تاۋەلسىزدىك بويتۇمارى

ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ايشىقتى رامىزدەرىن قابىلداپ, وعان كۇللى وتانداستاردى يلاندىرا ءبىلۋ قاجەت ەدى. ەلدى بىرىكتىرەتىن دە, مەم­لەكەتتىك سيپاتتى ايقىندايتىن دا – رامىزدەر. ولار: مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران بولاتىن.

مەملەكەتتىك رامىزدەر – سول ەل­دىڭ وزىندىك سالتىن, ەرەكشەلىگىن, ايرىق­شا ارمان-اڭسارىن, ەڭ باستىسى تاۋەلسىزدىگىن بىلدىرەتىن قاسيەتتى بويتۇمارى. ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 34-بابىندا: «اركىم رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قابىلداۋعا مىندەتتى» دەپ جازىلعان.

رامىزدەر بۇرىنعى وتكەن داۋىرلەر­دەن بەرى كەلە جاتقان ءداستۇرلى نىشان­داردىڭ جالعاسى. بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىز دا مەملەكەت بىرلىگىن تۋ مەن تاڭبا ارقىلى نەگىزدەپ وتىرعان. مىسالى, زەرتتەۋشى ا.مەدوەۆ ويجايلاۋ وڭىرىنەن تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن تاستاعى سۋرەتتەردە تۋ كوتەرگەن سالت اتتىنىڭ بەينەسى بار. ونداي سۋرەتتەر كونە ساق, عۇن, تۇركى تايپالارى مەكەن ەتكەن ولكەلەردەن جۇزدەپ تابىلارى حاق.

وسى ورايدا, وتكەن كۇندەر تاريحىنا كوز جىبەرسەك: 1992 جىلى 4 ماۋسىم كۇنى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك تۋى تۋرالى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ەلتاڭباسى تۋرالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ءانۇرانى تۋرالى, ونىڭ مۋزىكالىق رەداكتسياسى جايلى تاريحي قۇجات قابىلداندى. 6 ماۋسىم كۇنى الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ عيماراتىندا مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدىڭ سالتاناتتى تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. وسى كۇنى پرەزي­دەنت رەزيدەنتسياسى مەن پارلامەنت عيماراتىنىڭ توبە­سىنە تۋ كوتەرىلدى.

1992 جىلى 6 ماۋسىم كۇنگى مەم­لە­كەتتىك رامىزدەردىڭ تۇساۋكەسەر سال­تا­نا­تىندا سويلە­گەن سوزىندە ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ: ء«بىز تاۋەلسىزدىككە اڭساپ زارى­عىپ جەتتىك. ەندى سول تاۋەل­سىزدىكتىڭ قاسيەت­تى بەلگى­لەرىن ەرەكشە قا­دىرلەۋىمىز كەرەك. ەلدى­گى­مىزدىڭ سىنالاتىن ءبىر تۇسى وسى. ءاربىر ازامات قازاقستاننىڭ تۋىن, ەلتاڭ­باسىن, ءانۇرانىن تۇمارداي قاس­يەت تۇتۋى قاجەت» دەپ ۇلكەن تەبىرە­نىسپەن ءسوزىن اياقتاعان بولاتىن.

ەلتاڭبا

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول بەلگىسى – ەلتاڭ­بانىڭ اۆتورلارى: جانداربەك مالى­بەكوۆ پەن شوتا ءۋاليحانوۆ. ساۋلەت ونەرى­نىڭ حاس شەبەرلەرى جاساعان جۇمىس 1992 جىلى 4 ماۋ­سىم كۇنى رەسپۋبليكا جوعار­عى كەڭەستىڭ ون ەكىنشى ساي­لانعان VIII سەسسياسىندا قابىلداندى.

ەلتاڭبانىڭ جالپى فورماسى شەڭبەر تۇرىندە. بۇل كوشپەندىلەر ءۇشىن عالامدىق جاراتىلىستى بەينەلەيتىن ۇعىم. شەڭبەر – ءومىر اعىسى مەن ماڭگىلىك دانالىقتىڭ قايتالانۋى. دالالىقتار ميفىندە: دۇ­نيە ەكى شەڭبەردەن تۇرادى. ءبىرى – ۇلكەن شەڭبەر دە, قالعانى سونىڭ ىشىنە ورنا­لاس­قان سانسىز ۇساق شەڭ­بەرلەر. وسى ۇلكەن شەڭبەردە ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى بار. ال ۇساق شەڭبەرلەر قۇبىلمالى ءھام اۋىسپالى بولادى. ءبىزدىڭ حالقىمىز وسى ۇساق شەڭبەردىڭ نەگىزى وزەگىن شاڭىراق دەپ تۇسىنگەن.

شاڭىراق – ەلتاڭبانىڭ جۇرەگى ىسپەت­تەس. كوشپەندىلەر ۇعىمىندا شاڭى­راقتان بيىك سيمۆول جوق. ول – كيىز ءۇيدىڭ كۇمبەزى. كۇن ساۋلەسىن تورگە شاشاتىن نۇر – ۇياسى. ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ جا­سا­سى (زاڭى) بويىنشا كوشپەندىلەر شا­ڭى­راقتى قادىرلەۋگە ءتيىس بولعان. ونىڭ ۇستىنەن اتتاۋعا قاتاڭ تيىم سالعان. كوش­­كەندە شاڭىراقتى كوشباسى تۇيە­گە نەمەسە ارباعا ارتىپ جۇرگەن. وسى شا­ڭىراق مەم­لەكەتىمىزدىڭ ەلتاڭباسىنا ءتۇپ نەگىز بولدى. كوك اسپان­نىڭ كوگىلدىر مۇنارىندا كۇلدىرەۋىشى كەرىلىپ, تاڭ شاپاعىنان تاراعان نۇرداي ۋىقتار بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ بەكەم بەلگىسى ىسپەتتەس.

جىلقى-پىراقتار – كيەلى قاناتى­مەن شاڭىراقتى قورعاپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. جىلقىنى دالالىقتار اۋەلدەن وزدەرىنىڭ «قاناتى» دەپ تۇسىنگەن. بۇگىنگى ءبىزدىڭ: «ەر قاناتى – ات» دەپ جۇرگەن ماتەلىمىزدىڭ ءتۇپ توركىنى وسىندا. جىلقى – قاجىماس قايرات, مۇقالماس جىگەردىڭ بەينەسى. ول – ۇشقىر قيالدىڭ, جۇي­رىك سەزىمنىڭ, اسىل مۇراتتىڭ ۇلگىسى. ال پىراق-جىلقى ەكى دۇنيەنىڭ كولىگى. پىراق (ارابشا بۋراق) يسلام تانىمى بويىنشا مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامباردىڭ ميعراجعا كوتەرىلگەندە مىنگەن كولىگى.

 بەس بۇرىشتى جۇلدىز – ەلتاڭ­بانىڭ قاق ماڭدايىنا ورنالاسقان. بۇل الەمدەگى بەس قۇرلىقپەن قازاق ەلى تەڭ دارەجەدە ءومىر سۇرەدى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. حالقىمىز: «جۇلدىزىڭ جانسىن!», «جۇلدىزىڭ جوعارى بولسىن!», «جۇلدىزىڭ وڭىنان تۋسىن!» دەيتىن شىنايى تىلەكتەر ايتادى. جۇل­دىزدىڭ كوشپەندىلەر ءۇشىن باعىت-باعدار ايقىن­دايتىن استرولوگيالىق ءمانى بار. ول – ءورىس پەن قونىستىڭ, جاۋىنگەرلىك جورىقتىڭ باعدارشامى.

Qazaqstan – دەگەن جازۋ ەلتاڭ­بانىڭ تومەنگى تۇسىنا ورنالاسقان. بۇل وسى دۇنيەنىڭ كىمدىكى, قانداي مەملە­كەتتىكى ەكەنىن بىلدىرەتىن «تولقۇجات». تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ەلىمىز «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالدى. ەگەمەندىكتەن كەيىن ەلىمىز­دەگى كوپ ۇلتتاردىڭ ورتاق بيلەۋ ءپرين­تسيپى, ادام قۇقى مەن بوستاندىعى, سايا­سي يدەولوگيالىق تەڭدىگى ساقتالعان بەي­بىت­شىلىكتى تۋ ەتكەن جاڭا اتاۋ قاجەت بولدى. سول سەبەپ­تى, پرەزيدەنتتىڭ 1991 جىلعى 10 جەلتوقسان كۇنگى جار­لى­عىمەن ەلىمىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالدى.

وسى رەتتە ءبىز رامىزدەرىمىزدىڭ اۆتورلارى, بۇگىندە مارقۇم بولىپ كەتكەن شوتا ءۋاليحانوۆ جانە شاكەن نيازبەكوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە جازىپ العان ەستەلىكتى ۇسىن­عاندى ءجون كوردىك.

شوتا ءۋاليحانوۆ:

– مەملەكەتتىك رامىزدەرگە بايگە جاريا­لانعاننان كەيىن كۇنى-ءتۇنى تولعا­تىپ ءجۇردىم. سودان ءبىر كۇنى ءتۇس كوردىم. تۇسىمدە بۋرابايدىڭ جاعاسىندا تۇر ەكەم, كولگە قاراسام اققۋلار ءجۇزىپ ءجۇر. ءبىر اققۋ تىك شانشىلىپ اسپانعا كوتەرىلدى. انىقتاپ قاراسام ەكى قاناتىنىڭ اراسىندا تابا نان بار ەكەن. تاڭدانىپ تۇرمىن, تابا نان كۇنگە اينالدى. بۇل نان ەمەس كۇن ەكەن عوي دەپ, كوزىم سالىپ قاراپ ەدىم, نۇرىنا جانارىم شاعىلىسىپ شىداتپادى. كوزىمدى جۇمىپ قايتا اشسام, الگى بەينە شاڭىراققا اينالىپتى. تاڭەرتەڭ تۇرىپ اپپاق قاعازدى الدىم دا دوڭگەلەك سىزدىم. ەكى جاعىنا قانات سالدىم. ورتاداعى شەڭبەردى شاڭىراق جاسادىم. ەكى قاناتتىڭ تومەنگى جاعىن بىرىكتىرىپ «قازاقستان» دەگەن جازۋ جازدىم. وسىلاي مەن ەلتاڭبانى تۇسىمدە كوردىم.

مەملەكەتتىك تۋ

مەملەكەتتىك تۋدىڭ اۆتورى – سۋرەتشى شاكەن وڭلاسىن ۇلى نياز­بەكوۆ. تۋىمىز كوگىلدىر ءتۇستى. ول – تىنىشتىقتىڭ, بەي­بىتشىلىكتىڭ, شەك­سىزدىكتىڭ بەلگىسى ءارى كوك اسپاننىڭ رەڭى. قازاق حالقى: «توبەڭ كوككە جەتسىن... كوسەگەڭ كوگەرسىن... اسپانىڭ اشىق بولسىن...» دەگەن ءتارىزدى العىس­تاردى كوپ ايتادى. تۋدىڭ ورتاسىنداعى «التىن كۇن» جارىق دۇنيەنىڭ باقىتى. سوناۋ ەرتە زاماندا حالقىمىز كۇندى قادىر تۇتىپ كەلگەن. كۇنسىز ءومىر جوق. كۇن بۇكىل عالامدى جارىق نۇرعا بولەيتىن جاندى زات. ونىڭ جىلۋى جەرگە ءنار بەرەدى, قىرىق قاتپار تامىرىن جىبىتەدى.

كۇن استىنداعى قىران بەينەسى العىرلىقتىڭ سيپاتى, ەركىندىكتىڭ سيمۆولى. الەمدەگى 230 شاقتى مەملەكەتتىڭ ىشىندە 40-تان استامىنىڭ ۇلتتىق رامىزدەرىندە وسى قىران بەينەلەنگەن. تۋدىڭ ءبىر شەتىندەگى «قوشقار ءمۇيىز» ويۋ ورنەگى دە التىن تۇستەس. ويۋ ۇلتىمىزدىڭ قولدانبالى ونەرىنىڭ مۇراسى ەسەبىندە, بايىرعى مادەنيەتىمىزدىڭ تاريحى تەرەڭ ەكەندىگىن اڭعارتىپ تۇر. تۋدىڭ ەنىنىڭ ولشەمى, ۇزىندىعىنىڭ جارتىسىنا تەڭ.

شاكەن نيازبەكوۆ:

– قازاق ەرتە كەزدە كوك تاڭىرگە سىيىندى. كوك اسپاندى ءتاڭىر تۇتتى, سول سەبەپتى تۋدىڭ وڭىنە كوك ءتۇستى تاڭداپ الدىم. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, قىران قۇستى العان سەبەبىم: ورتا عاسىردا قازاق دالاسىن كوكتەي ءوتىپ, موڭعولدىڭ ۇلى حانى قۇبىلايدىڭ ورداسىنا بارعان, سوندا 17 جىل تۇرعان, ەۋروپاعا ورالعان سوڭ كوشپەندىلەر تۋرالى كورگەن-بىلگەنىن ەستەلىك ەتىپ جازعان يتاليالىق اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولونىڭ كىتابىندا: ء«اربىر كوشپەندىنىڭ ۇيىندە ءبىر-ءبىر بۇركىت تۇرادى» دەگەن دەرەك بار. سول سەبەپتى, كۇنىڭ استىنا قىراندى ورنالاستىردىم.

ءانۇران

ءانۇران – بۇرىن-سوڭدى ساحارادا تۋعان بارلىق اندەردىڭ «اتاسى» ءھام ەل جۇرەگىنىڭ وتانىنا دەگەن ءلۇپىلىن ءسوز جانە مۋزىكا تىلىمەن بەينەلەگەن – زور رۋحتىڭ تۋىندىسى. بىلايشا ايتقاندا, حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ ءۇنى, مۋزىكالىق سالەمحاتى ىسپەتتەس. ء«انۇران جەكە ادام تىرشىلىگىنەن گورى, بۇكىل ءبىر قاۋىمنىڭ ءومىر سالتىنا, مەملەكەتتىك ءىس-قي­مىلىنا كوبىرەك قاتىستى» دەيدى تۇڭعىش ءرامىزتانۋشى ەربول شاي­مەردەن ۇلى مارقۇم.

2006 جىلى 6 قاڭتاردا ەلىمىزدىڭ قوس پالاتالى پارلامەنتى مەملەكەتىك ءانۇراندى وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستى تالقىلاپ, ايگىلى سازگەر ءشامشى قال­د­اياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» اتتى ءانىن لايىق دەپ تاپتى. بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحى زامانمەن ۇندەس. 1954 جىلدارى تىڭ ولكەسى قۇرىلىپ, وعان سولتۇستىكتەگى بەس وبلىس بىرىكتىرىلدى. ەل اراسىندا «بۇل ولكە رەسەيگە قاراپ كەتۋى مۇمكىن» دە­گەن ءسوز تارادى. وسىعان قارسىلىق رەتىن­­دە تۋ­عان ءان. ءسوزىن دارىندى اقىن ج.نا­جى­مەدەنوۆ جازعان. بىراق ەلباسى وعان ۋا­قىت, زامان تۇرعىسىنان وزگەرىستەر ەنگىز­دى. وسىنى نەگىزدەي وتىرىپ پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى ن.نازارباەۆتى ءان­ۇران­نىڭ ءسوزىن جازعان ەكىنشى اۆتور دەپ تانىدى.

بۇل ءاننىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇعان دەيىن جاپپاي حالىقتىق سيپات العان رەسميلەنبەگەن ءانۇران ىسپەتتەس ەدى. وسى ءبىر بويتۇمار جىردا حالقىمىزدىڭ ارمان-اڭسارى, باتىرلىق بولمىسى, ۇلى دالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ءبارى-ءبارى بار.