پەرنەبەك مومىن ۇلى: ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ تاريحى مەن قۇدىرەتىن دارىپتەي الماي كەلەمىز

– پەرنەبەك مومىن ۇلى, كەزىندە اتاقتى احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى ءسىزدى «قايسار بالا» دەپ اتاپتى. سەمەيدەگى مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ باسشىلىعىنا ۇستازىڭىزدىڭ ۇسىنىسىمەن بارعان ەكەنسىز. جاس مامان ءۇشىن جاۋاپتى ءىستى الىپ ءجۇرۋ وڭايعا سوقپاعان بولار...

– ارينە, ومىرلىك ءارى كاسىبي تاجىريبەسىز مامانعا بىلدەي ءبىر وقۋ ورنىن باسقارۋ وڭاي ەمەس. وسى تۇستا باسشىلىققا قالاي كەلگەنىم جايىندا از-كەم ايتا كەتەيىن. ۇستازىم احمەت جۇبانوۆ سول كەزدەگى ما­دەنيەت ءمينيسترى ءامىر قانافيننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, جاۋاپتى ىسكە مەنىڭ كانديداتۋرامدى ۇسىنىپتى. سەمەيدە جاڭادان اشىلىپ, پيونەرلەر ۇيىندە ورنالاسقان ۋچيليششەنىڭ بار-جوعى وتىز شاقتى ستۋدەنتى مەن 8-9 مۇعالىمى عانا بار ەكەن. باسشىلىققا كەلگەننەن كەيىن وزىمە ارتىلعان سەنىمدى اقتاۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنۋگە, وقۋعا تۋرا كەلدى. پيانينو, سكريپ­كا, ءان كلاسىنا قوسىمشا سول جىلدا­رى قوبىز, دومبىرا, بايان كلاسى اشىلدى. الماتىعا ارنايى كەلىپ, بەلگىلى شەبەر قامبار قاسىموۆتىڭ جالتىراعان دۇنيەلەرىنىڭ اراسىنان ون ەكى دومبىرا, جەتى قوبىزدى تاڭداپ الىپ, ۋچيليششەمىزدىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك قورىن تولىقتىردىق. ال ۋچيليششەنى جابۋ تۋرالى وبكومنىڭ شەشىمى شىققان كەزەڭدە ورتالىق كوميتەتكە حات جازىپ ءجۇرىپ, جابىلۋدان امان الىپ قالدىق. بۇل دا ۇجىمنىڭ بىر­لەسكەن كۇش-جىگەرىنىڭ, ۇلتتىق ونەرى­مىزگە جاناشىرلىعىنىڭ ناتيجەسى. وسى­لايشا بىرتە-بىرتە ىسىلىپ, وقۋ ورنىن دامىتۋ ءۇشىن تاجىريبە جيناقتادىم. Cە­مەيگە كەلەردە بەلگىلى قىلقوبىزشى داۋلەت مىقتىباەۆتىڭ قىزى تامارامەن وتاۋ كوتەردىم. وسى جىلداردا وزىمە تاپ­سىرىلعان ءىستى ابىرويمەن اتقارۋىما وتبا­سىمنىڭ ۇلكەن سەپتىگى ءتيدى. گۇلمايرا, ساۋ­لە ەسىمدى قىزدارىم دۇنيەگە كەلىپ, ەكى ۇل­كەن مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار الىپ جۇرۋىمە تۋرا كەلدى.

– ومىردەرەگىڭىزدە مۋزىكالىق اس­پاپتارعا بالا كەزدەن ۇيىرسەك بولعان­دىعىڭىز ايتىلادى. ءان ايتۋ دا وتباسىنان دارىعان ەكەن. بولاشاعىڭىزدى ونەرمەن بايلانىستىرۋىڭىزعا وتبا­سىن­داعى تاربيە اسەر ەتتى مە؟

– اكەم ومىردەن ەرتە كەتتى. دومبىرا شەرتىسى ەرەكشە ەدى. ول كەز ەمىس-ەمىس ەسىم­دە بولعانمەن, اكەمنىڭ ورنى ويسى­راپ تۇردى. ءان مەن جىردىڭ اجارى – انام رىسجان شاڭقوبىزدىڭ شەبەرى بولاتىن. بۇل دا قانمەن كەلگەن قاسيەت شىعار. كۇندە كەشكىسىن اۋىلدىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى جي­ىلىپ ءان سالىپ جاتاتىن دۋمانعا تولى كەشتەردە ايتىلعان حالىق اندەرى ءالى كۇنگە جادىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى. وزىمنەن ۇلكەن اعام دا مۋزىكالىق اسپاپتاردا وينايتىن. بولاشاعىمدى زاڭ سالاسىمەن بايلانىستىرعان اعام مەنى ونەر سالاسىنا بارادى دەپ بولجاماسا كەرەك-ءتى. قۇلاعىمنىڭ قۇرىشى انمەن قانعان مەنى اكەم قايتقاننان كەيىن التى بالانى بىردەي اسىراۋ مۇمكىندىگى بولماعاندىقتان, انام بالىقتى اۋىلىنداعى مەكتەپ-ين­تەر­ناتقا وقۋعا بەردى. مەكتەپ ديرەكتورى سەيىتكارىم نۇرماتوۆ بىلىمدىلىگى مەن قا­راپايىمدىلىعى ۇيلەسىپ تۇراتىن تاماشا جان ەدى. العىرلىعىما قاراعان بولۋى كەرەك, وزىنە كومەكشى ەتىپ الدى. وسىلايشا 8-سىنىپتان باستاپ جاۋاپتى ءىستى موينىما جۇكتەپ الدىم. مەكتەپتەگى حور ۇيىر­مەسىنە تۇراقتى قاتىسىپ ءجۇردىم. بىردە حوردى باسقاراتىن وقىتۋشىمىزدىڭ اككوردەونىنا قىزىعىپ, ويناپ كورۋگە سۇراپ الدىم. بۇل اسپاپتان حابارىم بار ەكەنىن كورگەندە تاڭدانا باسىن شايقاپ, سەندە ۇلكەن قابىلەت بار, قايتكەن كۇندە كونسەرۆاتورياعا وقۋعا ءتۇسۋىڭ كەرەك دەدى. كونسەرۆاتوريا دەگەندى العاش ەستۋىم. سودان ارمان قۋىپ, ۇلكەن وقۋ ورنىنا كەلدىم. ەمتيحاندى اتاقتى احمەت جۇ­بانوۆتىڭ ءوزى قابىلداۋى مەن ءۇشىن كۇتپەگەن جايت بولدى. وسىلايشا ۇستاز الدىندا جاقسى ناتيجە كورسەتىپ, قوبىز كلاسىنا قابىلداندىم. بىراق ىرىلەۋ كەلگەن دەنە ءبىتىمىمدى ەسكەرسە كەرەك, احمەت جۇ­بانوۆ «قۇرمانبەك جانداربەكتىڭ ءىنىسىن قوبىزعا وتىرعىزىپ قويعانىمىز جاراماس, بولات سارىباەۆتىڭ كلاسىنا بارسىن», دەپ تاپسىرما بەردى. وسى جىلداردا فاتيما بالعاەۆا, قۇبىش مۇحيتوۆ, حابيدوللا تاستانوۆتاي دارىندى ۇستازداردان ءتا­لىم الدىم. ەكى جىل كىشى, ءۇش جىل باس قو­بىزدى ۇيرەنىپ, مۇعالىم-سوليست, حالىق اسپاپتارىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى دەگەن ماماندىق الىپ شىقتىم.

– ال عىلىمعا قالاي كەلدىڭىز, وقۋ­لىق جازۋ ىسىنە قاي كەزدەن دەن قوي­دىڭىز؟

– مۋزىكا زەرتتەۋشiسى, كومپوزيتور, قاي­راتكەر, اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ حالىقتىڭ ءان-كۇي, كومپوزيتورلىق پەن ونەر, مادەنيەت قايراتكەرلەرiنiڭ ءومiرi مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان زەرت­تەۋلەرى قازاقتىڭ مۋزىكا مادەنيەتi عى­لى­مىنداعى قۇندى ەڭبەكتەر سانالادى. اكادەميكتىڭ تاپسىرماسىمەن كوم­پوزيتور-پەداگوگ, جادىمىزدا ۇلت­تىق مۋ­زىكامىزدى جيناقتاۋشى, ەتنو­گراف, كوپ­تەگەن مۋزىكالىق, وقۋلىق باسى­لىم­دارىنىڭ اۆتورى رەتىندە قالعان لاتيف حاميدي اعايىمىز بارلىق ستۋدەنت­كە ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ قازاق مۋزىكا تاريحىنان رەفەرات جازعىزاتىن. ىزدە­نەمىز, وقيمىز, وسىلايشا بەس جىلدا ون شاقتى رەفەرات قورعاپپىن. عىلىمعا ءبىر تابان جاقىنداي تۇسكەندىگىمنىڭ سەبەبى وسىندا جاتىر. ا.جۇبانوۆ پەن ب.سا­رىباەۆتاي ۇستازدارىمىز جول باستاۋشىمىز بولا ءبىلدى. سەمەيدە جۇرگەنىمدە دە بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىم گازەت بەتتەرىندە قازاق مۋزىكا ونەرى مايتال­مان­دارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنال­عان ماقالالارمەن جالعاسىن تاپتى. قاتار وقىعان ەلۋ-الپىس بالانىڭ ىشىنەن عى­لىمعا بەت بۇرعانى مەن عانا ەكەنمىن.

– قىلقوبىز سكريپكانىڭ اتاسى ەكەندىگىن دالەلدەپ كوپتەگەن ما­قالا جازدىڭىز. وسى كۇنگە دەيىن قا­زاقتىڭ ءان, كۇي, بي ونەرىن زەرتتەيتىن عى­لىمي ينستيتۋت كەرەكتىگى جايىندا دا ۇنەمى ماسەلە كوتەرىپ كەلەسىز. بۇل ۇسى­نى­سى­ڭىزدى قۇپتاعاندار, قولداعاندار بولدى ما؟

– ەلىمىزدە ءان, بي, مۋزىكا دۇنيەسىن زەرتتەۋ ءىسى كەنجەلەپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. ادەبيەتتانۋ, تاريحتانۋ, ءتىلتانۋ باعىتىندا زەرتتەۋ ءىسى جولعا قويىلعانمەن, عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىندا ونەرتانۋ ينستيتۋتى جوق. ءالى كۇنگە ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار تاريحىن عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرە الماي وتىرعانىمىز ەلدىگىمىزگە سىن. بۇل جاي عانا اسپاپتانۋ ينستيتۋتى ەمەس, ول قازاقتىڭ ءان-بي, تىپتەن سۋرەت سالۋ ونەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن تىعىز بايلانىستى. بۇگىندە قازاقتىڭ دومبىراسى مەن قوبىزى الەمدىك دەڭگەيدە تۇر. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ونەرتانۋشىلارى سكريپكانىڭ اتاسى قىلقوبىز ەكەنىن الدەقاشان مويىنداعان. ەلىمىزدە بۇل اسپاپتاردى جاسايتىن جەكەلەگەن شەبەرلەر كوپ بولعانمەن, ولاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ مۇمكىنشىلىگى جوق. كەزىندە كونسەرۆاتوريا جانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنا كومپوزيتور, ەلىمىزدىڭ ونەر قايراتكەرى باقىتجان بايقاداموۆ بەس-التى جىلداي جەتەكشىلىك ەتىپ, مۇندا بالا قوبىز بەن بالا دومبىرانىڭ جاسالعانىن بىلەمىز. مىنە, وسىناۋ يگى ءىس اياقسىز قال­دى. وسى ءىستى قايتا جولعا قويىپ, رەس­پۋب­­ليكالىق دەڭگەيگە كوتەرە بىلسەك, حال­قىمىزدىڭ مۋزىكالىق ەستەتيكالىق دۇنيەسىنە ءبىر تابان جاقىنداعان بولار ەدىك. بۇگىندە دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ورىستەۋىنىڭ باستاۋى رۋحانياتىمەن ساباقتاسىپ جاتقانى انىق. ما­دەنيەتىن دارىپتەۋ ارقىلى ۇرپاق تار­بيەسىنە كوپ كوڭىل بولۋدە. مىناۋ كور­شى جاتقان ازەربايجان, سونىمەن بىرگە وزبەك اعايىندارىمىزدا الپىس جىل­عا جۋىق تاريحى بار اسپاپتار فابري­كاسى بار. قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىن جاسايتىن كاسىبي ءوندىرىستىڭ جوق­تىعى قىنجىلتادى. ال ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لاماسى اياسىندا تاريح تاساسىندا قالعان قۇندىلىقتارىمىزدى شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور.

– ال قازاق مۋزىكا تاريحىنىڭ بۇ­گىنگى زەرتتەلۋ بارىسى قانداي؟

– بۇگىندە ءبىرجان سال, اقان سەرى­نىڭ ار جاعىندا ايتىلماي قالعان تۇلعا­لا­رىمىز وتە كوپ. ولاردىڭ تاريحىن, شى­عارماشىلىعىن زەرتتەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. كومەسكى قالعان تاريح بەتىن اشۋ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى بۇرىن-سوڭ­دى ەستىپ بىلمەگەن باتىرلاردىڭ ەسىمى اتالا باستادى. وسى ورايدا سەگىز سەرىنى اتاپ وتكەن بولار ەدىم. سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى تۇلعا باتىرلىعىمەن قوسا, ۇلتتىق مۋزىكامىزعا دا مول مۇراسىن قالدىرىپ كەتتى. بۇگىندە حالىق ءانى رەتىندە ورىندالىپ جۇرگەن «گۋھارتاس» پەن «ال­قوڭىر» – سەگىز سەرىنىڭ ءانى. بۇل تەنور داۋىس­تا شىرقالاتىن اندەر. سەگىز سەرى «داي­ديداۋدى» قوسقاندا وتىز شاقتى ءاننىڭ اۆتورى. باتىر ءوز زامانىندا ەكى جۇز­­گە جۋىق سارباز ۇستاپ, يساتايمەن بىرگە سوعىسقان. تاريحي دەرەكتەردە ماحامبەت پەن يساتايدىڭ ەسىمى اتالعانمەن, سەگىز سەرى تاسادا قالىپ قويادى. ول – كوپ قۋدالاۋعا ۇشى­راعان باتىر. حالىق دارىندارى شىعارعان اندەر مەن كۇيلەردi زەرتتەۋ, ولاردى بiر جۇيەگە كەلتiرiپ, نوتاعا ءتۇسi­رۋدىڭ بولاشاق جاستار ءۇشiن تاريحي ءارى مادەني ماڭىزى زور.

– ءسىزدىڭ باستاۋىش, كەيىننەن جوعارى سىنىپقا جازعان ءان ساباعىنا ارنالعان وقۋلىقتارىڭىزبەن بىرنەشە بۋىن ءوستى. كاسىبي وقۋ ورىندارىندا ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىنا قاتىستى جازعان ەڭبەك­تە­رىڭىز ءالى كۇنگە كادەگە جاراپ ءجۇر. جاس عا­لىمدارعا قانداي كەڭەس بەرىپ كەلەسىز؟

– قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىن عافۋرا بەيسەنوۆادان وقىدىم. دەگەنمەن بۇل ءپان جيىرما بەس ساعاتتاي عانا وقىتىلىپ كەل­دى. ال ورىستىڭ جانە دامىعان ەلدەردىڭ مۋزىكا تاريحىن ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ ەكى جىلعا جۋىق وقىپ كەلدىك. قازاق سولفەلدجيوسى, قازاق مۋزىكا تەورياسىن ورىس تىلىندە مەڭگەردىك دەگەنمەن, وسى جىل­داردا احمەت جۇبانوۆتىڭ «مۋزىكا الىپ­پەسى», زاتاەۆيچتىڭ «قازاقتىڭ 1000 ءانى» ەڭبەكتەرىنىڭ جارىق كورۋى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى قادام بولدى. ا.جۇبانوۆتىڭ كەيىننەن جارىق كورگەن «قۇرمانعازى», «عاسىرلار پەرنەسى», «قازاقستان حالىق كومپوزيتورلارى», «زامانا بۇلبۇلدارى» تەڭدەسسىز ەڭبەكتەرگە اينالدى. ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىن زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل بول­گەندىگىم عىلىمداعى ىزدەنىستەرىمنىڭ باس­تاماسىنداي بولدى. كەيىننەن بۇل ەڭ­بەكتەرىم «مۋزىكالى-ەستەتيكالىق تار­بيە», «قازاق مۋزىكاسىنىڭ قىسقاشا تاريحى», «قازاق مۋزىكاسىنىڭ قىسقاشا تاريحىنا» ارنالعان 3 تومدىق وقۋلىق-مونوگرافيا بولىپ جارىققا شىقتى. بۇل ەڭبەگىم جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنت جاستارعا, ونەرسۇيەر قا­ۋىم­عا ارنالعان. ءۇش تومدىق وقۋلىق-مونوگرافيادا بارلىعى 200-دەن استام ونەر قايراتكەرلەرى, ساحنا ساڭلاقتارى, مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعىنا تالداۋ جاسالىپ, مۋزىكالىق ەستەتيكالىق تاربيەنىڭ تاريحى مەن وركەندەۋ جولدارى قامتىلعان بولاتىن. «قازاق وپەراسىنىڭ دامۋ جولدارى», «مۋزى­كانى تىڭداي جانە تۇسىنە ءبىلۋ», «وقۋ­شىلار مەن جاستارعا ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ», «مۋزىكا الەمىنە ساياحات» اتتى ەڭبەكتەرىمنىڭ كادەگە جاراپ جاتقانى ارينە قۋانتادى. كەزىندە قازاق تىلىندە جازعان عىلىمي جۇمىسىمدى ورىس تىلىنە اۋدارىپ قورعاۋىما تۋرا كەلدى. بەلگىلى عالىم يبادۋللا سەمباەۆتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ماسكەۋدەگى مەتوديكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي پرورەكتورى ەۆگەني كۆياتكوۆسكيمەن تانىستىم. ول كىسى ءۇشىنشى كلاسقا ارنالعان كىتابىمدى كورىپ, كانديداتتىق, ال ەكىنشىسىنە دوك­تورلىق ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس دەپ باعا بەردى. وسىلايشا مۋزىكالىق مەكتەپتەر, كوللەدجدەر, جوعارى وقۋ ورىندارىن­دا, مۇعالىمدەر دە پايدالانىپ كەلگەن «باستاۋىش سىنىپتىڭ مۋزىكالىق ەستەتي­كالىق تاربيەسى» تاقىرىبىنان ديسسەر­تاتسيا قورعادىم. بۇگىندە بۇل ەڭبەك جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە ۇلتتىق سيپاتى تۇر­عىسىنان قۇندى. ەڭبەكتەرىمدە حال­قى­مىزدىڭ تاريحي جانە رۋحاني قازى­نا­سىن, ۇلتتىق مادەنيەتى مەن ادەت-عۇرپى, سالت-داستۇرلەرi جان-جاقتى ناسيحاتتالادى.

– احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى مۋزى­كالىق مەكتەپ-ينتەرناتتى باسقارعان جىلداردا وركەنيەتتى ەلدەر تاريحىمەن تانىسىپ, كوپ تاجىريبە جيناپ قايتتىڭىز. وسى ساپارلار بارىسىنان كوڭىلىڭىزگە نە ءتۇيدىڭىز؟

– مەن وزىمە سەنىپ تاپسىرىلعان مىن­دەتتى ابىرويمەن اتقارعاننان كەيىن ءوتى­نىش ايتىپ, سەمەيدەن الماتىعا, پ.چاي­كوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەگە مۇعالىم بولىپ ورالدىم. ودان كەيىن ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق مۋزىكالىق-ەستەتيكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك كابي­نەتىنە مەڭگەرۋشىلىككە بەكىتىلىپ, مۋزىكا مەكتەپتەرىنە قازاق, ورىس تىلدەرىندە قازاق اندەرىن وقىتۋدىڭ باعدارلاماسىن ەنگىزدىم. كەيىننەن مينيستر كەنجەعالي ايمانوۆ, شياپ ساعىندىقوۆتىڭ قولقا­لاۋىمەن احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى مۋزى­كالىق مەكتەپ-ينتەرناتقا ديرەك­تورلىققا كەلدىم. بۇل جاۋاپتى ورىنعا كەلۋگە جۇرەكسىندىم. ولاي دەپ وتىرعانىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قاي­راتكەرى تۇركىستان وزبەكوۆ اعامىز وسى مەكتەپتى باسقاردى. راسىن ايتقاندا, اسكە­ري تارتىپتەگى ادام باسقارعان مەكتەپتى باس­قارامىن دەپ بىردەن شەشىم قابىلداي المادىم. دەگەنمەن, بارىس-كەلىس ساپارلار مەن زەرتتەۋلەرىم ارقىلى شەتەلدىكتەر تامسانىپ, قىزىعاتىنداي تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ تەرەڭدە جاتقاندىعىنا كوزىم جەتتى. يتاليا, ۇلىبريتانيا, شوتلانديا, يۋگوسلاۆيا ساپارلارىندا بۇل ەلدەردە قۇرمانعازى, اقان سەرى, ديناداي تۋما تالانتتارىنىڭ جوقتىعىنا, ءبىرجان مەن كۇلاشتى ەشبىر ەلدەن تابا المايتىندىعىمىزعا, ەكى ىشەكتى اسپاپپەن الەمدىك مۋزىكا جاساعان قۇرمانعازى, دينا مەن امىرەنىڭ ۇرپاعى رەتىندە ماق­تانۋىمىز كەرەكتىگىن سەزىندىم. ال ءبىزدىڭ مۋزىكالىق مۇرامىز ءالى تۇپكىلىكتى زەرتتەلمەي جاتقان سالا ەكەن. دەسەك تە, ەلىمىزدە دۇرىس باعىت الا الماي, شوگىپ كەت­كەن قانشاما دارىندىلارىمىز بولدى. كەزەكتى ساپارلار بارىسىندا كلەۆەسين, كۇي­ساندىقتا نۇرعيسانىڭ, ءشامشى, اسەت, ءابلاحاتتىڭ اندەرىن ورىنداپ, قازاق مۋزىكاسىن اۋەلەتىپ قايتتىق. ستۋدەنتتەرمەن, وقۋشىلارمەن كەزدەسۋىمىزدە ۆەردي, پاگا­نيني شىعارمالارىن جاتقا ايتىپ, تۋعان ەلىنىڭ مۋزىكاسى تاريحىن جاتقا بىلەتىندىگىنە تاڭعالدىق. شەتەل ساپارىنان وسىنداي اسەرمەن ورالعاندىقتان, وقۋلىق جازۋعا وتىردىم. ويتكەنى ادامعا وي سالاتىن دا, جانداندىرىپ, ءوز قاتارىنان ارتىق دۇنيە بىلۋگە شابىتتاندىراتىن دا رۋحاني بايلىق. شەتەلدەردە نازارىمىزدى اۋدارعان باستى جايت, وركەنيەتتى ەلدەر مۋزىكاعا, ەستەتيكاعا بالا جاستان, وتباسىنان باۋليتىندىعى. ولار بالاباقشا, مەكتەپ تابالدىرىعىن مۋزىكالىق اسپاپپەن بىرگە اتتايدى. وسى ورايدا جاپون حالقىنان ۇلگى الاتىن مىنا مىسالدى ايتا كەتەيىن. جاپوندىقتار بالالارىن بالاباقشاعا ماتاللوفونمەن اپارادى. مەكتەپتەردە بەس كۇن بويى ءبىر-ءبىر ساعاتتان مۋزىكا مەن سۋرەت ساباعى 12-سىنىپقا دەيىن وقىتىلادى. بۇل پاندەردى چەحوسلوۆاكيا, ۆەنگريا, بولگاريا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى اپتاسىنا ءۇش ساعات, ال رەسەي مەن پوستكەڭەستىك ەلدەردە اپتاسىنا 1-1,5 ساعات وقىتىپ كەلدى. جاستايىنان وتبا­سىنان رۋحاني بايىپ وسكەن بالانىڭ ونەرگە, ەستەتيكالىق تاربيەگە سۋسىنداپ وسە­تىنى عىلىممەن دالەلدەنگەن. تىپتەن جاپونيادا بالا قۇرساعىندا جاتقاندا اناسىنىڭ كۇنىنە كەم دەگەندە ەكى-ءۇش مينۋت ءان سالۋى تاربيەنىڭ ءبىر بولشەگى ىس­پەتتى. رۋحاني بايلىق – ءار حالىقتىڭ جە­تىس­تىگى. جاپوندىقتاردىڭ الەمدەگى ال­دىڭعى قاتارلى ەل بولۋىنىڭ دا نەگىزى وسىندا جاتسا كەرەك. سوناۋ ءبىر جىلداردا شىمكەنتتە كوللەدج اشىپ, باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىن وقىتۋدى جولعا قويعان ەدىم. جاپون تاجىريبەسىنە نەگىزدەي وتىرىپ, بالالاردى مۋزىكا, سۋرەتتەن ساباق بەرۋگە باۋلىدىم. ستۋدەنتتەر ءبىرىنشى كۋرستان قالاعان مەكتەبىندە تاجىريبەدەن وتەدى. پەداگوگيكا, مۋزىكالىق ەستەتيكاعا باۋلۋ ءۇشىن «ەلىم-اي», ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «كەل, بالالار, وقىلىق» جانە ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى» فيلوسوفياسىنا نەگىز­دەلگەن باعدارلاما جاسالدى. وندا بالانىڭ باستاۋىش سىنىپتان باستاپ ءان مەن كۇيدى قابىلداۋ تۇيسىگىن تەرەڭدەتۋ كوزدەلدى. سول جىلداردا كوللەدجدە سەگىز جۇزدەن استام تۇلەك تاربيەلەنگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل تاجىريبەنى رەسپۋبليكاعا تاراتۋ ءىسى اياقسىز قالىپ قويدى.

– بۇگىندە مۋزىكا ساباقتارىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە وتپەيتىندىگىنە قاتىستى سىن از ەمەس, تىپتەن ءان ساباعىن وقىتۋدىڭ قا­جەتى جوق دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قا­لادى. ال دارىندى بالالاردى وقى­تۋ ىسىنە قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى؟

– ونەر اكادەميالارى دارىندى بالالاردى عىلىمعا اكەلۋ جاعىنان ارتتا كەلەدى. ا.جۇبانوۆ اتىنداعى مەكتەپتە ديرەكتور بولعان جىلداردا اۋىل-اۋىل­دارعا شىعىپ, تالانتتى بالالاردى ىرىك­تەپ الۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ەدىك. تالانتتى بالالاردى تانىتۋ ماقساتىندا جىل سايىن ءداستۇرلى كونكۋرستار وتكىزۋ جالعاسىپ كەلەدى دەگەنىمىزبەن, وسى تاجىريبەنى ءارى قاراي كەڭ كولەمدە جال­عاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. دەگەنمەن دە سا­لانىڭ دامۋى كادرعا بايلانىستى ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. ادەبيەتتەن دە, تاريحتان دا ءتول وقۋلىقتارىمىز بار­شى­لىق دەگەنمەن, مۋزىكا تاريحىنا كەلگەندە كوڭىلىمىز قۇلازيدى. باستاۋىش ەكى سىنىپ وقۋلىعىن مەن جازسام, ومىربەك بايدىلداەۆ بەسىنشى, جەتىنشى سىنىپقا ارناپ وقۋلىق جازدى. ايتا كەتەتىن باس­تى ماسەلە, بۇگىندە مۋزىكانى وقىتاتىن مۇعالىمدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ دەڭگەيى تومەن. ءان ايتقىزۋمەن شەكتەلىپ, ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ تاريحى مەن قۇدىرەتىن دارىپتەي الماۋدا. وسىلايشا ءدۇبارا جاس­تار تاربيەلەنۋدە. قازىر دينانىڭ نەمەسە قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرىن نەمەسە روزا باعلانوۆانىڭ اندەرىن بىلەتىندەر كەمدە-كەم. بۇل – وتباسىنداعى تاربيەنىڭ كەم­شىلىگى. وسى ءۇردىس ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. وسىنى دۇرىس جولعا قويماي, قوعامنىڭ ءوسىپ-ءونۋى بەكەر. بۇگىندە سالانى مىقتاپ مەڭگەرگەن قازاق ءتىلدى لەكتورلار جوقتىڭ قاسى. وسى ورايدا ورىس تىلىندە قازاق مۋزىكاسىن زەرتتەپ جۇرگەن مۋزىكاتانۋشى, پروفەسسور يۋري ءاراۆيننىڭ ەڭبەگىن باعالاۋىمىز كەرەك. بالاباقشا, مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرەتىندەردىڭ دەنى ايەلدەر ەكەنى –  ەسكەرە كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە. ال شەتەلدەردە وقىتۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ەر ادامدار. ۇيدە انانىڭ, وقۋ ورىندا­رىندا ايەل مامانداردىڭ تاربيەسىن العان بالالارىمىزدىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋىمىز كەرەك. ايەلدەردىڭ قو­عام­داعى شارۋاسى جەتكىلىكتى. ال مەديتسينا مەن ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەكاقى ماردىم­سىز. ونداي جاعدايدا بۇل سالاعا ەر ادامداردىڭ كەلۋى ەكىتالاي. وسى ورايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ سالا ماماندارىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ تۇرعىسىنداعى تاپسىرماسىندا ۇلكەن ساياسي ءمان جاتقاندىعىن ايتا كەتكەن ابزال. سونىمەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا مەكتەپ ديرەكتورلارىن ەر ازاماتتاردان دايىنداۋ ىسىنە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. كوپتەگەن ەر ادامداردىڭ ءوز دەڭ­گەيىندە قوعام دامۋىنا ۇلەس قوسا الماي جۇرگەندىگى كوپ ماسەلەنىڭ ءوز دەڭگەيىندە شەشىلمەي وتىرعاندىعىمەن بايلانىستى.

– بۇگىندە كوپتەگەن شاكىرتتەرىڭىز ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ دامۋى­نا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ولارمەن شى­عار­ما­شىلىق بايلانىسىڭىز قالاي؟

– ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان شاكىرتتەرىم قا­تارىندا م.ەشەكەەۆ, ا.رايىمقۇلوۆا, ا.مۇ­حامەدي ۇلى, ب.ءنۇسىپجانوۆا, ر.رىم­باەۆا, م.ءجۇنىسوۆا, ت.زابيروۆا, ا.جورا­باەۆا, س.مايعازيەۆ, تاعى باسقا­لاردى اتاپ وتكەن بولار ەدىم. بۇگىندە ەڭ­بەكتەرىممەن عالامتور ارقىلى تانىسىپ, كەيدە نيۋ-يورك, توكيودان حابارلاسىپ جاتاتىندار بار. شەتەلدە جۇرسە دە ۇلتتىق ونەردى ۇمىتپاي, ءبىرجاننىڭ, قۇرمانعازى مەن كۇلاشتىڭ كۇيلەرى مەن اندەرىن تىڭدايتىن جاستاردىڭ بار ەكەنى قۋانتادى. بۇل دا ءبىر عالامتوردىڭ پايدالى جاعى. قازاق انىنە سۇرانىس باردا ۇلتتىق ونەرىمىز ولمەيدى. ال ونىڭ بولاشاعى ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«Egemen Qazaqstan»