ء«مۇيىز تاراق» اڭگىمەسىن وقي باستاعاندا كوز الدىڭا بىردەن ءۇش قوعامدىق فورماتسيا تەكشەلەنىپ كەلىپ تۇرا قالادى. بىرىنەبىرى جىمداسا جالعاسقان, ىمىرالاس, ىقپالداس بەينەلەنگەن, كەيىپكەر ءومىرىنىڭ كەزەڭدەرى بويىنشا كەستەلەنىپ, ءوزارا كەلىسىپ العانداي ءبىرىن-ءبىرى الماستىرا جۇرەدى.
و باستا كەيۋانانىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىگىن سۋرەتتەۋدەن باستالعان اڭگىمە جازۋشىنىڭ بالا كۇنىندە تۋعان اۋىلىندا كوز الدىنان وتكەن وسى وقيعانى ەسكە الۋىمەن اياقتالادى. بىراق جازۋشى جاڭا زاماننىڭ, جاڭا قوعامنىڭ بيىگىنەن كوز تاستاپ وتىرعاندا دا الدىندا بەينەلەنەتىن ەكى قوعامدىق فورماتسياعا باعا بەرۋگە تىرىسپايدى. ءتىپتى كەيىپكەرلەردىڭ ءوزىن جاقسى مەن جامانعا بولمەي, ادال مەن ارامعا الالاماي, تەك ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى وقىرمانعا وزىنشە وي قورىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حاراكتەرلەردى دەتالدار ارقىلى اشادى.
ادام ءومىرىنىڭ ءوتۋىن, جاستىقتىڭ كەكسەلىككە, كەكسەلىكتىڭ موسقالدىققا, موسقالدىقتىڭ قارتتىققا ۇلاسۋىن, ءتىپتى قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ وزگەرۋىن, ۇلت ءومىرىنىڭ قىسىلتاياڭ شاقتارىن, ادامداردىڭ قۇرباندىققا بارۋىن, ءتىپتى ساتقىندىق پەن الىمجەتتىلىك, ز ۇلىمدىق پەن اشكوزدىكتىڭ ءوزىن ءتورت دەتال ارقىلى بىزگە اشىپ بەرەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كۇمىس تاراق.
ءبىز كۇمىس تاراق ارقىلى كەيىپكەر ءومىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە, شەكارانىڭ ارعى بەتىنە, رىمكەش كەيۋانانىڭ قىر گ ۇلىندەي قۇلپىرعان جاستىق شاعىنا بارامىز. قىتاي قازاقتارىنىڭ ماو بيلەگەن شاقتاعى ومىرىنە كوز سالىپ تۇرامىز. سول ومىردەن بەرىگە قاراعاندا قازاق ەلى – بۇرىنعى كەڭەستىك قازاقستان «ارعى بەت» بولىپ سانالادى. بۇل ءساتتى جازۋشى «ب ۇلىقسىپ بويجەتكەن شاعىندا اعاسى تۇرسىناحمەتتىڭ سىيعا تارتقان كۇمىس تاراعىن ۇستاپ جۇرەتىن. ە, ول دا ءبىر زامان ەكەن عوي», دەپ تۇسپالداپ بەرەدى.
كۇمىس تاراق – جاستىقتىڭ, تازالىقتىڭ, ادامدارعا دەگەن سەنىمنىڭ, اعا مەن قارىنداس اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, تۋعان جەرگە دەگەن ماحابباتتىڭ بەلگىسى رەتىندە كورىنسە, اڭگىمە بارىسىندا زالىمدىكتىڭ, اشكوزدىكتىڭ, قۇمارلىقتىڭ, شولاق بەلسەندىلەردىڭ شالاعاي ويىنىڭ, كەڭەستىك جۇيەنىڭ ەسكىگە شۇيلىگۋىنىڭ, ۇلتتىق جاد پەن ارحەتيپتىك ساناعا شابۋىلدىڭ قارا تاڭباسىنا اينالىپ شىعا كەلەدى:
«ول تاراققا سۇزىلە قاراپ, ەش قىمسىنباستان تىستەپ تە كوردى. «كۇمىس». سوسىن وسىندايداعى ادەتىنە كوشىپ ۇزاق بىلدىرلادى. ارتىنان مايىسقاق قازاق سويلەدى. ول دا قايداعى پالەنى جاۋدىرىپ, ءبىراز بۇرقىلدادى. ۇققانى: مىنانداي تاراقتى ۇستاۋ قاتە ەكەن. تۇبىرىمەن ساياسي قاتە. مۇنىڭ ءتۇبىن تەرگەپ-تەكسەرۋ قاجەت. قايدان شىققانىن انىقتاۋ ءلازىم. ايتپەسە قيىن, وتە قيىن. ءجا, ناشاندىك جولداس ءبىر جولعا كەشىرىم ەتەدى. ناشاندىك جولداس مەيىرىمدى, وتە كەڭ ادام عوي. سوندىقتان ەسكىنىڭ سارقىنشاعى سانالاتىن تاراقتىڭ كوزىن قۇرتقان ابزال». شاي قۇيىپ وتىرعان كەلىنشەكتىڭ كۇمىس تاراعى ساياسي قاتەلىك اتانىپ, قۇرباندىققا وسىلاي شالىنىپ كەتەدى. ارعى بەتتە اعاسى, بەرگى بەتتە تاراعى تالقىعا ءتۇستى.
جازۋشى العاشقى ەكى قوعامدىق جۇيەنىڭ – كوممۋنيستىك يدەيانىڭ ۇقساس ويلاۋ جۇيەسىن وسىلايشا كورسەتەدى.
جازۋشى ءوزىنىڭ كەيىپكەرى رىمكەش پەن كۇيەۋىنىڭ كەلگەن جەرىن, بەكىگەن مەكەنىن « ۇلىقتار كۇن شاپاعى جوڭعاردىڭ (ياعني جوڭعار الاتاۋىنىڭ) القاراكوك شىڭدارىنا تۇيرەلىپ, التىن شاڭىراق تاۋىنىڭ يىعىنا قونا بەرگەندە جىنىگىپ جەتىپ كەلدى», دەپ سۋرەتتەيدى. وسى سويلەمدەگى «جىنىگىپ» دەگەن سوزگە ەرەكشە نازار اۋدارايىقشى. «جىنىگىپ» دەگەندە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا اپىل-عۇپىل اسىعىس جۇرگەن قۇدايى قوناقتاي كورىنەر ادامداردىڭ بەينەسى ەمەس, جەلىككەن, ەكى يىعىن ج ۇلىپ جەگەن, جەمتىگىنە قۇلديلاي قۇلاعان قۇستاي, پيعىلى بۇزىق, پەيىلى ناس, باسا-كوكتەي, مىندەتسىنە كەلگەن ادامداردىڭ توبى كەلىپ تۇرا قالادى. ءبىر سوزبەن كەلۋشى مەيمانداردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن عانا ەمەس, مىنەز-قۇلقىن دا جايىپ سالۋدى جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى دەپ اتاۋىمىز كەرەك.
ەكىنشى دەتال: ق ۇلىن. الگى قوناقتاردىڭ ىشىندەگى دوكەيى قۇلىن ەتىنە جەرىك بولىپ شىعادى. كەلەردەن بۇرىن كىسى جىبەرىپ, داستارقانعا ق ۇلىن ەتىن قويۋدى بۇيىرعان كورىنەدى.
رىمكەش كۇيەۋى ەكەۋى ق ۇلىنداردى ەرەكشە جاقسى كورەتىن, ونىڭ سەبەبى: ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەن قوس مۇڭلىقتىڭ قولدان ءسۇت بەرىپ وسىرگەن جەتىم ق ۇلىندارى بار ەدى. جازۋشى ونى: «ەندى, مىنە, سول ق ۇلىندى جەيتىن قوناق كەلە جاتىر» دەپ كۇرسىنىسكە تولى ساركازممەن بەرەدى. وسى ق ۇلىندى قوناققا شالۋ مەن كەيىن قوس مۇڭلىقتىڭ جالعىز ۇلى قۇزدان ۇشىپ ءولۋىن قاتار قويعاندا, ويىمىزعا قاراباي مەن سارىبايدىڭ مارالدىڭ كيەسى ۇرعان مەزەتى ەرىكسىز ورالادى.
ءۇشىنشى دەتال: ورامال. ورامال قازاق ۇعىمىندا ايەلدىڭ قادىرى مەن كيەسى رەتىندە بەينەلەنەدى. جازۋشى ونى: «ايەلدىڭ شاشى شاشىلماۋى كەرەك. ايەلدىڭ شاشى جەردە شاشىلىپ جاتسا, بۇ ءفاني جالعاندى ەرتە تاستاپ كەتكەن ۇرپاعى ءار تالىن جيناپ, قينالىپ جۇرەتىن كورىنەدى», دەپ سول ۇعىمعا سۇيەنە ءسوز ەتەدى. ال كەلگەن قوناقتار بولسا, «سابەت ايەلى وشاقتىڭ باسىنان وزعالى قاشان. ءسىز دە قىسىلماي ەركىن وتىرىڭىز. سابەت ايەلدەرى ەركىن, اشىق بولۋى كەرەك. سول ءۇشىن الدىمەن مىنا باسىڭىزداعى جاۋلىقتى سىپىرا سالىڭىزشى. قىتايداعى ءىرىپ-شىرىگەن ايەلدەر بولماسا, ءبىزدىڭ قازاق-سابەت ايەلدەرى مۇندايدى قازىر بۇيىم كورمەيدى. قانە, ج ۇلىپ تاستاڭىز, قۇرىسىن!» دەيدى. ايەل امالسىز جاۋلىعىن سىپىرىپ تاستايدى. وسى جاۋلىقتى سىپىرۋ مەن كەيىن جالعىز ۇلىنىڭ ايەلى ياعني كەلىنى كەرەناۋ شىعىپ, وشاق بۇزىپ, وتىن تاستاپ, كەتىپ قالۋىن قاتار قويعاندا, كوپ جايدىڭ سالدارى العاشقى سەبەپتەردە جاتاتىنىن اڭعارامىز. جالپى, جازۋشى وسىنداي ءار دەتال ارقىلى سەبەپ پەن سالداردى اشادى, پاراللەلدەر پايىم تۋدىرادى.
ءتورتىنشى دەتال: تەرەك. جازۋشى شىمنان سوعىلعان ءۇيدىڭ جانىندا وسكەن, كەزىندە بالاسى تويشان ەككەن جاس شىبىقتاردىڭ قاۋلاپ ءوسىپ, كەيىن الىپ تەرەكتەرگە اينالعانىن كورسەتەدى. وسى تەرەكتەردىڭ ءوسۋى ارقىلى ءومىردىڭ ءوتۋىن بەينەلەيدى. جاس شىبىقتى جەل جىعىپ, يا بولماسا جاپىراعىن قوزى-لاق جەپ كەتپەسىن دەپ قوريتىن اعاشى قازىر ءۇيدىڭ توبەسىنەن ۇرەي تۋدىرا سۋدىرلاپ تۇرادى. وسى تەرەكتىڭ سۋدىرى ارقىلى جالعىزدىقتىڭ ۇرەيىن سەزىندىرەدى. اڭگىمەنىڭ ءون بويىندا كەيۋانا جۇمىستان كەلەر ۇلىن توسىپ, اس دايارلاپ جۇرەدى. بىراق ونىڭ ۇلى ومىردە جوق ەكەنى, ونىڭ ءبارى جاي عانا ەلەس, جالعىزدىق پەن قۇسادان تۋعان ەلەس ەكەنى اڭگىمە سوڭىندا عانا اشىلادى. تەك تەرەزە سىرتىنداعى تەرەكتىڭ, جالعىز ۇلى ەككەن تەرەكتىڭ بۇتاقتارى تەرەزەنى قاققاندا بايعۇس انا ۇلىم كەلىپ قالدى ەكەن دەپ ەلەگزيدى, ەلەڭدەيدى.
جازۋشى كەيىپكەر پسيحولوگياسىن, كەزەڭ تىنىسىن, جالعىزدىق پەن كارىلىك, قۇسالى قايعى مەن ۇمىتشاق كوڭىلدى ءدال سۋرەتتەپ, ناقتى كورسەتۋ ءۇشىن ادەبي تروپتاردى كەڭىنەن ءارى ەركىن قولدانادى. سونىڭ ءبىرى – كەيىپتەۋ. ياعني جانسىز دۇنيەگە جاندى دۇنيەنىڭ قاسيەتىن كوشىرىپ قولدانۋ. مۇنى ءبىز «اس ءۇيدىڭ ءبىر قابىرعاسىنا قاپتالداسا مىنگەن پەش», «كەمپىر شوقاڭداعان قالپى توشالاعا سۇڭگىپ كەتتى دە, قازان سۇيرەپ قايتتى», «سوسىن شوقاڭداي جىلجىپ بارىپ توق شاۋگىمدى باۋىنان بوساتقان», «دالىزگە بارا جاتىپ قارا شەلەكتى قاڭعىرلاتىپ ەرتە شىقتى» دەگەن جولداردان انىق اڭعارامىز. «قابىرعاعا مىنگەن پەش» دەگەندە ونىڭ ءبىر ساتتە مىسىق بەينەسىنە, «سۇيرەلگەن قازان» دەگەندە تابانداپ جۇرمەي قويعان قوزى مەن لاق, «توق شاۋگىمدى باۋىنان بوساتتى» دەگەندە كۇشىكتى بوساتقانداي, «قارا شەلەكتى ەرتە شىقتى» دەگەندە بالانى ەرتە شىققانداي اسەردە قالامىز. مۇنىڭ ءبارى – جالعىزدىق كۇيى. جالعىز كەيۋانانىڭ كوڭىل دۇنيەسىن, ونىڭ ءاربىر زاتپەن ادامشا سويلەسىپ ءجۇرۋىن وسى كەيىپتەۋ ءادىسى ارقىلى شەبەر بەرگەن.
داۋرەن قۋاتتىڭ ء«مۇيىز تاراق» اڭگىمەسى – كىسى كوڭىلىنە الاساپىران كۇي كەشتىرەتىن, كەيىپكەر قايعىسى ارقىلى ۇلتتىق تراگەديالارعا وتەتىن, بولشەك ارقىلى ءبۇتىندى كورسەتەتىن, جاڭا قازاق پروزاسىنىڭ تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن, ون بەت ارقىلى ونداعان جىلدار تۋرالى وي تۋدىراتىن شىعارما.