توعىزىنشى رەت الەمدىك اقپارات ايدىنىنىڭ الپاۋىتتارىن, ساياسي ساحنا سەركەلەرىن, مامىلە مايدانىنىڭ مايتالماندارى – ديپلوماتيالىق ميسسسيالار وكىلدەرىن الماتىدا توعىستىرعان ەۋرازيا مەديا-فورۋمىنا بيىل 37 ەلدەن 400-دەن استام دەلەگات كەلدى. الەمدىك اقپارات ايدىنىنداعى ءداستۇرلى ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ دوداسىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
دۇنيە وزگەرىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ورىن العان وقيعالار, داعدارىس, تابيعي توسىن اپاتتار, كورشى ەلدەگى كەلەڭسىز جاعدايلار مەديا-فورۋمعا اسەر ەتپەي قالماعانىن جاسىرۋعا بولماس. الماتىداعى پىكىرتالاس الاڭىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىن ايىر قالپاقتى باۋىرلاردان دا بيىل كوز جازىپ قالعاندايمىز. ايتەۋىر ولاردىڭ ءۇنى باسەڭدەۋ شىعىپ جاتقانداي... بىراق, وعان قاراپ اقيقاتتى ىزدەگەن ايتىس پەن پىكىرتالاس اعىنى تولاستاپ قالعان جوق. سونىمەن, بيىلعى مەديا-فورۋمنىڭ تىزگىنى ء“ال-جازيرا ينتەرنەشنل” تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى, الەمدەگى ەڭ تانىمال حالىقارالىق رەپورتەرلەردىڭ ءبىرى ستيۆەن كوۋلعا تيگەن ەكەن. مودەراتور ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاعان تۇسىنىستىككە, تۇراقتىلىققا باستايتىن ءتورت قاعيداتتىڭ كوكەيكەستىلىگىن اتاي وتىرىپ, ءسوز كەزەگىن ەامف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆاعا بەردى. – ءبىز توعىزىنشى رەت وسى ارادا ەۋرازيا مەديا-فورۋمىندا باس قوسىپ وتىرمىز. ماقسات – ارتتا قالعان ءبىر جىلعا كوز سالىپ, جاھاندىق باق-تا كورىنىس تاپقان قايشىلىقتى قۇبىلىستار مەن وقيعالاردى تۇسىنۋگە تالپىنۋ. اركەز وتكەندى ۇعىنىپ, بولاشاق وقيعالاردى بولجايمىز ءارى ولاردى تولىق دايىندىقپەن قارسى الامىز دەگەن تۇسىنىك تۋىندايدى. اشىعىن ايتساق, ىلعي دا ولاي بولا بەرمەيدى. ءبىزدىڭ جاھاندى, وكىنىشكە قاراي, بولجاپ-ءبىلۋ قيىن بولىپ بارادى, – دەدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى. العاشقى كۇننىڭ العاشقى وتىرىسى “قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى: ماڭىزى, ءۇمىت جانە مۇمكىندىكتەر” تاقىرىبىن تالقىلاۋدان باستالدى. ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى بەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى رەسپۋبليكا ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەندىگى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. قازاقستان – بۇرىنعى سوتسياليستىك ەلدەر اراسىندا, تمد-دا, ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, تۇتاس مۇسىلمان الەمىندە 35 جىلدىق تاريحى بار تەگەۋرىندى ۇيىمدى باسقارىپ وتىرعان العاشقى مەملەكەت. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى حالىقارالىق ساياسي قۇرالداردىڭ ايتارلىقتاي وزگەرىپ بارا جاتقانىن دا بىلدىرەدى. الەم ەلدەرى يدەولوگيالىق سوقىر نانىمداردىڭ, ء“وزىمىز” جانە “وزگەگە”, ەۋروپالىق جانە ازيالىق, مۇسىلماندىق جانە حريستياندىق وركەنيەتكە ءبولىنۋدىڭ ەسكىرگەنىن ءارى جاڭا باسىمدىقتارعا جول بەرۋ قاجەتتىگىن تۇسىنە باستادى. بۇعان قوسا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى نەگىزگى ازاماتتىق جانە ساياسي ەركىندىكتىڭ دامۋ جاعدايى تۋرالى تەرىس تۇسىنىك پەن ەلدىڭ ەقىۇ ستاندارتتارىن ساقتاۋداعى “كەمشىلىكتەرىنە” قۇرىلعان سىني پىكىرلەر دە بار. جەكە باقىلاۋشىلاردىڭ سەندىرۋىنە قاراعاندا, بۇل بولاشاقتا ەقىۇ-نىڭ ناتيجەلىلىگى مەن بەدەلىنە تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىنىڭ اقيقاتى قانشالىقتى؟ ەندى ءبىر كۇدىكشىلدەر قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالىعىنا سايلانۋى – بۇل تەك باتىستىڭ رەسپۋبليكاعا بەرگەن ساياسي اۆانسى نەمەسە قازاقستانداعى باي كومىرسۋتەگى قورى مەن پايدالى قازباسىنا كوز تىككەن ەكونوميكالىق مامىلە دەپ سەندىرەدى. مىنە, وسىنداي ءتۇرلى مۇددەگە قىزمەت ەتەتىن پىكىرلەر العاشقى وتىرىستا تالاي ساۋالدىڭ تيەگىن اعىتتى. ءتىپتى ايىر قالپاقتى باۋىرلارىمىزدىڭ باسىنداعى باقىتسىز وقيعالار كەزىندە ەقىۇ قانداي ءرول اتقارۋى ءتيىس؟ وعان قوسا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى “جاڭا پوستكەڭەستىك دەموكراتيالارعا قاتىستى جەكەلەگەن تاپتاۋرىن كوزقاراستاردى وزگەرتە الا ما؟ مەملەكەت مۇنداي جاۋاپكەرشىلىككە دايىن با؟ وسى مىندەت قازاقستانعا سونشالىقتى قاجەت پە؟ بۇل نە – ۇلكەن ابىروي ما الدە ەكونوميكالىق داعدارىس پەن تۇتاستاي الەمدىك قاۋىمداستىقتا جانە جەكە ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىندا قاربالاستىڭ كۇشەيۋى كەزىندەگى اۋىر جۇك پە؟ وسى ساۋالداردى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ەۋروپا جانە ەۋرازيا ىستەرى جونىندەگى كومەكشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى دەۆيد مەركەل مەديا-فورۋم قاتىسۋشىلارىنىڭ تالقىسىنا تاستادى. سپيكەرلەر اراسىندا اقش-تىڭ قازاقستانداعى تۇڭعىش ەلشىسى ۋيليام كورتني, ۇلىبريتانيا پارلامەنتى لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى, بريتان-قازاقستان قوعامىنىڭ توراعاسى پيتەر فرەيزەر, ەقىۇ باق ەركىندىگى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلى دۋنيا مياتوۆيچ (اۆستريا), ناتو باس حاتشىسىنىڭ سىرت كاۆكاز جانە ورتالىق ازيا بويىنشا ارناۋلى وكىلى روبەرت سيمونس (بەلگيا), ەقىۇ باس حاتشىسى كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى پول فريتچ بولدى. سونداي-اق, فورۋم اياسىندا جوعارىداعى وتىرىسپەن قاباتتاسىپ, “اباي” زالىندا وتكەن القا جيىندا قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىعىنىڭ بولاشاعى تالقىلانىپ جاتتى. القا جيىننىڭ تىزگىنىن قولىنا العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بەكتاس مۇحامەدجانوۆ وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا الاتىن ورنىنا كەڭىرەك توقتالدى. قازىر قۇرامىندا 57 قاتىسۋشى ەلى بار, 1969 جىلى قۇرىلعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى دۇنيە جۇزىندە اۋقىمى جاعىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرادى. قازاقستان بۇل ۇيىمعا 1995 جىلدان بەرى مۇشە, بۇگىندە ايتارلىقتاي بەدەلگە يە بولىپ ۇلگەرگەن. القا جيىندا سويلەگەن يكۇ حاتشىلىعى باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى ابدۋل مويز ءبوحاريدىڭ, ۇيىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەر دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دابۋر نەبيل موحاممەدتىڭ سوزدەرىنەن قازاقستانعا دەگەن قۇرمەت اڭعارىلدى. ولار قازاقستان ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن جاعدايدا يسلام الەمى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرقاتار تۇيتكىلدەرى شەشىمىن تابارىنا سەنىم ءبىلدىردى. القا جيىندا باتىس پەن شىعىستىڭ, باتىس وركەنيەتى مەن مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتار پىكىرتالاس وزەگىنە اينالدى. وسى ارادا بەلارۋس پرەزيدەنتى جانىنداعى باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى سەرگەي كيزيما ايتقان: “بەلورۋسسيا مۇسىلمان الەمىنىڭ ەڭ دايەكتى جاقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى” دەگەن ءتامسىلىن كەلتىرە كەتسەك ارتىق بولماس. تۇسكى استان كەيىن فورۋمعا قاتىسۋشىلار قايتا توقايلاسىپ, “بەلگىسىز” يران تاقىرىبى توڭىرەگىندە ماسەلەنى قايتا ءوربىتتى. فورۋم يران جانە ونىڭ يادرولىق باعدارلاماسى توڭىرەگىندەگى احۋالعا, ەۋرازياداعى اسا ماڭىزدى وسى ەلدەگى ساياسي جاعدايدىڭ دامۋى بارىسىنا ءبىرىنشى رەت نازار اۋدارىپ وتىرعان جوق. الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا يرانداعى وقيعالاردىڭ كورىنىس تابۋىنىڭ ەرەكشەلىگى جونىندە ءسوز قوزعالدى. ماسس-مەديا يران جايىندا نە بىلەدى ءارى وسى ەلدەگى بولىپ جاتقان ۇردىستەر مەن ونىڭ دامۋ فەنومەنىن قانشالىقتى شىنايى دارەجەدە كورسەتە الۋدا دەگەن ساۋالمەن ەكىنشى ءماجىلىستى ء“Russىa Today” تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى پيتەر لاۆەل جۇرگىزىپ وتىردى. الەم يراننىڭ يادرولىق باعدارلامانى قايتا جاڭعىرتۋىن, ۋراندى بايىتۋ بويىنشا جاڭا زاۋىت سالۋ جونىندەگى مالىمدەمەسىنەن جانە ەل باسشىلارىنىڭ يادرولىق ماسەلە بويىنشا ساياسي ۇستانىمىنان تۋىنداعان رەسمي تەھران مەن باتىس دۇنيەسى اراسىنداعى ساياسي قارىم-قاتىناستىڭ ۋشىعۋىن مازاسىزدىقپەن باقىلاۋدا. وتكەن جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيىن قارقىن العان يرانداعى ۇرەيلى وقيعالار, مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى اشۋرا كۇنى بولعان تارتىپسىزدىك الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ, جەرگىلىكتى ەليتا اراسىنداعى كۇرەس ناتيجەسى يراننىڭ جانە تاياۋ شىعىستىڭ بولاشاعىنا قالاي اسەر ەتەتىنى سياقتى كوپتەگەن ماسەلەلەر ءتۇرلى ساۋالداردى كولدەنەڭ تارتۋدا. ەندىگى جەردە يرانداعى بيلىك جۋرناليستەرمەن ۇنقاتىسۋعا قانشالىقتى دارەجەدە اشىق؟ يراندا شەتەلدىك اقپارات قۇرالىنىڭ ءتىلشىسى بولۋ وڭاي ما؟ وسى ساۋالدارعا وراي مىنبەرگە يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ رەسمي وكىلى رامين مەحمانپاراست, قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانياداعى ەلشىسى قايرات ابۋسەيىتوۆ, رەسەيدىڭ 1-ارناداعى “سۋديتە سامي” توك-شوۋىنىڭ اۆتورى ءارى جۇرگىزۋشىسى ماكسيم شەۆچەنكو, رەسەي يسلام كوميتەتىنىڭ توراعاسى گەيدار جامال, امەريكان-يران كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى حۋشان ءامىراحمادي كوتەرىلدى. باتىس پەن شىعىس بۇل ماسەلەدە ءالى دە مامىلەسىز بولىپ وتىرعاندا, اتالمىش وتىرىستىڭ ءار كەزدەگىدەي كەرەعار كوزقاراستارعا تولى بولاتىنى بەلگىلى ەدى. ماكسيم شەۆچەنكو بۇل وتىرىستى “بەلگىسىز” يران دەگەننەن گورى, “تۇسىنىكسىز” يران دەپ اتاۋ كەرەك ەدى دەگەن تۇزەتۋىنە باس شۇلعىعاندار دا تابىلماي قالعان جوق. ەۋرازيا مەديا-فورۋمى بيىل تالقىلاۋعا ءتيىستى دەپ تاپقان تاقىرىپتىڭ ءبىرى “ۇرەي ىندەتى” بولدى. بۇل تۋرالى رەسەي مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ولەگ كيسەلەۆ نەعۇرلىم تاراتىڭقىراپ ايتتى. مۇنىڭ ءوزى دە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلاتىنىن ىزەرلەدى. جاڭا عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعى اياقتالىپ كەلەدى. ول وزىمەن بىرگە كوپتەگەن قاۋىپ-قاتەردى الا كەلدى. سولاردىڭ ىشىندە بۇرىن ەستىلمەگەن, بىراق ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن كەسەلدەر بار. وتكەن جىل “شوشقا تۇماۋى” دەپ اتالاتىن ىندەتپەن ايگىلەندى. ءاۋ باستا جۇرتتى سونشالىقتى ۇرەيلەندىرگەنىمەن, ارتىنان سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى, بىراق سوڭىندا كوپتەگەن ساۋال قالدىردى. سولاردىڭ, تىم قۇرىسا, قايسىبىرىنە جاۋاپ وسى فورۋمدا ىزدەلىنۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. قورقىنىش مادەنيەتى مەن جاساندى فوبيالار ارقىلى قوعامدىق سانانى بيلەپ-توستەۋدە باق-تىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟ “باق قورقىنىشتى اقپاراتقا ىلەسپەيدى, كەرىسىنشە, ونى قولدان جاساپ, جان-جاققا تاراتادى...” دەگەن ۋاجگە دالەل بار ما؟ وسى ساۋالمەن وتىرىستىڭ تىزگىنىن پروديۋسەر ۆلاديمير رەريح قولعا الدى. سۇڭعىلا جۋرناليست جارىق كورگەن اقپاراتقا قوعامنىڭ سەنىممەن قاراۋىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار, عالىمدار جانە باق اراسىندا ىنتىماقتاستىق پەن بايلانىستىڭ اسا ءتيىمدى ءتۇرى بار ما دەي وتىرىپ, تۇركياداعى TRT-Turk تەلەارناسىنىڭ باس رەداكتورى ءۇمىت سەزگين, دانيانىڭ تاۋەلسىز جازۋشى-ءجۋرناليسى لۋيز ۆوللەر حانىمدى, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسىنىڭ ساياسي كوممۋنيكاتسيالار جونىندەگى بۇرىنعى ارنايى كەڭەسشىسى داررەن مەرفي مىرزانى, رەسەي مەديتسينا اكادەمياسى تۇماۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانە دسۇ تۇماۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ولەگ كيسەلەۆتى پىكىرتالاس يىرىمىنە تارتتى. ساعاتتارعا سوزىلعان وتىرىستاردا سالماقتى وي دا, ايتا-ايتا جاۋىر بولعان جايتتەر دە جەتكىلىكتى ەدى. سونداي-اق قر تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى فورۋم اياسىندا “كەدەن وداعى: ماسەلەلەرى مەن بولاشاعى” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردى. دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىنا بەلگىلى ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ وتىرىسى بارىسىندا تومەندەگىدەي ماسەلەلەر لەگى قارالدى. كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىن ۇيلەستىرۋ ۇدەرىسى جانە كەزەڭدەرى, كەدەن وداعى مۇشەلەرىنىڭ بسۇ-عا كىرۋ ماسەلەسى, كەدەن وداعى ەكسپورتتىق الەۋەتى دامۋىنىڭ جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ جاڭا كەزەڭى رەتىندە, كەدەن وداعى جانە ءۇشىنشى ەلدەرگە قاتىستى سىرتقى ەكونوميكالىق ساياسات, كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان وڭ جانە تەرىس تۇستارى جان-جاقتى قاۋزالىپ ايتىلعان پىكىرتالاس ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمادى دەسە دە بولعانداي... ەۋرازيا مەديا-فورۋمى بۇگىن ءوز جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى. قورعانبەك امانجول, ايناش ەسالي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.