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسىندا شەكارا ماسەلەسىنە ەرەكشە ەكپىن بەرىلدى.

جالپى, شەكارانى شەگەندەۋ ماسەلەسى 10 جىلعا سوزىلعانى ءمالىم. اسىرەسە, قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەسىن شەشۋ وتە كۇردەلى جۇرگەنى بەلگىلى. ويتكەنى قازاقستانعا كسرو-دان بىرنەشە داۋلى شەكارا ايماعى مۇراعا قالدى. 1994 جىلعى 26 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسى اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۇبەگەيلى بەلگىلەندى. داۋلى ۋچاسكەلەردى قا­زاقستان پايداسىنا شەشۋدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ديپلوماتيالىق تاپقىرلىعىن ايتا كەتكەن ءجون. قىتايدىڭ سول كەزدەگى باسشىسى تسزيان تسزەمينمەن كەز­دەسۋدە ەلباسى ەل مۇددەسىن قورعاپ قال­دى.

كەيىنىرەك باسقا كورشىلەس مەملەكەتتەر – رەسەيمەن, قىرعىزستانمەن, وزبەك­ستانمەن, تۇرىكمەنستانمەن كەلىسسوز­دەر جۇرگىزىلدى. ديپلومات قاسىم-جو­مارت توقاەۆتىڭ شەكارانى شەگەندەۋ ماسەلەسىندە دە ەڭبەگى ەرەن. ەلباسى تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىنداپ, قىتاي, رەسەي, وزبەكستان سىندى كورشىلەرىمىزبەن اراداعى شەكارا بەيبىت جاعدايدا شەشىلدى. 2018 جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مار­تەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىل­­عاننان كەيىن قۇرلىقتاعى عانا ەمەس, تەڭىزدەگى شەكارامىز دا ءبىرجولا ايقىن­­دالىپ, تۇپكىلىكتى بەكىتىلدى.

 

جاھاندىق بەيبىتشىلىككە قوسقان ۇلەس

سىرتقى ساياسات پەن ديپلوماتيا تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەنادا قول جەتكىزگەن تابىستارىنا توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوتەرگەن جانە ىسكە اسىرعان باستامالارى از ەمەس. كوپۆەكتورلى ساياساتقا يەك ارت­قان ەلىمىز – بۇل تۇرعىدا شارتاراپتىڭ باس­قا ەلدەرىنە ۇلگى. سونىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, ياعني ەلىمىزدىڭ جاھاندىق بەدەلىنە تىكەلەي اسەر ەتكەن تەڭدەسسىز وقيعا – قازاقستاننىڭ سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. بۇل باستاما جەر-جاھاندا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاق­ستان­نىڭ ەنشىسىنە وتە مول يادرولىق ار­سەنال مۇراعا قالعانى ءمالىم. بۇل – «قىر­عي-قاباق سوعىس» كەزىندە باسەكەلەس­كەن اقش-تى بەيجاي قالدىرعان جوق. حا­لىقارالىق قوعامداستىق تا «توعىزىنشى تەرريتورياعا» كۇدىككە تولى كۇمانمەن قاراعان-دى. بىراق قازاقستان يادرولىق ارسەنالىنان تۇبەگەيلى باس تارتتى.

بۇل كۇتپەگەن قادام ەدى. ويتكەنى قا­زاقستاننىڭ وقتۇمسىقتارى باتىستىڭ بەتكە ۇستار ديپلوماتتارىنىڭ ۇيقىسىن قاشىرعانى بەلگىلى. ءتۇرلى سەبەپتى سىلتاۋراتىپ, ولار ەلىمىزگە ءجيى-ءجيى ات باسىن بۇراتىن. ماسەلەن, 1991 جىلعى 31 تامىزدا ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر سول كەزدەگى استانامىز الماتىعا كەلىپ, ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەستى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا «تەمىر لەدي» يادرولىق قارۋ تۋرالى سۇراعان ەكەن.

وسى كەزدەسۋدى ەلباسى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا بىلاي ەسكە الادى: «تەتچەر ءبىرىنشى كەزدەسۋدىڭ وزىندە ماعان: ء«سىز يادرولىق قارۋدى نە ىستەمەك ويداسىز؟» دەگەن ساۋالدى تىكەسىنەن قويدى. ىشتەي كەسىمدى شەشىم قابىلداپ قويسام دا, ءالى دە ويلانۋ ۇستىندەگىدەي قالىپ تانىت­تىم. ءبىر جاعىنان ماعان ونىڭ مۇنداي تىك مىنەزى ۇنادى. ەكىنشى جاعىنان, تەتچەردىڭ بۇل ساۋالدى ءوز تاراپىنان عانا ەمەس, سون­داي-اق باتىستاعى تۇتاس ساياساتكەرلەر ورتاسى اتىنان قويىپ وتىرعانىن ءتۇسىندىم».

ەلباسىمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسكەن تەتچەر حانىم كەيىنىرەك اعىنان جارىلىپ: «قازىر جاھاندىق ساياساتتا 5-6 ءىرى جانە ىقپالدى ساياساتكەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەن وعان سەنەمىن جانە ونىڭ بارلىق باستامالارىن قولدايمىن», دەگەنى ەسىمىزدە.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي پوليگو­نىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قوي­دى. حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار قازاقستان­نىڭ ياد­رولىق قارۋدان باس تارتۋىن بۇ­رىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان تىڭ جانە باتىل باستاما دەپ مويىندادى. 2009 جىلى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى قازاق­ستان تاراپىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە 29 تا­مىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىق­ارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى.

وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ىسىنە تىكە­لەي ارالاسىپ, الىپ دەرجاۆالارمەن كەلىس­­سوز­دەردىڭ تابىستى وتۋىنە زور ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ول يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ سەكىلدى وزەكتى حالىق­ارالىق ساياسي ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدە ۇلكەن ءرول ات­قاردى. ءسويتىپ 1996 جىلى نيۋ-يوركتە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا, 2005 جىلى سەمەي قالا­سىندا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋ­دان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى.

 

حالىقارالىق قوعامداستىق مويىنداعان باستامالار

قازاقستان حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ۇيىمدار سونىڭ ايعاعى. ماسەلەن, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) قۇرۋ جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن (شىۇ) قۇرۋعا قازاقستاننىڭ بەلسەنە قاتىسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ال مۇنداي قادامنىڭ الەمدىك ارەنادا «توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ» بەدەلىن ارتتىراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى كە­يىنگى كەزدە ايماقتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, دۇ­نيەجۇزىلىك اۋقىمدا سەرپىندى تۇردە دا­­مى­عان كوپسالالى, جەتەكشى ىن­تى­ماق­تاس­­تىق ۇيىمدارىنىڭ بىرىنە اينال­دى. قا­زىر­گى تاڭدا شىۇ ساياسي ديپلو­ماتيالىق سي­پا­­تى­نا سايكەس تۇراقتى تۇردە نىعايىپ كەلەدى.

ەلباسىنىڭ ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋ ۇسىنىسى دەر كەزىندە جاسالعان ەدى. نۇر­سۇلتان نازارباەۆ وسى ۇيىمدى قۇرۋ تۋرا­لى ماسەلەنى 1992 جىلى بۇۇ باس اسسام­بلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا كو­تەرگەن بولاتىن. بۇل باستاما ازيا ءوڭىرى­نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ جاڭا فورماتىن قالىپتاستىرۋعا سونى سەرپىن بەردى.

ۋاقىت اوسشك-ءتىڭ وزەكتىلىگىن كور­سەتتى. ونىڭ اياسىندا ساياسي ديالوگتى ينس­تي­تۋتتاندىرۋ جانە ازيالىق مەملەكەت­تەردى جاڭا ساياسي جاعدايعا بەيىمدەۋ جۇر­گىزىلەدى. قازاقستان جانە اوسشك پرو­تسەسىن قولداعان مەملەكەتتەر وسىنداي تەتىك قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىن ءتۇسىن­دى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, بۇگىنگى كۇنى اوسشك – تىڭعا تۇرەن سالعان, ءتۇرلى جاع­دايعا دايىن بىرەگەي فورۋم. ول يدەيادان پراكتيكالىق جانە ناقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىمعا اينالدى.

كورشىلەس ەلدەر ينتەگراتسيالىق قۇرى­لىمدار ۇيىمداستىرعاندا عانا ەكونو­ميكالىق قارىم-قاتىناستار كەڭىنەن ورىستەيتىنى بەلگىلى. بۇل ءوزارا ىقپالداستىقتى دامىتىپ قانا قويماي, ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا زور ۇلەس قوسادى. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق سەكىلدى ۇيىمدار وسى ماقساتتا قۇرىلعانى بەلگىلى. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ەلباسى ەۋرازيا قۇرلىعىن قامتيتىن ۇلكەن ۇيىم قۇرۋ قاجەتتىگىن جەتە ءتۇسىندى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلعى 29 ناۋ­رىزدا م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماس­كەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تاۋەل­سىز مەملەكەتتەردىڭ كوپجاقتى, تەڭ قۇ­قىلى ىنتىماقتاستىعى فورماتىندا ەۋرا­زيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىن جاريا ەتتى.

وسىلايشا, قازىرگى ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداقتىڭ ىرگەتاسى قالانا باستادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋ ءۇشىن 2000 جىلعى 10 قازاندا ەلوردادا وتكەن سامميتتە قازاقستان, بەلارۋس, رەسەي, تاجىكستان جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق (ەۋرازەق) قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. اتالعان قۇجاتتا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تىعىز ءارى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى.

2006 جىلى مينسكىدە بولعان سامميتتە مەملەكەتتەر باسشىلارى ەۋرازەق-تىڭ بازاسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە كەدەن ودا­عىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسادى. سوعان سايكەس بولاشاق ينتەگراتسيانىڭ جول كار­تاسى قامتىلىپ, ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق كوميسسيانىڭ جانە 2012 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان جۇمىس ىستەي باس­تاعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك نەگىزى قالاندى.

قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق 184 ميلليون تۇرعىنى بار الىپ اۋماقتى قامتيتىن, ومىرلىك ماڭىزى بار ساۋدا-ەكونوميكالىق دالىزگە اينالدى. ۇيىمعا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 750 ملرد اقش دوللارىنان اسقان.

قازاقستاننىڭ الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ۇلەسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. تاتۋلىق پەن ءوزارا كەلىسىم ورناتۋ جولىندا قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگ ءوربىتۋدىڭ ماڭىزدى الاڭىنا اينالدىرا ءبىلدى. ءوز جەرىندە ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىن وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستان نۇر-سۇلتاندا ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا مۇسىلمان, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم جانە باسقا دا دىندەردىڭ كوشباسشىلارىن جيناپ, وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك جاسادى.

بۇدان بولەك, قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇيىمدارعا تورەلىك ەتۋى دە ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى, 2010 جىلعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ەلوردادا ءوتۋى دە كارى قۇرلىقتاعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەردى.

 

بۇۇ-نىڭ بەرگەن باعاسى

قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ تاعى ءبىر سونى جەتىستىگى رەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ جەنەۆاداعى بو­لىم­شەسىنىڭ باس ديرەكتورى جانە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياداعى جەكە وكىلى رە­تىندە تاعايىندالۋىن ەرەكشە اتاپ كور­سەتكەن ءجون. بۇدان بولەك, ول تمد سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. پان گي مۋن: «مەن وعان جەنەۆاداعى ۇلكەن جانە پايدالى جۇمىسى ءۇشىن وتە ريزامىن. مەن ونى جوعارى باعالايمىن. سونداي-اق بۇۇ-نىڭ ەڭ ءىرى كەڭسەسىن باسقارعان ادام رەتىندە مەن وعان وتە رازىمىن», دەپ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كاسىبي قاسيەتتەرى مەن جەمىستى قىزمەتىنە جوعارى باعا بەردى.

قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ەنۋى مەن اتالعان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى ەلىمىز­دىڭ جەر-جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇ­راق­تى­لىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن اي­عاقتايدى.

وسى ورايدا اتالعان ۇيىمدارعا تورا­عالىق ەتۋ وڭايعا سوقپايتىنىن, وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ديپلوماتتارى كوپ تەر توككەنىن ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسىن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سايلايدى. ياعني ءار مەملەكەت – ءبىر داۋىس. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەلدەرمەن تىعىز جۇ­مىس ىستەپ, قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش باعى­تىن دالەلدەي ءبىلۋ قاجەت. بۇل ديپلومات­تارىمىزدىڭ موينىنا ارتىلعان ۇلكەن مىندەت ەدى.

سيرياداعى ازاماتتىق سوعىس ءجۇز مىڭ­داعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ, ميلليون­داعان تۇرعىندى بوسقىنعا اينالدىر­عانى تۋرالى تالاي مارتە جازىلىپ, بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلدى. الايدا ەلدە­گى شيەلەنىسكەن جاعدايدى ساياسي جول­مەن بەيبىت شەشۋگە ۇمتىلعاندار ساناۋلى. وسى ورايدا قازاقستان تاياۋ شىعىس­تاعى مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ ماق­ساتىندا كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنعانى بەلگىلى. استانا پروتسەسى رەتىندە تانىل­عان بۇل جيىننىڭ تيىمدىلىگى بۇگىندە حالىق­ارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.

ديپلوماتتارىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – قايرات ءابدىراحمانوۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى لاۋازىمىنا سايلانۋى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل – بەيبىتشىلىك پەن ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعانىنىڭ دالەلى.

سونىمەن قاتار بىلتىر قازاقستان ءولىم جازاسىنان باس تارتتى. ناقتىراق ايتساق, پارلامەنت ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋعا مىندەتتەيتىن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماسىن راتيفيكاتسيالادى.

جالپى, 1991 جىلدان باستاپ شارتا­راپ­تىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قازاقستاننىڭ 103 ديپلوماتيالىق ميسسياسى اشىلدى. سونىڭ ىشىندە 66 ەلشىلىك, 17 باس كونسۋلدىق بار. بۇدان بولەك, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن 70 ەلشىلىك «توعىزىنشى تەرريتوريادا» ديپلوماتيالىق قىزمەت ەتەدى. سونداي-اق 38 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ەلىمىزدە وكىلدىگى بار. بۇگىنگە دەيىن 186 مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلىپ, ءتورت مىڭنان استام حالىقارالىق قۇجاتقا قول قويىلعان.

تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ءسات سانالاتىن وتىز جىل ىشىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگىزىن قالاپ, كوپۆەكتورلى باعىتىن ايقىنداپ, سارا جولعا سالعان جانە  پرەزيدەنت, كورنەكتى ديپلومات قاسىم-جومارت توقاەۆ سىندارلى ساباقتاستىقپەن جاڭا بەلەستەرگە باستاعان قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزگەنى داۋسىز.