وتانشىلدىق – تاۋەلسىزدىك تىرەگى

مەنىڭ بايلامىمشا, «پاتريوتيزم پروگرەسى» بولۋى ءۇشىن ءبىز ءوزىمىزدى سىناي ءبىلۋىمىز, سىنعا سىنباي, بولاتتاي شىنىعىپ, شىڭدالا ءتۇسۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, «ۇلتتىق كونسەرۆاتسيالانۋ», ياعني ءوزىن ءوزى سىناماي, كەمەلىنە كەلگەندەي, بولىپ-تولعانداي سەزىنۋ, ماياعا قونعان قورازداي ماڭعازدانىپ, ءوزىن بارىنەن بيىك ۇستاۋ – كەز كەلگەن ۇلتتى كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى, وزىق ەمەس, توزىق ەتەدى. بۇل جەردە بار ماسەلە – «ۇلتتىق وزىندىك سىننىڭ» ساپالى بولۋىندا: ول سىن ۇلتتىڭ ار-ۇجدانىن اياققا تاپتاماعانى, ەشكىمدى داتتاماعانى, تەك وركەندى وزگەرىستەرگە تۇرتكى بولىپ, ەلدى ورگە باستاعانى ءجون. پايدالى وزىندىك سىننىڭ تاعىلىمدى ۇلگىسىن ادامزاتتىڭ كەمەڭگەرى ابايدان تابا الاسىز.

ايتپەسە, جاسىراتىنى جوق, اسىرەسە ۇلتتىق نىشان مەن ناسىلگە نەگىزدەلگەن پاتريوتيزم افريكا, لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە كۇشتى ەكەنىن بايقاپ ءجۇرمىز. بىراق مۇنداي وتانشىلدىق ول ەلدەردىڭ گۇلدەنۋىنە ىقپال ەتە المادى.

ەل دامۋى ءۇشىن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ءوز بولمىسىنىڭ بارلىق قىرىن بوس ماقتاي بەرمەي, ساناعا سالىپ سالماقتاۋى, تەك جاقسىسىن جاقتاۋى كەرەك. سىني كوزقاراسقا قۇرىلعان ىرىكتەۋ ارقاسىندا ۇلت ءوز بويىنداعى وركەندەۋگە سەرپىن بەرەتىن قادىر-قاسيەتتەرىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تاڭداي الىپ, جەتىلدىرىپ, ۇشتاي تۇسەدى. ءسويتىپ وزگەدەن قارا ۇزدىرەر باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن دامىتادى.

ءتورت جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان  نازارباەۆ بويىمىزداعى جاقسى مەن جاماننىڭ ءبارىن, ياعني بولاشاققا سەنىمدى نىعايتىپ, العا باستايتىن قاسيەتتەردى دە, كەجەگەسى كەرى تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ادەتتەردى دە اتاپ ءوتتى. زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەر عانا تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتىنا اينالماق.

مۇسا-مويسەي پايعامبار ياھۋديلەردى ەرتىپ, ءشول دالانى قىرىق جىل بويى تەكتەن-تەك كەزگەن جوق. ول وسى ارقىلى زامانا سىنىنا ءتوزىم تانىتقان, قيىن-قىستاۋدا قانداستارىنا قايىرىمدىلىق كورسەتكەن, نەبىر توزاقتا ءتىرى قالۋ ءۇشىن ۇزدىك قارىم-قابىلەتىن پاش ەتكەن وكىلدەرىن ىرىكتەپ الدى, سولاردان ءبىرتۇتاس ۇلت جاسادى, شىڭدادى. وسى ۇلت كەيىن قانشاما قيامەت پەن قۋدالاۋدى باستان كەشسە دە, جويىلمادى, قايتا ءبىر جەردە باس قوسىپ, تۋ تىگىپ, 1948 جىلى تاۋەلسىز يزرايل مەملەكەتىن قۇردى.

ۇلاعاتتى ۇلگىنى ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىپ, ەلدىك ءۇشىن قۇس توسەكتەن بەزىنگەن ءبىزدىڭ داڭقتى بابالارىمىز كورسەتتى: 556 جىل بۇرىن قازاق تايپالارىن ەرتكەن كەرەي مەن جانىبەك حاندارىمىز موعولستاننىڭ باتىس شەگىندەگى شۋ بويى مەن قوزىباستا بايراق كوتەرىپ, قازاق حاندىعىن قۇردى. ىزىنشە ۇلى دالاداعى بارلىق ۇلىس ءۇشىن تارتىلىس ورتالىعىنا اينالدى. وسى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي عانا مەكەندى جەرۇيىق ەتكەن حاندىقتىڭ كوك تۇرىك بابالارداي قاناتىن كەڭگە جايىپ, الەمدەگى توعىزىنشى تەرريتورياعا تۇتاس يەلىك ەتەتىنىن سول كەزدە كورشىلەردىڭ قايسىسى بولجادى ەكەن؟!

ونى ايتاسىز, جۇزجىلدىقتار بويى بودان بولعان قازاق حح عاسىردىڭ سوڭىندا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا, بۇل ۇلتتىڭ وسىناۋ ۇلان-بايتاق دالاعا يە بولا الارىنا سەنبەگەندەر شەتەلدە دە, ءوز ارامىزدا دا كوپ بولدى. 90-جىلدار – پاتريوتيزم تاپشىلىققا ۇشىراعان كەز ەدى.

اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى ەكس-كەڭەسشىسى زبيگنەۆ بجەزينسكي باستاعان امەريكالىق ساياساتتانۋشىلار, الەۋمەتتانۋشىلار 90- جىلدارى كوپەتنوستى قازاقستاندى رەسەي, قىتاي نەمەسە مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى «جۇتىپ» قوياتىنى تۋرالى ۇرەيلى بولجامدار جاساپ جاتتى. «قازاقستاندا, ياعني تابيعي رەسۋرستاردىڭ وراسان زور قورىنا يە, بىراق 20 ملن ادامداي عانا تۇرعىنى بار, قازاقتارى مەن سلاۆياندارى شامامەن تەڭ بولىپ كەلەتىن ۇلان-عايىر ەلدە لينگۆيستيكالىق جانە ۇلتتىق الاۋىزدىق ءورشي تۇسپەك», دەپ جازدى ول « ۇلى شاحمات تاقتاسى» كىتابىندا.

رەسەيلىك جاڭا ليبەرال ساياساتشىلار مەن ءىرى ەكونوميستەر: «قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ۇزاق ءومىر سۇرە المايدى, تەز-اق بانكروتقا ۇشىراپ, رەسەيگە ءوزى-اق تىزەرلەپ كەلەدى», دەپ ساۋەگەيسىدى.

«پري سوحرانەني نىنەشنەي ەكونوميچەسكوي پوليتيكي, كاك پرەدسكازىۆايۋت ي روسسيسكيە ەكسپەرتى, كازاحستان ۆ نەدالەكوم بۋدۋششەم جدەت گيپەرينفلياتسيا, ا توچنەە – كراح ناتسيونالنوي ۆاليۋتى ي وبششايا فينانسوۆو-ەكونوميچەسكايا كاتاستروفا. لەتالنىي يسحود دليا كازاحستانا ناس­تۋپيت نە پوزدنەە مارتا بۋدۋششەگو گودا», دەپ اشىق جازدى «نەزاۆيسيمايا گازەتا» 1994 جىلعى 27 مامىرداعى سانىندا.

جاراتقان يە جار بولىپ, ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى ارقاسىندا قاراۋ نيەتتەر قابىل بولمادى, قورقىنىشتى بولجامدار شىندىققا اينالمادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز قازاقستان حالقىنىڭ بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەتتەردى وياتىپ, تاۋەلسىزدىكتى ايالاپ ساقتاۋعا, جاڭا مەم­لەكەتتىلىگىمىزدى قورعاپ, نىعايتۋعا جۇ­مىلدىرا ءبىلدى. ەلباسى جەرىمىزدىڭ بۇتىندىگىن, حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق كونستيتۋتسيالىق, قۇرىلىمدىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق امال-شارالاردى قابىلدادى, تەگەۋرىندى تەتىكتەردى ىسكە قوستى.

وسى تۇستا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ دارا قىرى كورىنىس بەرىپ, قالىپتاستى: ءوزى مەن ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعان وزگە ەتنوس وكىلدەرى جىك-جىككە ءبولىنۋىن تىيىپ, ەجەلدەن ەلدىكتىڭ ۇيىتقىسى بولعان قازاق ۇلتى اينالاسىندا ۇيىسۋعا كىرىستى. وسى جىلدارى قۇقىقتىق اينالىمنان, قوعامدىق-ساياسي لەكسيكادان «تاريحي وتان» دەگەن ۇعىم جويىلدى. بۇدان بىلاي قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ جالعىز عانا وتانى بار, ول – قازاقستان!

وسى جىلدارى قازاق جەرىندە تۇرىپ جاتقان ءىرى دياسپورالاردى, ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن بىرىكتىرۋگە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەپتەستى. ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمگە جاۋاپ بەرەتىن ورگان قۇرۋ تۋرالى يدەيانى ەلباسىمىز العاش رەت 1992 جىلى قازاقستان حالىقتارىنىڭ فورۋمىندا ايتقان. سودان 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ جارلىعىمەن «قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى» قۇرىلىپ, يدەيا ىسكە استى (2007 جىلى ونىڭ اتاۋى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» بولىپ تۇزەتىلدى). سودان بەرگى 26 جىل ىشىندە قحا ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋگە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتىر. بيىلعى جىلعى 28 ساۋىردە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعالىعىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا تاپسىردى, بۇل مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن, اۋىزبىرشىلىك پەن پاتريوتيزمگە قۇرىلعان «بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت» قۇرۋ ۇستانىمىنىڭ ءارى قاراي جالعاساتىنىن بىلدىرەدى.

ءبىز, قازاقستان حالقى, تاۋەلسىزدىكتىڭ كەزدەيسوق قولعا تيگەن دۇنيە نەمەسە الدەكىمنىڭ سىيلىق-تارتۋى ەمەستىگىن, ونىڭ بايىرعى زاماننان ايقىن باعدار بولعان اڭسارلى قۇندىلىعىمىز ەكەنىن الەمگە ايگىلەدىك. 

ەلدىڭ بىرلىگى, وتانشىلدىقتىڭ قۋاتى, ساۋاتتى مەملەكەتتىك ساياسات ارقاسىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوپ­تەگەن سالادا ءوز وڭىرىمىزدەگى جانە پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوشباسشىعا اينالدى. سونىمەن بىرگە اۋىر رەفورمالار جانە تۇبەگەيلى بەتبۇرىستار كەزە­ڭىن­دە ەل باسشىلىعى الەۋمەتتىك-سايا­سي تۇراقتىلىقتى, ەتنوسارالىق جانە كون­فەس­سياارالىق تاتۋلىقتى ساقتاپ قالا الدى. كسرو جۇرتىنداعى وزگە رەسپۋبليكالار باستان كەشكەن ۇلتارالىق قاقتىعىس, ازا­مات­تىق سوعىس, توڭكەرىس جانە باسقا دا قارۋ­لى, قانتوگىستى شيەلەنىستەردەن امان بولدى.  

بۇگىندە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قابىلدانىپ جاتقان شارالار دا, زاڭ جوبالارى دا تىكەلەي جانە جاناما تۇردە وتانشىلدىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. مىسالى, 2021 جىلعى 13 مامىردا مەملەكەت باسشىسى قولدانىستاعى زاڭ­ناماعا جەر قاتىناستارى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن زاڭعا قول قويدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باستاماشى بولعان, Nur Otan پارتياسىنىڭ فراكتسياسى قىزۋ قولداعان بۇل زاڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن شەتەلدىكتەرگە جانە شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسى بار قازاق­ستاندىق كومپانيالارعا ساتۋعا, جالعا بەرۋگە تىيىم سالدى, ءسويتىپ كوپ جىلعى پىكىرتالاسقا تۇپكىلىكتى نۇكتە قويدى. بۇل قۇجات جەردىڭ, ەلدىڭ بۇتىندىگىن قامتا­ماسىز ەتۋدى كوزدەيدى جانە جەرىمىزدى شەتەل­دىكتەردىڭ يەلەنۋىنە قۇقىقتىق جول قالدىر­مايدى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ازاماتتاردىڭ وتان­شىلدىعىن ارتتىراتىن قۋاتتى اسەرى بار. سەبەبى ءوزىنىڭ ەلگە كەرەكتىگىن تۇسىنگەن, وي-پىكىرىنە ءتول مەملەكەتى قۇلاق اساتىنىن, ەڭبەگىن ەلەپ, ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن قاجەتسىنەتىنىن ۇعىنعان, مۇقتاجدىعى مەن ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنەتىنىن بىلگەن ادام وتانىن تارك ەتپەيدى, قازاقستاندى كور­كەيتۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا تىرىسادى.

قورىتا ايتقاندا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن نىعايتاتىن, زاماناۋي دامۋىنا جول اشاتىن بارلىق جاڭا زاڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىندا قول جەتكىزىلگەن, ءار قازاقستاندىق ماقتان تۇتاتىن, وتانشىلدىقتىڭ ۇستىنىنا اينالعان جەتىستىكتەرىمىزدى ەسەلەي تۇسۋگە قىزمەت ەتەدى.

ءسوز ورايىندا جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جانە ولاردى جاستايىنان اسكەري ونەرگە باۋلۋ ماسەلەسىنە قىسقاشا توقتالا كەتەيىن. بۇل ءىس ارداگەرلەردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جانە نەگىزىنەن, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ىلگەرىلەۋدە. وسى ىزگىلىكتى ىسكە ءوزىم باس­قاراتىن Qazaqstan Ardagerleri قاۋىم­داستىعى دا, سونداي-اق «ۋنيبوي» امبەباپ جەكپە-جەك فەدەراتسياسى دا تەگىن, قوعامدىق نەگىزدە ەڭبەك ءسىڭىرىپ, سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جاقىندا, بيىلعى ءساۋىر ايىندا Qazaqstan Ardagerleri قاۋىمداستىعىنىڭ جاس پاتريوتتار قا­ناتىنىڭ نەگىزىن قالادىق: «سپورتتىق-پاتريوتتىق جاستار كەڭەسى» دەپ اتالاتىن وسى قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ الدا ارنايى تۇساۋكەسەرى جاسالادى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاما­سىمەن «جاس سارباز» بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەردىڭ اسكەري-پاتريوتتىق قوز­عالىسى قۇرىلعانى ءمالىم. مەن «جاس ساربازدىڭ» اسكەري-پاتريوتتىق تار­بيەنى دامىتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارىمىن. بۇل قوزعالىس وقۋشىلار اراسىندا كەرەمەت تانىمال. ول ەلىمىزدىڭ بار­لىق وڭىرىندەگى 7 مىڭنان استام اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتى بىرىكتىرەدى.  

بۇگىندە پرەزيدەنت – جوعارعى باس قولباسشى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل قوزعالىس ءورىسىن كەڭەيتىپ, ونىڭ بازاسىندا Smart Sarbaz ۇيىرمەلەرىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى ۇيىرمەلەردە وقۋشىلار پاتريوتتىق ءىس-شارالارعا قاتىسۋمەن قاتار, يننوۆاتسيا نەگىزدەرىنە قانىعىپ, ءتول تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق يدەيالارىن جۇزەگە اسىرا الادى. 

2021 جىلى وتاندىق 7 005 پاتريوتتىق ۇيىم 215 مىڭعا جۋىق ءجاسوسپىرىم ۇل مەن قىز بالانى تاربيەلەۋ جۇمىستارىمەن قامتۋدا. ونىڭ ىشىندە 5 684 اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتا – 189 590, «جاس ساربازدىڭ» 933 سىنىبىندا – 18 677, Smart Sarbaz-دىڭ 388 ۇيىرمەسىندە – 6 432 ءجاسوسپىرىم تاربيە الۋدا.

بيىلعى جىل سوڭىنا دەيىن اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەمەن قامتۋ كورسەتكىشىن تاعى 10%-عا ارتتىرىپ, وسى ىسكە تار­تىل­عان وسكەلەڭ ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ سانىن 236 مىڭعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. الداعى 2022 جىلى تاعى 15%-عا ۇلعاي­تىپ, 260 مىڭ بالاعا, 2023 جىلى – 286 مىڭ ء(وسىم 20%), 2024 جىلى – 315 مىڭ (25%), 2025 جىلى – 346 مىڭ (30%) بالاعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ قاراستىرىلعان.

قازاقتىڭ شىنجىر تىزبەكتى تاريحى جۇرەكجۇتقان باتىرلىق فەنومەنىنە, جانقيارلىق ەرلىك ۇلگىسىنە تولى. ونىڭ ءبارى وتانشىلدىقتان ءنار الادى. بۇل قازاقتىڭ ۇلىلىعىنىڭ بەلگىسى, تەكتىلىكتىڭ بەينەسى, رۋحىنىڭ ءورىسى. ولاي بولماعاندا, مىناۋ ۇلان-بايتاق ۇلى دالاعا يە بولماس ەدىك. قازاقتىڭ جۇرناعى دا قالماي, جان-جاقتان انتالاعان جاۋدىڭ جۇمىرىعىنا جۇق بولماي, جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتەر ەدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىندا ءبىز تالاي كىتاپقا ارقاۋ بولعان, تاريحقا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان جەتىستىكتەرگە كۋا بولدىق. ازات قازاقستاننىڭ ءار قادامى – ىستىق, ءار اسۋى – اڭىز! ەندەشە ىنتىماق پەن ىرىسقا جەتكىزەتىن ۇلى كۇش – قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ارقاسىندا بىرلىگى مەن كەلىسىمىن ساقتاپ, العا ادىمداعان قازاقستان حالقى ءتول تاريحىنىڭ جاڭا دا جارقىن بەتتەرىن جازا بەرەرىنە سەنەمىن.

باقىتبەك سماعۇل,

ءماجىلىس دەپۋتاتى, Nur Otan پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى