ۇلى دالانى مىڭداعان جىل مەكەن ەتكەن قازاق ۇلىسى ءوزىنىڭ تاريح جولىن سايىن ساحارا توسىندەگى تاس بىتىكتەرگە عانا تاڭبالاعان جوق, ەسكى جىر-داستاندار مەن كۇي شەجىرەلەرگە دە اڭىز استارلاپ, ۇلت رۋحىن بۇزباي بۇگىنگە جەتكىزدى. سولاردىڭ ىشىندە كۇن تۇبىنە جورتقان كوشپەلى جۇرتتىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – كونە كۇيلەرى ءبىزدىڭ سارقىلماس قازىنامىز دەسەك بولادى.
تەرەڭىنە ۇڭىلگەن ادامعا قازاقتىڭ كۇردەلى كۇيلەرى جاي عانا ىرعاققا قۇرىلعان سىلدىر ساز ەمەس, ىقىلىم زاماننان كەلەشەككە كەتەر كەرەمەت بايان, قۇنارى بۇزىلماس قۇندىلىق ەكەنىن ءبىز ارقاشان ماقتانىشپەن ايتۋىمىز كەرەك.
تۇسىنگەنگە قاراعاي قوبىزدان توگىلگەن قاينار-قاينار كۇيلەر, قىزىل ارشا دومبىرانىڭ شاناعىنان شارتاراپقا تاراعان اسقاق اندەر باعزىنى بۇگىنگە جالعاپ, تاريحي ساباقتاستىقتى ۇزبەي كەلە جاتقان ءبىزدىڭ رۋحاني ىشكى تىرەگىمىز ەكەنى داۋسىز.
قاراپايىم عانا قازتۋعان جىراۋدىڭ «الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرتىن» تىڭداپ كورەلىكشى. كونە تۇركىلىك سارىننان الاش بالاسىنىڭ ارقاسىن قوزدىرار, ارۋاعىن شاقىرتار ايباتتى رۋح ەسىپ, بالپاڭ اسىپ شىعا كەلەسىڭ! ارينە, بۇل جەردە اقىننىڭ بۇرىنداپ باستاپ, كوكسەرەك نايزاسى كوكتەگى بۇلتتى سىپىرار دۋالى سوزدەرى شىعارمانىڭ وسىنشالىق قۋاتىن ارتتىرىپ تۇرعانى داۋسىز. دەگەنمەن قاتپار-قاتپار تاريحتىڭ قويناۋىنان قازىلىپ الىنعان وسىناۋ ساف دۇنيەنىڭ سارايىن اشقان ۇلى سازدىڭ دا ەرەكشە سىرى بارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
بۇل كونە جوسىقتى, ياعني باعزى جىرلاردىڭ قۋاتىن كونە كۇيدىڭ سيقىرىمەن سايكەستەندىرۋ ارعى تاريحتان بەرتىنگە الاشتىڭ اۋىزشا تاريحى – اقاڭداردىڭ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ساباقتاستىرۋىمەن جەتكەنىن بىلەمىز.
ونى دابىسى بولەك, شابىسى تۇيعىن جانىبەك كارمەنوۆتەردىڭ رەپەرتۋارىنا قوسۋ, سول ارقىلى بۇكىل قازاقتىڭ قان تامىرىنداعى ۇلتتىق رۋحقا جان ءبىتىرۋ – ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءتۇپ قاينارىنداي ەدى. ال ەندى سول امانات التىن ارقاۋدى كەلەشەككە كەمەلدەندىرىپ ۇزاتقان ونەرپاز رەتىندە ءبىز بەكبولات تىلەۋحاندى اتار ەدىك.
بايىرعى تاريحتى بايىتىپ بولاشاق زەردەسىنە سىڭىرۋدە بەكبولات قوبىزىنىڭ, دومبىراسىنىڭ ارقالار جۇگى اۋىر دا جاۋاپتى جۇك ەدى. ءبىر عانا اقتامبەردىنىڭ «كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەگەن» اتايى جىرى سۇگىردىڭ «ىڭعايتوكپەسىمەن» ىرعاقتاسا, بارلىق حاندىق ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ التىن قازىنالى رۋحىن وياتتى.
سول ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەۋشى بەكبولات ءبىر سۇحباتىندا جازۋشى ءابىش اعاسىنا جولىعىپ قالعانىن اڭگىمەلەپ كەلىپ: «اناۋ اقتامبەردىدەن بەرى قاراي توقتاپ قالدىڭدار. قازتۋعان قايدا؟ دوسپامبەت نەگە دارىپتەلمەيدى سولاي؟ شالكيىزدى نەگە شالقىتپايسىڭدار؟» دەگەنىن ايتادى. ونىڭ الدىندا ما ەكەن, بالكىم, كەيىن جازۋشى مۇحتار ماعاۋين ب.تىلەۋحاننىڭ تىڭنان تۇرەن سالعان تاڭعاجايىپ كەشى تۋرالى «عاسىر كونتسەرتى» دەپ ماقالا جازىپتى.
قوس كلاسسيكتىڭ قولپاشى ءوزى دە بۋىرقانىپ تۇرعان بەكبولاتتى «ىڭعايتوكپەنىڭ» ىعىندا قال- دىرىپ قويدىرمايتىنداي ەدى. ءساتتى سيمبيوز كەيىن قالعىپ كەتكەن قازتۋعان جىرىن وياتقان قازانعاپتىڭ «كوكىلى» بولادى. ونى وياتۋشى ءھام ورىنداۋشى ۇلى دالانىڭ ۇرانىنداي وتتى جىردىڭ تاريحىن بىلاي دەپ ەسكە الادى.
«سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ دەيتىن اعام بولدى. ەسكىنىڭ كوزى, قازانعاپتىڭ ءداستۇرىن جالعاۋشى شىن ونەر يەسى ەدى. ساباق بەرىسى دە بولەك. نوتاعا شۇقشيىپ وتىرمايدى, كۇيدى ءۇستى-ۇستىنە تارتىپ-تارتىپ كەتىپ قالادى. سول كۇيدىڭ لەبىمەن ءجۇرىپ ىنتىعىڭ ءوزى ويانادى. ەمىندىرىپ تارتادى, قىزىقتىرىپ ۇيرەتەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ەسىمنەن ەشقاشان كەتپەيتىندەي ەتىپ كوكەيگە تۇسكەن «كوكىلدى» تارتتى. ول كىسى دومبىرا تارتقاندا كۇي قايدا, كۇيشى قايدا, ەكەۋى تۇتاس الەمگە اينالىپ ساناڭدى سازعا ورايدى». سول «كوكىل» بۋلىعىپ تۇرعان كوكەيگە ابدەن تۇسكەن الدەبىر كۇنى قازتۋعاننىڭ جىرىنا جاتا كەتىپتى.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جىلاۋىق سارىنى شىنىمەن دە شامىرقانعان رۋحتى شالكيىزدىڭ تابيعاتىن اشا المايتىنى سياقتى, ەسكى جىرلاردى كونە كۇيلەرمەن قابىستىرعاندا عانا تاريحقا ءتىل بىتەدى ەكەن. زاماندارى عانا ەمەس, جانرلارى دا جاقىن بولعاندىقتان بولار, كوزىمىز جەتكەندەي كونە كومبەنى «كوكىل» عانا اشىپ وتىر.
ايتپاعىمىز, بابادان بالاعا ميراس اسىل قازىنالارىمىزدى, اسىرەسە ەسكى جىرلارىمىزدى وسىنداي كونە كۇيلەرگە تەلۋ ارقىلى تەلەگەي-تەڭىز ساز بەن ءسوز ۇلتتىق جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, تاريحي سانامىزدى تاعى بىرنەشە عاسىرعا تەرەڭدەتە تۇسەر ەدىك-اۋ!