قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 53-بابىنىڭ 6) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى­لىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋىن (بۇدان ءارى – كك جولداۋى) ۇسىنادى.

بيىلعى  جىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن ەرەك­شەلەنىپ وتىر. 1991 جىلعى 16 جەلتوق­ساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىمەن ۇلى دالا ماڭ­گىلىك ەلىنىڭ كوپعاسىرلىق تاريحىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. 

العاشقى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋىندا قازاق­ستاندىقتاردان تىكەلەي ەل بولاشاعىن, ونى ىسكە اسىرۋ جولدارى مەن قۇرالدارىن ايقىنداۋعا ماندات العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتالعان پروتسەس­كە باستاماشىلىق جاسادى. سول كەزدەن باستاپ ەلدىڭ, قوعامنىڭ جانە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تاع­دىرلارى بىرىكتىرىلىپ, كونستيتۋتسيالىق, دەمو­كراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتىك مەملەكەتتى دايەكتى تۇردە قا­لىپتاستىرۋداعى بارلىق ءىرى قادامدار 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, «وسىناۋ تولاعاي تابىستاردىڭ بارىنە ەلباسىنىڭ دارا كوش­باسشىلىعىنىڭ ءھام حالقىمىزدىڭ دانا­لىعى مەن پاراساتىنىڭ, بىرلىگى مەن ىنتى­ماعىنىڭ, وتانداستارىمىزدىڭ قاجىرلى ەڭبە­گىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. سون­دىقتان, ەلباسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ماڭگى سيم­ۆولىنا اينالدى دەسەك, اقيقاتتى ايتقان بولار ەدىك».

 

I.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءىس-قيمىل­دارىمەن ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى ۇدەمەلى دامىتۋ جونىندەگى ستراتەگيالارى مەن داستۇرلەرىنىڭ جالعاسىپ جاتقانى اقيقات. ولار ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىندا قامتىلعان. 

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ەل تاۋەلسىز­دىگىنىڭ ءتورتىنشى ونجىلدىعىنىڭ باستى ماقساتتارى رەتىندە قۋاتتى ءادىل مەملەكەت پەن كەمەل حالىق بولۋدى ايقىندادى. ونىڭ نۇسقاۋلارىنا سايكەس, «بۇل جولدا ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانە سانانى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت».

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن», ءتيىمدى, ەسەپ بەرەتىن, كاسىبي جانە پراگماتيكالىق مەم­لەكەت تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرىپ جاتقان ستراتەگياسى اياسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز الداعى بەس جىل ىشىندە ۇستاناتىن ءۇش ءتۇيىندى باعىتتى بەلگىلەدى. ولار: ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسى, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى جانە قۋاتتى ەكونوميكا.

قوعامدىق جاعدايدى اۋقىمدى پايىمداۋ نەگىزىندە رەسپۋبليكا پرەزي­دەن­تىنىڭ جارلىقتارىمەن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلت­تىق دامۋ جوسپارى (2021 جىلعى 15 اق­پانداعى), قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جالپىۇلتتىق باسىم­دىقتارى (2021 جىلعى 26 اقپانداعى), قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى (2021 جىلعى 26 اقپانداعى) بەكىتىلدى. بۇل قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ قازىرگى كەزەڭنىڭ سىن-قاتەرلەرىن ەڭسەرۋگە باعىتتالعان جانە ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى مەن تابىسىنىڭ شىنايى ارتۋىمەن قوسا جۇرەتىن, ەلدىڭ ورنىقتى جانە ساپالى ەكونوميكالىق ءوسۋ جولىنا باعىت الۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.

وتكەن 2020 جىلى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 25 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ول قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ, ادام­نىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارى باسىمدىعىنىڭ مىزعىماس جالپىعا بىردەي تانىلعان قۇندىلىقتارىنا, مەن­شىك نىساندارىنىڭ تەڭدىگىنە, سايا­سي ارالۋاندىلىق پەن يدەولوگيالىق پليۋراليزمگە نەگىزدەلگەن مەملەكەت پەن قوعامدى قالىپتاستىرۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا اينالدى. جيىنتىعىندا قازاقستاننىڭ كونس­تيتۋتسيالىق بىرەگەيلىگىن ايقىندايتىن ەلى­مىزدىڭ ومىرلىك مۇددەلەرى مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى دە كورىنىس تاپقان.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگيالارى, جىل سايىنعى جولداۋلارى جانە مەم­لەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىنىڭ وزگە دە قۇ­جات­تارى نەگىزگى زاڭنىڭ ەرەجەلەرى مەن نور­مالارىن ءتيىستى ىسكە اسىرۋدىڭ بەرىك كەپىل­دەرىن جاساۋعا, ءومىردىڭ وزگەرىپ وتىراتىن سۇرانىستارىنا, جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەرگە سايكەس ولاردى تۇراقتى جاڭارتىپ تۇرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل رەتتە, ەل كونستيتۋتسياسى قوعام مەن مەملەكەتتى ور­نىقتى جاڭعىرتۋدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تالاپ­تارىن بەكىتەدى, جاعىمسىز سالدارعا سوقتىراتىن تەرىس سەرپىلىستەردى بولدىرمايدى. 

حالىقتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ازىرلەن­گەن كونستيتۋتسيالىق ساياساتىنىڭ جانە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا جوعارى بيلىك ەلدىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىن نەعۇرلىم دايەكتى, سىندارلى جانە سەرپىندى دامىتىپ كەلەدى. بۇل قازاقستاننىڭ قوعام­دىق قۇرىلىمىنداعى اسا ماڭىزدى كومپونەنت­تەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

2020 جىلعى 27 تامىزدا وتكەن «XXI عاسىر كونستيتۋتسياسى – قۇقىق ۇستەمدىگى, ادام قۇندىلىعى جانە مەملەكەتتىڭ تيىم­دىلىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى: «اتا زاڭىمىز قابىلدانعان شيرەك عاسىر ىشىندە ءۇش كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاسالدى. بۇل جۇمىسقا ازاماتتىق قوعام كەڭ كولەمدە اتسالىستى. دەگەنمەن, كونس­تيتۋتسيانىڭ جاسامپازدىق الەۋەتى ءالى دە زور. اسىرەسە, قوعام تاراپىنان تۋىنداعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي سيپاتتاعى تالاپ-تىلەكتەرگە تولىققاندى جاۋاپ بەرەتىندەي مۇمكىندىكتەرى مول ەكەنى ءسوزسىز», – دەپ اتاپ ءوتتى.

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلعى 24 تامىزداعى جارلىعىمەن 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى بەكىتىلىپ, ىسكە اسىرىلدى. بۇل تۇجىرىم­داما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق­تىق ساياسات جونىندەگى ءبىرىنشى تۇجىرىم­داماسىنىڭ ورنىنا قابىلداندى (رەسپۋب­ليكا پرەزيدەنتىنىڭ 2002 جىلعى 20 قىر­كۇيەكتەگى جارلىعى). ءوز كەزەگىندە, رەس­پۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ 1994 جىلعى 12 اقپانداعى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جالپىعا تا­نىلعان وركەنيەتتىك قۇندىلىقتار مەن قوعام­نىڭ ۇلتتىق-مادەني ەرەكشەلىكتەرى نەگىزىندە قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق قۇقىقتى بەكىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىڭ ساباقتاستىق قىزمەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋى بولدى. قازىر 2030 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. 

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋ­تسياسى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 25 جىلدىعىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى ۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىنا (قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2019 جىلعى 25 قازانداعى №801 قاۋلىسى) سايكەس مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن وقۋ ورىندارى مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, رەسپۋبليكانىڭ بىرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ونى باسقارۋ نىسانىن, سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ىرگەسىن قالاعان رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعي­داتتارىن قامتاماسىز ەتۋدەگى نەگىزگى زاڭنىڭ ءرولىن جاريا ەتۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىس اتقاردى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن دامىتۋعا ارنالعان ماقالالار, دەرەكتى فيلمدەر سەرياسى دايىندالىپ, كەيىننەن رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردەگى ەلەكتروندىق باق-تا جاريالاندى.

عىلىمي-ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋ ءىس-شارالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونس­تيتۋتسيالىق دامۋ ماسەلەلەرىنە ارنال­عان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى اراسىندا كونكۋرستار, كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, ءبىلىم بەرۋ جانە وزگە دە ۇيىمداردا اشىق ساباقتار مەن دارىستەر وتكىزۋدى قامتىدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس عىلىمي قو­عام­داستىقپەن بىرلەسە وتىرىپ دايىنداپ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارداعى سەرىك­تەستەرىمەن كەلەسى باسىلىمداردى باسىپ شىعاردى: قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە يلليۋستراتسيالانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ البومى – مەرەيتويلىق باسىلىم; قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن بەكىتۋ جولىنداعى جەتىستىكتەرى تۋرالى كىتاپ (شەتەلدىك زاڭگەرلەردىڭ پىكىر­لەرى); قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنىڭ قىز­مەتىنە ارنالعان مونوگرافيا; قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ەنتسي­كلوپەديالىق انىقتامالىعى.

بۇل كىتاپحانادا «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىسىنداعى ءرولى: ەلباسى تاجىريبەسى» اتتى بىرەگەي باسىلىم ەرەكشە ورىن الادى. وندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس ماسەلەلەرى جونىندەگى ەڭبەكتەرىنەن الىنعان ۇزىندىلەر, 1993 جىلعى جانە 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا جوبالارىن تالقىلاۋ ماتەريالدارى, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كونس­تيتۋتسيانى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىسقا قا­تىسۋ قۇرمەتىنە يە بولعان سەرىكتەستەرىنىڭ ماقالا-ەستەلىكتەرى ۇسىنىلدى.

مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالعان, كونس­تيتۋتسيا حالىقتىڭ مادەني قۇندىلىعى رەتىندە – «جىر ارقاۋى – اتا زاڭ» كىتابىندا نەگىزگى زاڭ تۋرالى پوەتيكالىق شىعارمالار جيناقتالعان.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋ­تسياسىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان رەس­پۋب­ليكانىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا قاشىقتىقتان وتكى­زىلگەن رەسپۋبليكالىق ينتەرنەت-سۋرەت كونكۋرسىنا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر كوپ بولدى, كەيىننەن ۇزدىك سۋرەتتەر «بالا ورگەن اتا زاڭ» البومىندا جاريالاندى.

ەل باسشىلىعىنىڭ, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار, شەت ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگاندارى جانە عىلىمي قوعامداستىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن نۇر-سۇلتان قالا­سىندا ازيالىق كونستيتۋتسيالىق سوتتار جانە بالامالى ينستيتۋتتار قاۋىمداستىعىنىڭ IV كونگرەسى ءوتتى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋ­تسياسىنىڭ كەزەكتى جىلدىعىنا ارنالعان نە­گىزگى ءىس-شارالار «نەگىزگى زاڭ اپتاسى» اياسىندا وتكىزىلدى.

رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەرەي­تويىنىڭ اتاپ ءوتىلۋى قوعامنىڭ ءارتۇرلى توپ­تارىندا وسى تاقىرىپقا دەگەن جوعا­رى قىزىعۋشىلىق, جاستار اراسىندا كونس­تيتۋتسيالىق پاتريوتيزم سەزىمى كەڭ تارال­عانىن كورسەتتى, بۇل ءوز جيىنتىعىندا وسى جۇ­مىستى تۇراقتى نەگىزدە جالعاستىرۋ ءۇشىن قولايلى نەگىز بولىپ تابىلادى. كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, ونىڭ تۇپ­كى ماقساتى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازا­ماتتىق قۇندىلىقتارى مەن مۇراتتارىن نىعايتۋ بولماق.

وتكەن 2020 جىلى قازاقستان ىشكى ساياسي كۇن ءتارتىبى شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەدى.

2019 جىلى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەردىڭ كو­شۋىنەن كەيىنگى كەزەڭ قازاقستان ءۇشىن ەلباسى مەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ينس­تيتۋتتارىنىڭ قاتار ارەكەت ەتۋى جاع­دايىنداعى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسا­نىنىڭ تيىمدىلىگىن, ورىندىلىعىن جانە ورنىق­تىلىعىن كورسەتىپ وتىر. وسى ىنتى­ماقتاستىق COVID-19 پاندەمياسىنىڭ قيىن كەزەڭىندە جانە ونىڭ سالدارىنان ەكو­نوميكالىق جۇيەنىڭ بارلىق سەكتورلارىندا جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك بلوگىندا تۋىنداعان قيىندىقتار, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى كولەمىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا ەرەك­شە وزەكتى بولدى.

اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا, ەپي­دەميولوگيالىق احۋالدىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان ساي­لاناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەك­تى سايلاۋى قولدانىستاعى جاڭارتىلعان زاڭ­ناماعا قاتاڭ سايكەستىكتە ءوتتى. ولاردىڭ ناتي­جەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قۇرامىنا Nur Otan پارتياسىنىڭ, «اق جول» قازاقستان دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ جانە قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ فراكتسيالارى كىردى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن جەكە مەنشىك قۇقىعىمەن جانە ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن شەتەلدىكتەرگە ساتۋ نەمەسە جالعا بەرۋ تۋرالى ماسەلەگە تۇپكىلىكتى نۇكتە قويىلدى.

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پارلامەنت قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىنە تەكسەردى. بۇل زاڭ كونستيتۋتسياعا قايشى ەمەس دەپ تانىلدى (2021 جىلعى 4 ماۋسىمداعى نورماتيۆتىك قاۋلى). 

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس اتاپ كورسەت­كەندەي, بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعى ءار­بىر ادامنىڭ ءوزى زاڭدىق ماڭىزى بار ارە­كەتتەر جاساعان كەزدە جوعارى بىلىكتى زاڭگەرلەردىڭ كاسىبي كومەگىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى. وسىعان وراي مەملەكەت جەكە ادامنىڭ اتالعان قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرۋ ءۇشىن دە, بىلىكتى زاڭ كومەگىن كورسەتەتىن تۇلعالار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ ماقساتىندا قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وزگە سيپاتتاعى شارالاردى قابىلداۋى ءتيىس.

كونستيتۋتسيانىڭ 25 جىلدىعى اياسىن­دا قازاقستان كونستيتۋتسيوناليزم قۇن­دىلىقتارىن قورعاۋدىڭ بەلسەندى ءارى قۇرمەتتى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز پوزيتسيا­سىن نىعايتتى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ەۋرازيالىق قاۋىمداستىعىنا جانە ازيالىق كونستيتۋتسيالىق سوتتار جانە بالامالى ينس­تيتۋتتار قاۋىمداستىعىنا توراعالىق ەتۋى جالعاسۋدا.

 

II.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەزەكتى مەرەيتويىنا وراي كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ نەگىزگى دىڭگەكتەرىن اشۋ­عا, ىسكە اسىرۋعا جانە نىعايتۋعا كوپ جاعدايدا ىقپال ەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

25 جىل ىشىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋلىلارىندا ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرى, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازا­ماتتىعى, سايلاۋ جۇيەسى, رەسپۋبليكا پرە­زيدەنتىنىڭ, پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ مار­تەبەسى مەن وكىلەتتىكتەرى, بيلىك تار­ماق­­تارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, زاڭ شىعارۋ پروتسەسى, سوتتاردىڭ جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتى مەن قىز­مەتى ماسەلەلەرى قارالدى. بىرقاتار شەشىمدەر كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەر­زىمدى تۇپكى ماقساتتارىنا قاتىستى بولدى.

ماسەلەن, 2001 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى نور­ماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيانىڭ «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ءوزىن ... الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى...» دەپ كورسەتەتىن                 1-بابىنىڭ 1-تارماعىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەردى. بۇل كونستيتۋتسيالىق نورما قازاقستان ءوز ازاماتتارىنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى جانە جەكە ادامنىڭ ەركىن دامۋى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىنە بارابار جاع­داي جاساۋ مىندەتتەمەسىن وزىنە الاتىن مەملەكەت رەتىندە دامۋعا نيەتتى ەكەنىن بىلدىرەدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ رەسمي تۇ­سىن­دىرمەسىنىڭ نىساناسى رەتىندە نە­گىز­گى زاڭنىڭ ازاماتتىق ينستيتۋتىن رەت­تەي­تىن نورمالارى بولدى (2003 جىلعى 1 جەل­توقسانداعى نورماتيۆتىك قاۋلى). كەڭەس تۇسىندىرگەندەي, ازاماتتىق ينستيتۋتى رەسپۋب­ليكا ەگەمەندىگىنىڭ, تاۋەلسىزدىگى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ اي­قىنداۋشى بەلگىسى بولىپ تابىلادى, ويتكەنى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنان تۇراتىن قا­زاقستان حالقى عانا «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى» بولىپ تابىلادى جانە «بيلىكتى تىكەلەي رەسپۋبليكالىق رە­فەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى جۇ­زەگە اسىرادى, سونداي-اق ءوز بيلىگىن جۇ­زەگە اسىرۋدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرەدى» (كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارى). سونىمەن بىرگە, وندا قازاق­ستاندا كوپازاماتتىق, ونىڭ ىشىندە قوس­ازاماتتىق ينستيتۋتىنا جول بەرمەۋ تۋرالى قۇقىقتىق ۇستانىم كورسەتىلدى. كەي­بىر شەت ەلدەردە جاقىندا جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار مۇنداي ۇستا­نىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى دا راستادى.

ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن دە قامتيدى. 2003 جىلعى 23 ساۋىردەگى نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسياداعى قازاقستان اۋماعى دەگەن ۇعىم ونىڭ ەگەمەندىگى دەگەن ۇعىممەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت اۋماعى سول مەملەكەت ءومىر سۇرەتىن جانە ەگەمەن بيلىك ۇيىمى رەتىندە ارەكەت ەتەتىن كەڭىستىك شەگىن بىلدىرەدى, بۇل بي­لىك وسى اۋماقتاعى ەڭ جوعارى, ءبىرتۇتاس جانە تاۋەلسىز بيلىك بولىپ تابىلادى. مەم­لەكەتتىڭ ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, قول سۇعىلماۋىن جانە بولىنبەۋىن قامتاماسىز ەتۋى ەكونوميكالىق, ساياسي, اسكەري, قۇ­قىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق سيپات­تاعى شارالار كەشەنىن ازىرلەۋدى جانە جۇزە­گە اسىرۋدى كوزدەيدى. مەملەكەت ءوز اۋما­عىنىڭ تۇتاستىعىن, قول سۇعىلماۋىن جانە بولىنبەۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ كور­سەتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تي­تۋتسياسىنىڭ 2-بابىنىڭ 2-تارماعىن ونىڭ اۋماعىن بولشەكتەۋگە, مەملەكەتتىڭ كەلىسىمىنسىز تابيعي رەسۋرستاردى پاي­دالانۋعا جانە قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ مار­تەبەسىن وزدىگىنشە وزگەرتۋگە جول بەرمەۋ, مەم­لەكەتتىك شەكارانىڭ مىزعىماستىعى جانە مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى مەن ەگە­مەندى تەڭدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن اۋماقتىق شەگىنۋگە تىيىم سالۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون.

ءتىل ساياساتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ قوعامداعى كەلىسىم مەن تۇراق­تىلىقتىڭ ماڭىزدى كەپىلى بولدى. كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرى ءتيىستى كونس­تيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ مازمۇنىن ناقتى تۇسىنۋگە جانە ولارعا سايكەس ەل زاڭ­ناماسىنىڭ دامۋىن جانە ونى قولدانۋ پراك­تيكاسىن باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, قا­زاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن مەملەكەتتىك ءتىل رە­تىندە كونستيتۋتسيالىق جولمەن بەكى­تۋدەن كەلىپ شىعاتىنى, قازاق ءتىلى قازاق­ستان مەملەكەتتىلىگىن ايقىندايتىن فاك­تورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, ونىڭ ەگەمەندىگىن رامىزدەيدى جانە قازاق­ستان حالقىنىڭ بىرلىگىن بىلدىرەتىن, رەسپۋب­ليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مار­تەبەسىنىڭ ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. كونس­تي­تۋتسيانىڭ «مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلى­مەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن 7-بابىنىڭ 2-تارماعى, مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرى قانداي دا ءبىر ءمان-جايلارعا قاراماستان, تەڭ دارەجەدە, بىر­دەي قولدانىلادى دەپ ءبىرماندى تۇسىنىلەدى (1997 جىلعى 8 مامىرداعى, 2007 جىلعى 23 اقپانداعى, 2015 جىلعى 18 مامىرداعى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك قاۋلىلار).

حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دەربەس جانە تەڭ قۇقىقتى قاتىسۋشىسى اتانىپ, قازاقستان ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى قۇ­رۋعا كىرىستى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بىر­قاتار شەشىمدەرىندە ۇلتتىق زاڭنامانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ايقىندادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى قۇقىعى زاڭدى سۋبەكتىلەر بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قابىل­داعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى­لەر­دە: كونستيتۋتسيادا جانە وعان ساي­كەس كەلەتىن زاڭداردا, پرەزيدەنتتىڭ جار­لىق­­تارىندا, پارلامەنت پەن ونىڭ پالا­تالارىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىلارىندا, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە, رەس­پۋب­ليكانىڭ حالىقارالىق شارتتارىندا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا قام­تىلعان نورمالار جۇيەسى رەتىندە باعا­ل­انادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى جوعارى زاڭدىق كۇشكە يە (1996 جىلعى 28 قازانداعى جانە 1997 جىلعى 6 ناۋرىزداعى نورماتيۆتىك قاۋلىلار).

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىم­دەرىمەن جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ مەن قورعاۋدىڭ تۇبەگەيلى ماسەلەلەرى ءتۇسىندىرىلدى. ولار زاڭ شىعارۋشى مەن قۇقىق قورعاۋشى ءۇشىن باعدار رەتىندە قىزمەت ەتەدى جانە ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ مازمۇنىن ايقىندايدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى دەپ تانۋ تۋرالى كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىنىڭ يمپەراتيۆتى ءرولىن ۇنەمى اتاپ كورسەتەدى. جەكە ادام قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ كەپىل­دىكتەرى مەن تەتىكتەرى تۋرالى كونس­تيتۋتسيالىق نورمالاردى تۇسىندىرە وتىرىپ, كەڭەس ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءابسوليۋتتى دەپ تانۋ – رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى ءاربىر ادامعا, ونىڭ رەسپۋبليكا ازاماتتىعىنا قاتىستىلىعىنا قاراماستان, قولدانىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردان ەشكىم ايىرا المايدى دەگەنىمىز كونستيتۋتسيادا جانە ونىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان زاڭداردا كوزدەلگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, ادامدى كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردان ەشكىم, ونىڭ ىشىندە مەملەكەت تە ايىرا المايدى. ادامنىڭ اتالعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى زاڭ­داردىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇ­قىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قول­دانىلۋىن ايقىندايدى. قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ ناقتى ءبىر ءتۇرىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلۋى جانە كونستيتۋتسيادا ولاردىڭ كەپىلدىلىگى تۋرالى جاريالانۋى مەملەكەتكە وسى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ەرەكشە مىندەت جۇكتەۋدى كوزدەيدى. زاڭ شىعارۋشى زاڭداردى قابىلداۋ كەزىندە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ ءمانىن بۇرمالاماي جانە كونستيتۋتسيالىق ايقىندالعان ماق­ساتتارعا سايكەس كەلمەيتىن شەكتەۋلەردى ەنگىزبەي, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋدىڭ جول بەرىلەتىن كونستيتۋتسيالىق شەگىن نەگىزگە الۋعا مىندەتتى (1996 جىلعى 28 قازانداعى, 1999 جىلعى 12 ناۋرىزداعى, 2005 جىلعى 29 ساۋىردەگى, 2008 جىلعى 27 اقپانداعى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك قاۋلىلار).

حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى مەن حالىقارالىق ستاندارتتار ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىت­­تارىن ايقىنداۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارى ولار­دىڭ مەملەكەتىشىلىك قۇقىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىل قاعيداتتارىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەردى, بۇل مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق-قۇقىقتىق قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكى قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى (2003 جىلعى 23 ساۋىردەگى, 2003 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى, 2006 جىلعى 18 مامىرداعى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك قاۋلىلار).

مەملەكەتتىك جانە جەكە مەنشىكتى تانۋ مەن تەڭ قورعاۋعا نەگىزدەلگەن نارىق­تىق ەكونوميكانى ەنگىزۋ تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ داۋسىز جەتىستىگى بولىپ تابىلادى (كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابى). كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مەنشىك قۇقىعىنىڭ قۇقىقتىق ءمانى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ شەكتەرىن اشاتىن بىرقاتار قاعيداتتى قۇقىقتىق ۇستانىمدى تۇجىرىمدادى. ولار ەلدىڭ ازاماتتىق زاڭناماسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى جانە ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى مەن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىن قار­قىنداتۋعا مۇمكىندىك بەردى. م ۇلىكتى ماجبۇرلەپ يەلىكتەن شىعارۋ مىناداي شارتتار مىندەتتى تۇردە ساقتالعان كەزدە عانا: بىرىنشىدەن, مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن, ەكىنشىدەن, زاڭداردا كوزدەلگەن ەرەكشە جاعدايلاردا, ۇشىنشىدەن, ونىڭ قۇنى تەڭ باعامەن وتەلگەن جاعدايدا مۇمكىن بولادى (1999 جىلعى 3 قاراشاداعى, 2000 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى, 2005 جىلعى 31 قاڭتارداعى, 2005 جىلعى 1 شىلدەدەگى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك قاۋلىلار).

2017 جىلى رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيا­سىنا ەنگىزىلگەن ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – 2-باپتى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ شەگىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس قارجى سالاسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق رەجيم بەلگىلەنۋى مۇمكىن, دەپ بەكىتەتىن 3-1-تارماقپەن تولىقتىرۋ بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ 2017 جىلعى 9 ناۋرىزداعى نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا ونىڭ نەگىزگى زاڭنىڭ نورمالارىمەن ۇيلەسەتىنىن راستادى. اتالعان كونستيتۋتسيالىق تۇزە­تۋدى ورىنداۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارالار «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالى­عىنىڭ ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا جانە ەلدىڭ ەكونو­ميكالىق وسۋىنە ىقپال ەتەتىن ءتيىمدى تۇعىر­ناماعا اينالعانىن كورسەتىپ وتىر.

كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتى دەربەس تارماقتارعا ءبولۋ جۇيەسىن اپروباتسيالاۋ پروتسەسىندە كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەس تۋىنداعان سۇراقتارعا ۋاقتىلى ءارى تولىق جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. ولار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇقىقتىق جاع­دايىنا, ميسسياسى مەن قۇزىرەتىنە قاتىس­تى تۋىندادى.

ماسەلەن, 2015 جىلعى 24 اقپانداعى نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا كەڭەس اتاپ كورسەتكەندەي, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە رەسپۋبليكانىڭ كامەلەتكە تولعان ازاماتتارى جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلايتىن بىردەن-ءبىر دارا تۇلعا, قازاقستان حالقىنىڭ ەڭ جوعارى وكىلى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىن سايلاۋ – وعان مەملەكەتتەگى جوعارعى بيلىكتى بەرۋدىڭ نىسانى بولىپ تابىلادى. سايلاۋ قورىتىندىلارى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندى باسقارۋعا, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا حالىقتىڭ اتىنان وكىلدىك ەتۋگە جانە ونىڭ مۇددەسىن بىلدىرۋگە ماندات الادى. رەس­پۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرى كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسىندە جانە «جالپى ەرەجەلەر» اتتى ءى بولىمىندە, سونداي-اق باسقا دا ەرەجەلەرى مەن نورمالارىندا تۇجىرىمدالعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە جانە قۇندىلىقتاردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرى پارلامەنتاريزمنىڭ دامۋىندا ۇلكەن ءرول اتقاردى. كەڭەس پارلامەنت پالاتالارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ قۇقىقتىق جاعدايىنىڭ, زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ, ۇكىمەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ­دىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىن جانە ت.ب. ماسەلەلەردى رەتتەدى. رەفورمالار جۇرگىزۋ بارىسىندا ۇكىمەتتىڭ جەكەلەگەن وكىلەتتىكتەرى, ونى قۇرۋ جانە جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارى ناقتىلاندى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى ارقىلى پارلامەنت پەن ۇكىمەت اراسىنداعى مەملەكەتتىك ورگان­دار­­دىڭ مارتەبەسىن بەكىتۋدەگى كەلىسپەۋ­شىلىكتەر شەشىلدى, بۇل ولاردىڭ اراسىن­داعى باسەكەلەستىككە جول بەرمەدى. كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەس 2008 جىلعى 15 قازان­داعى №8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا «مەم­لەكەتتىك فۋنكتسيا» جانە «مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر» ۇعىمدارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرىپ, «مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزدەرىنە» نە كىرەتىنىن (كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسى), سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزى­رەتى رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسياسىندا, كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدارىندا جانە زاڭدارىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەرىندە دە بەلگىلەنەتىنىن اتاپ كورسەتتى. كەيىنىرەك, كەڭەس 2013 جىلعى 16 مامىرداعى №2 قوسىم­شا قاۋلىسىندا «مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزدەرى» تۇسىنىگىن تولىقتىردى جانە بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى مەن اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ ولاردى بەكىتۋ بويىنشا سالالارىن ايقىندادى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە اۋقىمدى شارالار كەشەنى ىسكە اسىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءبىرتۇتاس سوت جۇيەسىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس جانە قۋاتتى تارماعى رەتىندە بەكى­تۋگە ىقپال ەتكەن شەشىمدەرى بار. ونىڭ قاۋ­لىلارىندا سوتتا قورعالۋ قۇقىعىنىڭ ءمانى, سوت جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى, سوت تورەلىگى مەن سوتتاردىڭ ماماندانۋ قاعيداتتارى, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ تۇرلەرى مەن نىساندارى, سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىق كۇشى جانە سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى اشىلدى.

قازىرگى زامانعى پروكۋراتۋرانىڭ قا­لىپتاسۋى پروتسەسىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پروكۋراتۋرانىڭ مەملەكەت تەتىگىندەگى جاعدايىن, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ تۇرلەرىندەگى فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرىن قوزعايتىن كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن ناقتىلاعان بولاتىن.

وسى جىلدار ىشىندە پارلامەنت پالا­تالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىستارىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 25 جولداۋى جاريا ەتىلدى. ولاردىڭ ارقايسىسىندا ەلدە كونستيتۋتسيوناليزمدى بەكىتۋ جولىنداعى ورىن العان وقيعالار مەن فاكتىلەرگە ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاسالدى, نەگىزگى قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى عىلىمي-ەمپيريكالىق ءتۇسىنۋ­دىڭ نەگىزدەرى جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرىلدى, زاڭنامانى جانە ونى قولدانۋ پراكتيكاسىن نەگىزگى زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ودان ءارى جەتىلدىرۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىمدار ەنگىزىلدى.

كك-ءنىڭ 2016 جىلعى 16 ماۋسىمداعى جولداۋىندا ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ قۇرالدارى رەتىندە مىنالار: كونستيتۋتسيوناليزمدى جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجيمىن تۇراقتى نىعايتۋ, نەگىزگى زاڭنىڭ قۇندىلىقتارىن تولىعىمەن ىسكە اسىرۋ, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ ۇستەمدىگىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ; قولدانىستاعى قۇقىقتى جانە قۇقىق قول­دانۋ پراكتيكاسىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۇرعىسىنان تالداۋدان تۇراتىن, جاپپاي قامتيتىن كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن عىلىمي ايقىندالعان ينديكاتورلار نەگىزىندە قالىپتاستىرۋ جانە ەنگىزۋ; ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن نەگىزگى زاڭنىڭ 78-بابىندا كوزدەلگەن سوتتاردىڭ باستاماسى بويىنشا كەيىنگى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ; ازاماتتاردىڭ ءتيىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىق تۇسىنىگىن, قۇقىققا ساي مىنەز-قۇلقىن, ولاردىڭ قۇقىقتى بۇزۋشىلىقتار مەن تەرىس پايدالانۋشىلىققا توزبەۋگە ىنتالاندىرۋ, كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ۇسىنىلدى. 

كك-ءنىڭ 2020 جىلعى 27 مامىرداعى جولداۋىن­دا ايتىلعانداي, IT يندۋستريا­سىنىڭ جانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ين­فراقۇرىلىمىنىڭ تەز دامۋى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن (ەلەكتروندىق مەملەكەتتىك ورگاندار, ونلاين قابىلداۋ بولمەسى, ەلەكتروندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ, سوت تورەلىگى جانە باسقالارى) جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تسيفرلىق تەحنولوگيالار قولدانىلۋىنىڭ تەرەڭدەۋى ادامنىڭ بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى دارەجەسىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ, بارابار قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرۋ تالابىن ايقىندايدى. كونس­تيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارعا باس يۋ قوعام­دىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ تىرەگى بولۋى ءتيىس. قۇقىقتى تەرىس جانە ارتىق پايدالانۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن قۇقىققا سىيىمدى مىنەز-ق ۇلىقتى ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قوعامنىڭ نازارىن كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جۇمىستى ودان ءارى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە اۋدارعان بولاتىن. زاڭنامادا جانە مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-پراك­تيكالىق قىزمەتىندە كونستيتۋتسيالىق قۇن­دىلىقتاردى ودان ءارى دامىتۋ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن ورنىقتى جانە دايەكتى نى­عايتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى (كك-ءنىڭ 2019 جىلعى 5 ماۋسىمداعى جولداۋى).

قۇقىق ۇستەمدىگىن قۇرمەتتەۋدى جانە جاپپاي زاڭعا مويىنسۇنۋشىلىقتى ماقساتتى جانە جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىرۋ قاجەت. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە قوعامدىق سانانىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىن­دە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مادە­نيەتىن جاڭعىرتۋ بو­يىنشا شارالار قابىل­داۋدا. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قازىردىڭ وزىن­دە بىرنەشە شەشىمىندە زاڭدار­دىڭ «كونس­تيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ماعىناسىن» انىق­تاۋعا باعىتتالعان ۇستانىمدى قولدانعان بولاتىن. بۇل پراكتيكانى كەڭەيتكەن ءجون (كك-ءنىڭ 2018 جىلعى 5 ماۋسىمداعى جولداۋى).

ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى ادىستەمەلىك العىشارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق ءپاتريوتيزمى, كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان ويلاۋى جانە مادەنيەتى, كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق دۇنيەتانىمى ماسەلەلەرىن عىلىمي-ساراپشىلىق قوعامداستىقتىڭ زەرتتەگەنى ورىندى بولار ەدى (كك-ءنىڭ 2017 جىلعى

9 ماۋسىمداعى جولداۋى).

بارلىق قىزمەت ەتۋ نىساندارىنىڭ جيىنتىعىندا كونستيتۋتسيالىق ادىلەتتىڭ قازاقستاندىق مودەلى وتىز جىل بويى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن نىعايتۋ ستراتەگياسىنىڭ قاجەتتى اتريبۋتى رەتىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن راستادى.

وتكەن 25 جىل ىشىندە كونستيتۋتسياعا, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق جانە جاي زاڭدارعا ۋاقىت سىن-قاتەرلەرىنە جانە زاڭ­ناماداعى كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەردى كۇشەي­تۋ ۇمتىلىسىنا نەگىزدەلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ارقىلى كونستي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ مارتەبەسى ايتارلىقتاي نىعايتىلىپ, قۇزىرەتى كەڭەيتىلدى.

ماسەلەن, 2007 جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارى قاۋلىلارىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قاراۋ قۇقىعى بەرىلدى; 2008 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى, ولارعا سايكەس ۋاكى­لەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار كونستي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرىندە قام­تىلعان زاڭ­نامانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسى­نىمدار مەن ۇسىنىستاردى مىندەتتى تۇردە قاراپ, قابىلدانعان شەشىم تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە مىندەتتى تۇردە حابارلاۋى ءتيىس. وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ۇسىنىمدارى بەلگىلى ءبىر يمپە­راتيۆتى سيپاتقا يە بولدى. 2017 جىلى كونس­تيتۋتسيالىق رەفورما كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وكىلەتتىكتەر شەڭبەرىن كەڭەيتتى, كەيىنگى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ قىزمەتى كۇشەيتىلدى.

رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇرامىنا ونىڭ عۇمىر بويى مۇشەسى رەتىندە كىرۋى جانە قىزمەت ەتۋى قازاق­ستاندىق مەملەكەتتىلىكتى قۇقىقتىق قۇندى­لىق­تار نەگىزىندە نىعايتۋدىڭ, كەڭەس­تىڭ ساياساتتان تىس بولۋىنىڭ, ونىڭ كونس­تيتۋتسيا مەن «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋى­نىڭ پارمەندى كەپىلى بولىپ تابىلادى.

 

III.

ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجيمىن نىعايتۋ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋى جاعدايىنا بايلانىستى. ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسى ءوز قورىتىندىسىندا كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگانى شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋى قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ ماڭىزدى تالابى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.

قازاقستاندا بۇل پروتسەسكە بارلىق بيلىك تارماقتارىنىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن مەم­لەكەتتىك ورگاندار تارتىلعان. كونستيتۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى مەن ۇسىنىمدارىنىڭ ورىندالۋى ماسەلەلەرى جىل سايىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى جانىنداعى قۇقىقتىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قارالادى.

وتكەن 2020 جىل ىشىندە ولار كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنان جانە بۇرىنعى جولداۋلارىنان تۋىندايتىن بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر مەن وزگە دە شەشىمدەردى قابىلدادى.

ماسەلەن, وتكەن جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز جولداۋىندا ازاماتتىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلار قۇقىقتارىنىڭ كونستيتۋتسيا­لىق كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋ بويىنشا باعىتتى جالعاستىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنە سوتتار جۇمىسىنىڭ زاماناۋي فورماتتارىن ەندىرۋ, ارتىق سوت راسىمدەرى مەن شىعىندارىن قىسقارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2020 جىلعى 10 ماۋسىمداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 330 جانە 333-باپتارىنا اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان كامەلەتكە تولماعان ادامدارعا قاتىستى وكىل-ادۆوكاتتىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ ماسەلەسىن رەتتەۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جانە قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2020 جىلعى 26 ماۋسىمداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن ءوندىرىپ الۋشىنىڭ تالاپ ەتۋى بو­يىنشا اتقارۋشىلىق قۇجات قايتارىلعان كەزدە ونى ورىنداۋعا بەرۋدىڭ مەرزىمىن ەسەپتەۋگە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ۇسىنىمى ىسكە اسىرىلدى. ەندى «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدا ۇزىلىستەن كەيىن مەرزىمنىڭ ءوتۋى قايتادان باستالادى, بۇل رەتتە ۇزىلىسكە دەيىنگى وتكەن ۋاقىت جاڭا مەرزىمگە ەسەپتەلەدى دەپ بەكىتىلدى (12-باپتىڭ 2-تارماعى).

كك-ءنىڭ 2018 جىلعى 3 شىلدەدەگى №5 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن جانە كك-ءنىڭ 2018 جىلعى 5 ماۋسىمداعى جولداۋىن ورىنداۋ ءۇشىن جاڭا «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىندە پسيحيكاعا بەلسەندى اسەر ەتەتىن زاتتاردى تۇتىنۋعا بايلانىستى پسيحيكالىق, مىنەز-ق ۇلىقتىق بۇزۋشىلىعىنا (اۋرۋىنا) وراي ماجبۇرلەپ ەمدەۋگە رەسىمدەلەتىن جانە مەديتسينالىق كۋالاندىرۋدان جالتارىپ جۇرگەن ادامدارعا قاتىستى كۇشتەپ اكەلۋدى قولدانۋ ءتارتىبى رەتتەلگەن (171, 172-باپتار).

كك-ءنىڭ 2018 جىلعى 5 ماۋسىمداعى جولداۋىندا ازاماتتىق كودەكستىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە سىيعا تارتۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن ەرەجەلەرىن قىلمىستىق كودەكستىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ شارتتارىن رەگلامەنتتەيتىن نورمالارىمەن ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگى كورسەتىلگەن.

2020 جىلعى 6 قازاندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قويدى, وندا ازاماتتىق كودەكس­تەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جانە وزىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شەكتەۋلەردى قابىلدايتىن وزگە دە ادامدارعا رۇقسات ەتىلەتىن سىيلىق قۇنىنىڭ شەگى الىپ تاستالدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ بىرقاتار شەشىمدەرىندە كونستيتۋتسيانىڭ 16-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ بوستاندىعىنا قۇقىعىن ساقتاۋ كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋ بولىگىندە زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعان بولاتىن.

بۇل ۇسىنىم «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ادامداردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىسقارى جەرگە شىعارىپ جىبەرۋ كەزىندە ۇستاپ الۋ مەرزىمدەرىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2020 جىلعى 19 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا ىسكە اسىرىلدى. ماجبۇرلەپ شىعارىپ جىبەرۋگە جاتاتىن شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قاتىستى سوت سانكتسياسىمەن ءجۇرىپ-تۇرۋ ەركىندىگىن الدىن الا شەكتەۋ قولدانىلادى.

كك-ءنىڭ 2016 جىلعى 16 ماۋسىمداعى جولداۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتۋ, ونىڭ ىشىندە زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارى جوسپارلارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, قۇقىقتىق ورتانى سەرپىندى تۇردە كونستيتۋتسيالاندىرۋ جانە زاڭنامانى جاڭارتۋ, زاڭدار جوبالارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ولاردى قابىلداۋدىڭ سالدارىن تالدامالىق جانە بولجامدىق تۇرعىدان باعالاۋ, زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ جانە ولارعا ىلەسپە زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قابىلدانۋىن ۇيلەستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن دەپ اتاپ ءوتىلدى.

2021 جىلعى 12 ناۋرىزدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قۇقىق شىعارماشىلىعى جۇمى­سىنىڭ بارلىق ساتىلارىن جاڭ­عىر­تۋعا باعىتتالعان «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە نورما­شىعارماشىلىقتى جەتىلدىرۋ ماسە­لەلەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇدان باسقا, وندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىن ورىنداۋ ءۇشىن ازىرلەنەتىن نورماتيۆتىك قۇقىق­تىق اكتىلەردى دايىنداۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى بەلگىلەندى.

رەسپۋبليكا اۋماعىندا حالىقارالىق شارتتار قولدانىسىنىڭ ءتارتىبى مەن تالاپتارىن زاڭنامالىق تۇردە ايقىنداۋ ماقساتىندا, كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس بيىل «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىل­داندى. ونىڭ نورمالارى باسقا مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى الدىنداعى وزىنە العان مىندەت­تەمەلەرىن ورىنداماعان جاعدايدا, قازاق­ستاننىڭ حالىقارالىق شارتتاردىڭ ورىندالۋىن توقتاتا تۇرۋ تۇرىندە قارىمتا شارالارىن قابىلداۋىن كوزدەيدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2020 جىلعى 21 قاڭتارداعى № 1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ورىنداۋ ءۇشىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ازىرلەدى. بۇل باعىت­تاعى جۇمىستى اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.

وتكەن جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇقىقتىق ساياسات سالاسىنداعى جاڭا باعدار­لامالىق قۇجاتتى بەكىتۋدى ۇسىندى, بۇل قوعام, ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە قۇقىق ۇستەمدىگى جاعدايىندا مەملەكەتتىلىكتى نىعاي­تۋعا ارنالعان ەلدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان باعىتىنىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى (كك-ءنىڭ 2020 جىلعى 27 مامىرداعى جولداۋى).

وسىعان بايلانىستى, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار 2030 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن دايىنداپ جاتىر.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ پروتسەسى جالعاسۋدا.

 

IV.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى دۇرىس ايقىن­دالعان مەملەكەتتىڭ ستراتەگياسىنا, كونس­تيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ساياساتىنا جانە ەل قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ەۆوليۋتسيالىق جول بويىنشا دامىپ كەلەدى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قازىرگى قازاق­ستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ءتورتىنشى ون­جىل­دىعىنىڭ تابالدىرىعىندا ساياسي, ەكو­نوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني قاتىناستار جۇيەسىنىڭ باستى رەتتەۋشىسى رەتىندەگى كونستيتۋتسيانىڭ جاسامپازدىق الەۋەتى ەلدىڭ دامۋ باعىتىنىڭ قاجەتتىكتەرىنە ساي كەلەدى جانە ءتيىستى جاعدايلاردىڭ قالىپتاسۋىنا قاراي قازاقستاننىڭ قۇ­قىق ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن زايىرلى, دەمو­كراتيالىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ودان ءارى ورنىعۋىنا باعىتتالعان قوسىمشا جۇيەلى زاڭنامالىق جانە وزگە دە شارالارمەن نىعايتىلۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ كەلەسى ۇسىنىستارى وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان.

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى مالىمدەگەن جانە جۇرگىزىپ وتىرعان قوعام مەن مەملەكەتتى ودان ءارى بىرتىندەپ دەموكراتيالاندىرۋ, ەل ازاماتتارىن مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە تارتۋ باعىتى قازىرگى كەزەڭدە كونستي­تۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ ءرولىن بارابار ارتتىرۋدى جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى.

بۇل تۇرعىدا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋ­تسيالىق باقىلاۋعا قول جەتكىزۋىن كەڭەيتۋ قاجەت.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيانىڭ 72-بابىندا  بەكىتىلگەن ءوتىنىش سۋبەكتىلەرىنىڭ شەڭبەرىن كەلەشەكتە كەڭەيتۋ تۋرالى ماسە­لەنى بىرنەشە رەت كوتەرگەن بولاتىن. بۇل قۇقىقتى باس پروكۋرورعا, ادىلەت مينيسترىنە بەرۋ ۇسىنىلدى (كك-ءنىڭ 2001 جىلعى 24 ناۋرىزداعى جولداۋى).

وسى جاعدايدى شەشۋ باعىتتارىنىڭ ءبىرى سوتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ ءتارتىبىن, سوتتاردىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە باستاماشىلىق جاساۋ تۋرالى ءوتىنىشحاتتارىن قاراۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى.

اعىمداعى جىلعى 19 ناۋرىزدا ەۋرو­پا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسى كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمداماسى بويىنشا قورى­تىندى قابىلدادى. وندا پروتسەستىك كودەكستەردە تاراپتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ تۋرالى ءوتىنىشحاتتارىن جەكە ءبولىپ كورسەتۋگە, ولاردى سوتتىڭ قاراۋى ءتارتىبىن ناقتىلاۋعا, باس تارتۋ ءۇشىن ناقتى نەگىزدەردى بەكىتۋگە جانە وعان جوعارى تۇرعان سوت ساتىلارىنا شاعىم جاساۋعا قولداۋ ءبىل­دىرىل­دى.

ەۋروپالىق ساراپتاما ورگانى اتاپ وتكەندەي, سۋديانىڭ زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىق ەمەستىگىنە دەگەن تولىق سەنىمى ەمەس, بۇل ماسەلەدە اقىلعا قونىمدى كۇماندەردىڭ, سونىڭ ىشىندە سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلار كورسەتكەن, بولۋى سوتتىڭ كەڭەسكە ۇسىنىس جولداۋى ءۇشىن جەتكىلىكتى نەگىز بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, ول جالپى يۋريسديكتسيا­لى سوتتار مەن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلىققا الۋى ءتيىس كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى مەن دالەلدەمەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەم­لەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس: «ەڭ الدىمەن ادامدار» – «ادامعا باعدارلانعان» مودەلىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا جەكەلەگەن مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى قايتا قاراۋ جانە ولاردىڭ شەڭبەرىندە كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى باسەكەلەس ورتاعا بەرۋ جونىندەگى ساياسات جالعاستىرىلاتىن بولادى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «مەملەكەتتىك فۋنكتسيا» جانە «مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر» ۇعىمدارىنىڭ تەڭ ماعىنالى ەمەستىگىن جانە ءار تۇرلىلىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل ۇعىمداردى ءبىر-بىرىمەن تەڭ ءتۇسىنۋ ازاماتتىق-قۇقىقتىق (جەكە-قۇقىقتىق) ينستيتۋتتاردىڭ جاريا-قۇقىقتىق ينستيتۋتتارمەن ارالاسىپ كەتۋىنە, مەملەكەتتىڭ جاريا-بيلىكتىك سيپاتتاماسىنىڭ كومەسكىلەنۋىنە اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن, ال بۇل تۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ, مەملەكەت پەن ونىڭ ورگاندارىنىڭ ماقساتى مەن ۇيىم­داستىرىلۋىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىنە قايشى كەلەدى (2008 جىلعى 15 قازانداعى №8 نورماتيۆتىك قاۋلى, 2013 جىلعى 16 مامىر­داعى № 2 قوسىمشا قاۋلى).

سوندىقتان بۇل باعىتتاعى ودان ءارى جۇمىس وسى كونستيتۋتسيالىق تالاپتار ەسكەرى­لە وتىرىپ, جۇيەلى ءارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزى­لۋگە ءتيىس.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 2018 جىلعى جولداۋىندا زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزگەن بولاتىن, ولاردىڭ ءبىر بولىگى ىسكە اسىرىلدى. حالىقتىڭ وسى پروتسەسكە قاتىسۋىنىڭ قوعامدىق نەگىزدەرى مەن نىساندارىن كەڭەيتۋ پروگرەسسيۆتى يدەيالاردى ىزدەۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا, قۇقىقتىق اكتىنىڭ مازمۇنىندا بارلىق مۇددەلى سۋبەكتىلەردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرۋگە باعىتتالعان.

سويتسە دە, زاڭنامالىق شارالاردى تالاپ ەتەتىن, ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمدار نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تۇجىرىمدامالارى مەن جوبالارىن ۆەدومستۆوارالىق كەلىسۋدەگى پروبلەمالارعا, مەملەكەتتىك كىرىستەردى قىسقارتۋدى نەمەسە مەملەكەتتىك شىعىستاردى ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن جوبالارعا اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ وڭ قورىتىندىسىن الۋ ءراسىمىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن جابىقتىعىنا بايلانىستى ءجيى ىسكە اسىرىلماي قالادى.

وسىعان وراي, نورماشىعارماشىلىق پروتسەستە كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋدىڭ, قورىتىندى بەرۋدىڭ وڭتايلى راسىمدەرىن, ءتىپتى قابىلداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا تولىق كەلىسىلمەگەن قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىن جانە قورىتىندىلاردى, سونداي-اق ولاردىڭ بالاما نۇسقالارىن ەنگىزۋدىڭ وڭتايلى راسىمدەرىن پىسىقتاۋ قاجەت. كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە نەگىزگى زاڭ­نىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ نە قول قويعانعا جانە قولدانىسقا ەنگىزىل­گەنگە دەيىن زاڭنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس­تىگىن قاراۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساۋ كۇماندى جويۋدىڭ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

قازاقستاننىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ادام قۇقىقتارىن جان-جاقتى قورعاۋ بولىپ قالۋدا. بۇل باعىتتا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان كەزەكتى رەفورمالار جۇرگىزىلۋدە.

4.1 وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ ءولىم جازاسىن قولدانۋ ماسەلەلەرىن رەگلامەنتتەيتىن ەرەجەلەرىنە رەسمي تۇسىندىرمە بەردى.

كەڭەس اتاپ وتكەندەي, كونستيتۋتسياعا جانە جالپىعا بىردەي تانىلعان حالىقارالىق اكتىلەرگە سايكەس ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى دەمو­كراتيالىق قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى بولىپ تابىلادى جانە مەملەكەت بارلىق ادامدار ءۇشىن وسى قۇقىقتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا كەپىلدىك بەرۋگە مىندەتتى. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندە قازاقستان العاشقى كەزدەن باستاپ قىلمىستىق زاڭنامادا ءولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋ ءۇردىسىن ەسكەرىپ كەلەدى جانە وسى جىلدار ىشىندە ەلدە ەڭ جوعارى جازانى قولدانباۋدىڭ تۇراقتى قۇقىقتىق رەجيمى قالىپتاستى. نەگىزگى زاڭ قىلمىستىق زاڭداعى قىلمىستار ءۇشىن ءولىم جازاسىن بەلگىلەۋ نەمەسە ودان باس تارتۋ, ولاردىڭ شەڭبەرىن قىسقارتۋ تۋرالى ماسەلەنى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا قالدىرادى.

وسى قۇقىقتىق ۇستانىمداردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ءولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. وسىلايشا, رەسپۋبليكا وزىنە قىلمىستىق كودەكستى جانە وزگە دە زاڭداردى وسى حالىقارالىق اكتىگە سايكەس كەلتىرۋ مىندەتتەمەسىن الدى. اركىمنىڭ ءومىر سۇرۋگە كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ تۇبەگەيلى سيپاتىن, قىلمىستىق قۇقىق قاينار كوزدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, نەگىزگى زاڭنىڭ جانە حالىقارالىق شارتتىڭ تالاپتارىن نازارعا الا وتىرىپ, قىلمىستىق كودەكستى جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەردى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانىڭ ەرەجەلەرىمەن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى جۇمىستى اياقتاۋ قاجەت.

4.2 قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جونىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس شەڭبەرىندە قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلار قۇقىق­تارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋ بويىنشا باعىتتى جالعاستىرۋ كەرەك. كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىنىڭ 2-تارماعىندا اركىمنىڭ سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعى كوزدەلگەن, ول سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋدى جانە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتان جابىرلەنۋشىلەرگە كەلتىرىلگەن زالال ءۇشىن جەدەل وتەماقىنى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكسىندە (بۇدان ءارى - قپك) سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ قيسىندى مەرزىمدە اياقتالۋعا ءتيىس دەگەن تالاپ بەلگىلەنگەن, ونى ايقىنداعان كەزدە قىلمىستىق ءىستىڭ قۇقىقتىق جانە ءىس جۇزىندەگى كۇردەلىلىگى, سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگى­زۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ پروتسەستىك قۇقىقتاردى ىسكە اسىرۋى, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن ادامنىڭ ءوز وكىلەتتىكتەرىن سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدى ۋاقتىلى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرۋ ءتاسىلى سياقتى ءمان-جايلار ەسكەرىلەدى (192-باپ).

سوت قىزمەتىنە قاتىستى قپك-دا باس­تى سوت تالقىلاۋى قيسىندى مەرزىمدە اياق­تالۋعا ءتيىس دەپ بەلگىلەنگەن (322-باپ). قىلمىستىق ىستەردى نەگىزىندە قاراۋ كەزىندە دە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ قيسىندى مەرزىمدەرىن ايقىنداۋدىڭ جالپى ولشەمشارتتارىن بەلگىلەۋ سوت تورەلىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەر ەدى.

بۇعان قوسا, سوت ءىسىن قيسىندى مەرزىمدە جۇرگىزۋ تۋرالى تالاپتى بۇزعانى ءۇشىن وتەماقىنى جۇزەگە اسىرۋ شارتتارىن ايقىن­دايتىن قوسىمشا زاڭنامالىق شارالار قابىلداۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەگەن ءجون, بۇل سوت ارقىلى قورعاۋدىڭ جانە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.  

4.3 كونستيتۋتسياعا سايكەس تەگىنە, الەۋ­مەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاع­دايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا ەشكىمدى ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايدى (14-باپ).

بۇل كونستيتۋتسيالىق تالاپتار الەۋمەتتىك ورتاعا ەتەنە ارالاسۋ پروبلەمالارىن ۇنەمى باستان كەشىرەتىن مۇگەدەكتەرگە قاتىستى ەرەكشە مانگە يە. وسى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋىن بارىنشا ازايتۋ, ولارعا تەڭ مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق پراكتيكادا قالىپتاسقان, نەگىزىن مۇگەدەكتەر قۇقىقتارىنىڭ مازمۇنىن كەڭەيتۋ قاعيداتى جانە ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ەرەكشە نىسانى قۇرايتىن نورمالار مەن ستاندارتتار كەشەنىن بارىنشا پايدالانعان ءجون. ولار ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنىڭ قۇرمەتتەلۋىنە, تەڭ الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرگە, ارنايى قىز­مەتتەردىڭ, ينفراقۇرىلىمنىڭ قولجەتىم­دىلىگىنە جانە قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنا تيىسىنشە ەتەنە ارالاسۋعا كەپىلدىك بەرۋگە ءتيىس.

4.4 كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ قورى­تىندى شەشىمدەرىندە مەملەكەتتىك ماجبۇرلەۋ, سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىق­تاردىڭ الدىن الۋ شارالارى جاۋاپتىلىقتىڭ ادىلدىگى مەن مولشەرلەستىگى قاعيداتتارىنا, سونداي-اق نەگىزگى زاڭدا قورعالاتىن, ەڭ قىمباتى ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن قۇندىلىقتارعا سايكەس كەلۋى ءتيىس ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن.

وسىعان بايلانىستى, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك زاڭنامادا جاسالعان ارەكەت­تىڭ قوعامدىق قاۋىپتىلىك دارەجەسىنە, كەل­ت­ىرىلگەن زالالدىڭ سيپاتى مەن مولشە­رىنە, قۇقىق بۇزۋشىنىڭ جەكە باسىنا جانە وزگە دە فاكتورلارعا قاراي جاۋاپ­تىلىقتى دارالاندىرۋ جانە سارالاۋ ءۇشىن قوسىمشا جاعدايلار جاساعان ءجون. قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى سىنىپ­تاۋ ولشەمشارتتارىنا قاتىستى جاڭا كوزقاراستاردى ىسكە اسىرۋدى, قاجەت بول­عان جاعدايدا, جەكەلەگەن ساناتتاعى قىل­مىس­تاردىڭ جازالانۋى شەگىن ۇلعايتۋ تۇرعى­سىنان قايتا قاراي وتىرىپ, اياقتاۋ قاجەت. قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى كەلەشەكتە ءبىر زاڭناما­لىق اكتىدە بىرىكتىرە وتىرىپ, ولاردىڭ اراجىگىن ناقتى اجىراتقان ءجون.

ىزگىلەندىرۋ ساياساتى شەڭبەرىندە راقىم­شىلىق جاساۋ اكتىسى نەگىزىندە اكىمشىلىك جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ ينستيتۋتىن (قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 63-بابى) پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قاراۋ ورىندى بولادى.

4.5 كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنا سايكەس ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىنا قاجەتتى شامادا عانا جانە تەك زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس اتاپ كورسەتكەندەي, وسى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى شەكتەۋگە, ەگەر مۇنداي شەكتەۋ زاڭدى تۇردە نەگىز­دەلگەن ماقساتتارعا بارابار بولسا جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتتە كونستيتۋتسيالىق ماڭىزى بار قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ءۇشىن پروپورتسيونالدى جانە قاجەتتى بولىپ تابىلسا, نەگىز بولا الادى. سونىمەن قاتار, سوتتالعاندىقتىڭ جانە اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا قىلمىستىق قۋدالاۋدى توقتاتۋدىڭ جالپى قۇقىقتىق سالدارىن قايتا پايىمداۋعا نازار اۋدارىلدى.

الايدا, كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەردە كوزدەلگەن شەكتەۋلەر وسى كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيدى. قپك-دا مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى ايىپتاۋدان باس تارتقان كەزدە قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋدىڭ قۇقىقتىق سيپاتى ايقىندالماعان.

4.6 قازىرگى ۋاقىتتا بورىشكەردىڭ جالعىز تۇرعىن ءۇيى اتقارۋشىلىق قۇجاتتار بو­يىنشا ءوندىرىپ الۋدى قولدانۋعا بولمايتىن م ۇلىكتىڭ قۇرامىنا كىرمەيدى («اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 61-بابى). «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال ءتوپوتارىن تۇرعىن ۇيدەن جىلىتۋ ماۋسىمىندا عانا شىعارۋعا جول بەرىلمەيدى. 

ال, قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعانى ءۇشىن سوتتالعان ادامنىڭ جالعىز تۇرعىن ءۇيى سوت ۇكىمى بويىنشا تاركىلەنۋگە جاتپايتىن م ۇلىك تىزبەسىندە (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنە قوسىمشا) قامتىلعان.

اتقارۋشىلىق قۇجاتتار بويىنشا ازامات پەن ونىڭ وتباسى مۇشەلەرى ءۇشىن تۇراق­تى تۇرۋعا جارامدى جالعىز ورىن بولىپ تابىلاتىن تۇرعىن ءۇي-جايعا ءوندىرىپ الۋدى قول­دانۋعا تىيىم سالۋ كرەديتور مەن بورىش­كەردىڭ مۇددەلەرىن نەعۇرلىم ءادىل قورعاۋعا, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە جانە ونىڭ تۇرعىن ۇيىنە قولسۇعىلماۋشىلىق قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋعا, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى, ءتيىمدى ورىندالۋىنا ىقپال ەتەر ەدى.

4.7 تسيفرلاندىرۋ اۋقىمىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ جانە ازاماتتاردىڭ قادىر-قاسيەتىنە, جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋىنا, جەكە جانە وتباسىلىق قۇپياسى بولۋىنا كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارىن ىسكە اسىرۋدىڭ, سونداي-اق ولارعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن (مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە ت.ب.) اتقارۋ ساپاسىنىڭ پروبلەمالارى وزەكتى بولىپ وتىر. 

اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى تەرەڭدەتۋ مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ ماڭىز­دى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن تسيفر­لىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, زاڭمەن قورعالاتىن مالىمەتتەرگە قول جەتكىزۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ, اتالعان كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋ, سونداي-اق ءداستۇرلى قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ (قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن جاۋاپتىلىق سۋبەكتىسى, قۇقىق بۇزۋشى, جابىرلەنۋشى جانە باسقالارى) مازمۇنىن قايتا پايىمداۋ جونىندەگى شارالارمەن قوسا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. وسى سالادا قولدانىلىپ جۇرگەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ءار تۇرلىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى ءبىر سالالىق زاڭنامالىق اكت شەڭبەرىندە بىرىكتىرۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋگە بولادى.

4.8 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە, ونىڭ اپپاراتىن كۇشەيتۋ جانە وڭىرلەردە وكىلدىكتەر قۇرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. بۇل تۇرعىدا وسى كەزەڭدە ومبۋدسمەننىڭ ماڭىزدى وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ  سوت ارقىلى زاڭنىڭ نەمەسە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋ تۋرالى ماسەلەمەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋعا باستاماشىلىق ەتۋى قاراستىرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبە الەمدە كەڭ تارالعان. 2007 جىلى ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسى قازاقستانعا وسىنداي قۇقىقتى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە بەرۋدى ۇسىندى.

4.9 كونستيتۋتسياعا سايكەس انا مەن بالا, سول سياقتى نەكە مەن وتباسى, اكە مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولادى (27-باپتىڭ 1-تارماعى).

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2015 جىلعى 18 مامىرداعى № 3 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا كونستيتۋتسيانىڭ وسى ەرەجەلەرى بالالاردىڭ ەرەكشە قۇقىقتىق مارتەبەسىن, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, ولاردى ىسكە اسىرۋ كەپىلدىكتەرىن سالالىق زاڭنامادا بەكىتۋ جانە رەتتەۋ ءۇشىن مىزعىماس كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق رەتىندە بالالىقتى قورعاۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي-قۇقىقتىق باستاۋلارىن قالايدى دەپ تۇسىندىرىلگەن.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس انا مەن بالا ينس­تيتۋتتارىن قورعاۋ ماقساتىندا قوسىمشا زاڭنامالىق شارالار قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى, بۇل تۋرالى ونىڭ 2018 جىلعى 10 ساۋىردەگى № 3 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا كورسەتىلگەن بولاتىن.

4.10 قۇزىرەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مويىنداعان بۇۇ شارتتىق ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىن يمپلەمەنتاتسيالاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراعان ءجون.

بۇل كونستيتۋتسيانىڭ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى, راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق شارتتار­دىڭ ونىڭ زاڭدارىنان باسىمدىعى جانە رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق قۇقىق قاعيدات­تارى مەن نورمالارىن قۇرمەتتەۋى تۋرالى 1, 4 جانە 8-باپتارىنىڭ ەرەجەلەرىنەن تۋىندايدى.

4.11 كونستيتۋتسيانىڭ 17-بابىنىڭ 2-تار­ماعىنا سايكەس ەشكىمدى ازاپتاۋعا, وعان زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقاداي قاتى­گەزدىك نەمەسە ادامدىق قادىر-قاسيەتىن قورلاي­تىنداي ءجابىر كورسەتۋگە نە جازالاۋعا بولمايدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ۇلتتىق زاڭنامانى قازاقستان راتيفيكاتسيالاعان ازاپتاۋلارعا جانە باسقا دا قاتىگەز, ادام­گەر­شىلىككە جاتپايتىن نەمەسە ار-نامىس­تى قورلايتىن ءىس-ارەكەتتەر مەن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى كونۆەنتسيانىڭ تالاپ­تارىنا سايكەس كەلتىرۋدىڭ, سونداي-اق تۇرمىس­تىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋدىڭ وزەكتىلىگى تۋرالى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن.  

وسىعان بايلانىستى, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ مەكەمەلەرىندە ىشكى ءتارتىپتى رەتتەيتىن قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭناماسىنىڭ كەيبىر تالاپتارى مەن قاعيدالارىن قايتا قاراعان ءجون, ولاردا ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى تاجىريبەنىڭ تاپتاۋرىندارى باي­قالادى. مۇنداي جۇمىس كۇدىكتىلەرگە, ايىپ­تالۋشىلارعا جانە سوتتالعاندارعا, ونىڭ ىشىن­دە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ناقتى تۇرلەرى ءۇشىن, قاتىستى ستاندارتتاردى قامتيتىن كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىن جانە حالىقارالىق اكتىلەردى ەسكەرۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. 

جەكە ادامعا فيزيكالىق قول سۇعىلماۋ­شىلىققا, ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا جانە ونىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى كۇرەس شارالارى زورلىق-زومبىلىققا ءتيىمدى قارسى ءىس-قي­مىل­دى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ولار مۇنداي ءىس-ارەكەتتەردىڭ قوعامدىق قاۋىپتىلىك دارەجەسىن, ولاردىڭ جاسالۋ جيىلىگىن, قۇقىق بۇزۋشىعا بۇرىن قولدانىلعان جازالاۋ شارالارىنىڭ اسەرىن ەسكەرۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا, قاجەت بولعان جاعدايدا, اكىمشىلىك جازالار قىلمىستىق جاۋاپتىلىق شارالارىمەن, ونىڭ ىشىندە اكىمشىلىك پرەيۋديتسياسى بار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق­تاردىڭ قۇرامدارىن پايدالانۋ ارقىلى, تولىقتىرىلۋى مۇمكىن.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس الدىنعى جولداۋلاردا ايتىلعان, ءالى ىسكە اسىرىلماعان باسقا دا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمداردىڭ وزەكتىلىگىن راستايدى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتۋ ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, مەملەكەتتىك ينستي­تۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە, قۇقىق ۇستەمدىگىن, دامىعان ازاماتتىق قوعامدى جانە ەلدىڭ الەمدىك ارەناداعى جوعارى بەدەلىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قوعام مەن مەملەكەتتى جان-جاقتى جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزى رەتىندە قالا بەرەدى. 

 

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس