جەر اڭساعان قىزىل قوي

قاراگەردىڭ شىلبىرىن بەلدەۋگە ىلە سالىپ ۇيگە كىرگەن تەمىرحان قاريانىڭ كوڭىلى ءپاس. اۋىر كۇرسىندى دە, قولىنداعى دويىر قامشىسىن بوساعا جاققا سۇلەسوق لاقتىرا سالدى. تورگە بەتتەپ بارا جاتىپ تاعى دا اۋىر كۇرسىندى. سارى قارىن بايبىشە اڭ-تاڭ. شالىنىڭ مۇندايى جوق ەدى... بۇلاي تەرەڭ كۇرسىنگەنىن ەشقاشان كورمەپتى. شاپانىن شەشىپ, كونەتوز سىرماققا جايعاسقان وتاعاسى تاعى ءبىر تەرەڭ كۇرسىنىپ الىپ بايبىشەسىنە:

– كوكتەمدە ورىسقا ايداتقان قىزىل ىسەك قاشىپ كەلىپتى, – دەدى. توسىن جاڭالىققا سەلك ەتكەن بايبىشە تاڭدانعانى سونشالىق, «قايدا؟» دەدى ءۇنى قۇمىعىپ:

– جەمتىگىن كوردىم. ءجۇنى بۇرقىراپ قورا­نىڭ شەتىندە جاتىر. قۇلاعىنداعى سىرعا­سىنان تانىدىم. كەمپىر, مەنىڭ ۇلىم قويلان ەمەس, وسى قىزىل قوي ەكەن. اتتەڭ قادىرىن كەش بىلگەنىم-اي, – دەپ توبە-قۇيقاسىن تاۋدىڭ قىرلى قارا تاسىمەن ۇيكەسەڭ بىلق ەتپەيتىن تەمكەڭ كەمسەڭدەپ جىلاي باستادى.

مانادان بەرى تەرەڭ كۇرسىنىستىڭ بايىبىنا بارماي تەڭسەلىپ تۇرعان سارى قارىن بايبىشە داۋىس سالىپ, جەر-كوكتى جاڭعىرتىپ كورىس ايتتى. كۇڭىرەنگەن كورىستىڭ ءۇنىن ەستىگەن كورشىلەر دە جەلىپ جەتتى.

– سابىر, سابىر. نە بولدى سىزدەرگە؟

توردە مالداس قۇرىپ, ەڭكەيە بۇكشيىپ تەمكەڭ وتىر. ساقالىنا قۇلاعان تامشىلار بىلعارى ەتىكتىڭ قونىشىنا تىرس-تىرس تامادى. سارى قارىن بايبىشە پەش تۇبىندە وكسيدى. كورشىلەر اڭ-تاڭ. و قۇدىرەت تەمىردەن قاتتى تەمىربەك جىلايدى دەپ كىم ويلاعان.

– ءبارى جاقسى, – دەدى تەمكەڭ كورىك كەۋدەسىن لەزدە كوتەرىپ. – ءبارى جاقسى, ءاي, كەمپىر, تىي كوز جاسىڭدى, داستارقان جاي قوڭىر ىسەكتى ەسكە الىپ, ازانىڭ شايىن ىشەيىك. تالايدى كورىپ, تاعدىردىڭ تەزىنە شىنىققان تەمكەڭ دەرەۋ ەسىن جيىپ, ەجەلگى تەمىر كەيپىنە ەنە قالدى. كورشىلەر بولسا ءالى وقيعانىڭ بايى­بىنا بارار ەمەس. «قۇداي-اۋ مالعا ازا تۇتقانى نەسى؟!». اقىرى شىدامى تاۋسىلدى ما, الدە ماسەلەنىڭ بايىبىنا جەتكىسى كەلدى مە كورشى اتشىباي:

– تەمكە, بۇل نە جاعداي؟ – دەپ سۇرادى. ويت­كەنى وتىز جىل جولداس بولىپ كەلە جات­قان بۇل كىسىنىڭ استە تەرىس قىلىعىن كور­گەن ەمەس, مىنەزى قاتتىلاۋ دەگەنى بولماسا, ءدىڭى بەرىك ادام. ەشقاشان, ەشكىم تەمىر­حاننىڭ جاسىعانىن كورگەن ەمەس. وكسى­گىن باسقان بايبىشە ءتور الدىندا قاتقان قازىق­تاي قايسارلانا قالعان شالىنا ءبىر قاراپ, كوكەي­لەرىندە تاڭدانىستىڭ شوعى وشپەگەن كور­شىلەرگە ءبىر قاراپ:

– كوكتەمدە ورىسقا ەتكە ايداتقان قىزىل ىسەك قاشىپ كەلىپتى. بەيشارانىڭ جەمتىگى ءوزى تۋعان تاسقورانىڭ تۇبىندە جاتىر دەيدى. شال قي ويۋعا بارعاندا كورىپتى.

ءمان-جايعا قانىققان كورشىلەر اڭ-تاڭ. بۇل وڭىردە قىزىل ىسەكتى بىلمەيتىن جان بالاسى جوق. اتشىباي باسىن شايقادى. كوزىندە جاس. وقاننىڭ جاس كەلىنشەگى ەرىكسىز ەڭىرەپ جىبەردى. جىلاماعان جان قالمادى. وقيعانىڭ بۇرىنعى سۇرلەۋىنەن حاباردار جۇرت «قويعا ازا تۇتۋدىڭ» ءمانىن ەندى ءتۇسىندى.

* * *

تەمىرحان – ءبىر اتادان جالعىز جان. بالا كۇنىندە كەرۋەنگە ىلەسىپ قوبدا بەتىنە التاي­دان اسىپ كەلگەن ەكەن. ات ايىلىن تارتىپ مىنگەنگە دەيىن كىم كورىنگەننىڭ مالىن باعىپ, وت جاعىپ كۇن كوردى. بەرتىن كەلە جاڭادان اشىلعان اقكول بازاسىنا قارا جۇمىسقا ورنالاسىپ, جاتاق اتانعان. سىرت كوزگە كەكسە كورىنگەنىمەن, تەمكەڭنىڭ جاسى ءالى الپىسقا اياق باسا قويعان جوق. بايبىشەسى وزىنەن ون جاس كىشى. ول دا ءبىر باسى وسپەگەن ەلدىڭ قىزى. جارىقتىقتاردىڭ جانىنا بالاعان جالعىز ۇلى بولادى. اتى – قويلان. قوس بەيباقتىڭ قۋ جانى جالعىزدىڭ ۇستىندە بولاتىن. جالعىز ۇل شولجىڭداپ, ەركە ءوستى.

ءۇش جىل بۇرىن ءتۇبىت مۇرتى تەبىندەي باستاعان قويلان كوكتەمدە ۇشجىلدىق اس­كەري مىندەتىن وتەۋگە اتتاناتىن بولدى. اتا-اناسى ونىڭ جولىنا اقسارباس ايتىپ سويىپ, ەرتە تۋعان قۇرت ءمۇيىز قوڭىر قويدىڭ ەركەك قىزىل قوزىسىن قويلانعا اتادى. ۇلى ۇش­جىلدىق بورىشىن وتەپ قايتقاندا مىنا قىزىل قوزى جەتكەن ەركەك قوي بولماي ما, بۇيىرسا جالعىزدىڭ تىلەۋ-تويىنا سويادى.

جىلجىپ ءبىر جىل ءوتتى. قويلان دارحان دەگەن قالادا اسكەري قۇرىلىس وتريادىندا مىندەتىن اتقارىپ جاتتى. ارا-تۇرا ءۇش بۋ حات كەلىپ تۇرادى. ۇلدىڭ جولىنا اتاعان قىزىل قوزى مارقايىپ توقتى شىقتى. كۇن سايىن الا تاڭدا ورگەن قويمەن بىرگە جونى كۇدىرەيىپ, كەتىپ بارا جاتاتىن بۇل قويعا تەمكەڭ دە سۇيسىنە قارايدى. بۇيىرسا, جالعىز ۇلى امان-ەسەن كەلگەندە ايتىپ سويىپ, ۇلان-اسار توي جاسايدى. انە-مىنە تاعى ءبىر جىل ءوتتى. قىزىل قوي ىسەك شىقتى. بۇيىرسىن, بۇيىرسىن... قىس ءوتىپ, كەلەر كوكتەمدە قويلان ورالادى.

وسى جىلى جەر ەرتە كوكتەپ, قىستان قىسى­لىپ شىققان مال تەز سەرگىدى. تاڭنان تۇرىپ قوي ورگىزگەن تەمكەڭنىڭ كوزى ادەتتەگىدەي جال­پاق تاستىڭ ۇستىنە باۋىرىن باسىپ, باتىستان جەلپي سوققان تاۋ سامالىنا كەڭسىرىك كەرىپ, ماڭعاز ءبىتىمىن بۇزباي جۋساپ جاتقان قىزىل ىسەككە ءتۇستى. ودان كەيىن قاسات قارى ءالى ەري قويماعان قالعىتىنىڭ كەزەڭىن كوكتەي ءوتىپ تۇستىككە قاراي قيقۋلاي ۇشقان جىل قۇسىن كوزبەن بارلاپ شىعارىپ سالدى. بۇيىرسىن, بۇيىرسىن... كەشىكپەي جىل قۇسى ۇشىپ وتكەن كۇرە جولمەن جالعىز ۇلى كەلەدى...

وي ۇستىندە ىشتەي تولعاتىپ, قيالعا ەلتىپ تۇرعان قاريانىڭ كوڭىلىن شاۋىپ كەلە جاتقان اتتىڭ ءدۇبىرى ءبولىپ جىبەردى. الدىنان ابالاپ شىققان اۋىل ءيتىن شۋلاتپاي تىزگىن تارتىپ, اياڭعا كوشكەن ازامات ءجۇمادىلدىڭ ءبىربايى ەكەن. بۇل جىگىت ءبىر جاعىنان بالدىزسۇرەي بولىپ كەلەدى تەمكەڭە. ۇمسىنا كەلىپ سالەم بەردى.

– اسسالاۋماعالەيكۋم!

– ۋاعالەيكۋمسالام, قايدان كەلەسىڭ ءبىر­باي­جان, مىنا دۇنيەدە نە جاڭالىق بولىپ جاتىر؟ – دەدى جىگىتتىڭ توسىنداۋ جۇرىسىنە نازار سالعان تەمىرحان قاريا. كەرقۇلانىڭ شىل­بىرىن بەلىنە قىستىرىپ, تىزە بۇككەن ول:

– اسكەر قايتىپتى. كەشە قالادان كەلگەن ايىرپلان ايماققا شەرىك اكەلىپ ءتۇسىرىپتى, – دەدى. ءدال وسى حاباردى ءۇش جىل كۇتكەن تەمىر­حان­نىڭ تۇلا بويى تەربەلىپ كەتتى. قۋان­عانى سونشالىق – ورنىنان قالبالاقتاي كو­تەرىلىپ, الاڭسىز وتىرعان جىگىتتى شاپ بەرىپ جاعا­سىنان ۇستاپ سىلكىپ-سىلكىپ جىبەردى. قاريا­نىڭ وعاشتاۋ قىلىعىنا تاڭعالعان ءبىرباي «مىنا كاريت قۇتىرىپ كەتكەن جوق پا ءوزى؟» دەپ جەزدەسىن ءبىر قىجىرتتى, ءسۇيىنشى ايتۋعا اپايىنا قاراي بەتتەدى. كوڭىلى تولقىپ, كو­رىك كەۋدەسىن قۋانىش قىسقان قاريا بەتكەي­دە جاتقان وتارعا قارادى. مىنە, قىزىق! پوشىمى ارقار تەكتەس قىزىل ىسەك سەرەك تاستىڭ ۇستىندە قولدان قۇيعان قۇلجانىڭ مۇسىنىندەي تاپجىلماي اۋىلعا قاراپ تۇر. – جارىقتىعىم-اي, جالعىز ۇلدىڭ جولىن باعىپ تۇرسىڭ-اۋ, – دەپ تەبىرەنگەن قاريا قالبالاقتاپ بارىپ, قۇدىقتىڭ ەرنەۋىنە سۇيەندى. ەڭكەيىپ سۋدىڭ بەتىندە دىرىلدەپ تۇرعان ءوزىنىڭ ءجۇزىن كوردى. وعان سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ ء«اي, تەمىرحان, وتىڭنىڭ تۇنىعى, ءشوبىڭنىڭ شۇيگىنى, شاڭىراعىڭنىڭ يەسى – جالعىز ۇلىڭ اسكەردەن كەلە جاتىر» دەدى.

* * *

قۋانىشتى حابار قۇلاعىنا جەتكەن قوس مۇڭلىقتا مازا جوق. شىڭدابا كەزەڭىنەن قۇ­لاعان كۇرە جولدان كوز المايدى. ءيا, اقسارباس! انە, ماڭدايى جارقىراعان كوكقاسقا ماشينا دالانىڭ سيىركوز ءشوبىن تاپتاپ تىكە اۋىلعا قاراي تارتىپ كەلەدى. قورابى تولعان ادام. ماڭدايى كۇنگە شاعىلىسىپ, «زيل-130» ماركالى كوكقاسقا تۇلپار ارقىراعان كۇيى قوتانعا كەلىپ توقتادى. ءبىرىنشى بولىپ قوراپتان سەكىرىپ تۇسكەن سىدىبايدىڭ مەشەلى كارى اپاسىنىڭ قۇشاعىنا سۇڭگىپ كەتتى. مىنا جاقتا جاس كەلىنشەك كۇلان شەرىكتەن قايتقان قاينىسى جانتايلاقتى قۇشاقتاپ كورىسىپ جاتىر. كەشەدەن بەرى جونداعى ەلدەن ات جەتەلەپ كەلىپ, ورىنبەكتى كۇتىپ جاتقان جۇماباي جيرەن ساۋىرىككە ءىنىسىن قولتىقتاپ مىنگىزىپ الەك...

كەشكى ساۋىمنان كەيىنگى قوزى-لاقتاي اعىل-تەگىل جامىراعان جۇرت كەنەت شاڭق ەتىپ شىققان اششى داۋىستان سەلك ەتىپ ەستەرىن جيدى. «قويلان قايدا؟!». جۇرت تىم-تىرىس. «باسە, قويلان قايدا؟». تەمىربەك قاريا: «ەي, مەشەل, جانتايلاق, ورىنبەك سەندەرمەن بىرگە اتتانعان قويلانىم قايدا؟». ءۇش جىگىتتە ءۇن جوق. ءولى تىنىشتىق. «باسە, قويلان قايدا؟». ءبىر زاماندا باسىنا اق شىتىن قىرقا بايلاپ تارتقان ۇشار اقساقال اق تاياعىن تىقىلداتىپ ورتاعا شىقتى. تاماعىن كەنەپ الىپ:

– قاراعىم تەمىرحان, مىنا جىگىتتەر ايتا الماي قينالىپ تۇر. قويلانىڭ تويعان جە­رىندە قالىپ قويىپتى. ءبىر شۇڭقىردان ات­تانعان ءتورت جىگىت ءتورت كوزىمىز تۇگەل قايتايىق دەگەن ەكەن, سەنىڭ بالاڭ ەرىن باۋىرىنا الىپ تۋلاپ, اسكەرلەردى وتىرعىزعان كولىكتەن سەكى­رىپ ءتۇسىپ, قاشقان كۇيى قالقا-موڭعولدىڭ قى­زىنىڭ سوڭىنان ەرىپ, قۇبا دالاعا ءسىڭىپ كەتىپتى. بۇل ءسوز ۇلىن كۇتكەن قوس مۇڭلىقتىڭ توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي اسەر ەتتى. تەمىرحان جان-جاعىنا سۇزە كوز تاستاپ:

– مىنا كىسى شىن ايتىپ تۇر ما؟ – دەپ ءۇش جىگىتكە شۇيىلە قادالدى. انالار ءۇنسىز باستارىن يزەدى. بۇل ءسوزدى ەستىگەن انا بەيباق قارا شاپانىمەن باسىن بۇركەپ, بۇكتەتىلىپ وتىرىپ قالدى. تەمىرحاندا ءۇن جوق. شۋلاپ جاتقان ەلگە ءبىر قارايدى, شوكە ءتۇسىپ جەر باۋىرلاي جىلجىعان كەمپىرىنە ءبىر قارايدى, اناۋ جاقتا سەرەك تاستىڭ ۇستىندە سەرەيىپ تۇرعان قىزىل ىسەككە ءبىر قارايدى. قاريانىڭ قابارىپ كەتكەن ءجۇزىن اقىرى كوپتىڭ كوزىنەن قاراڭعى ءتۇن جاسىردى.

* * *

ارادا اي ءوتتى. جوعالعان ۇلدان حابار جوق. ادەتتەگىدەي, شىلدە تۋىپ, ۇركەر جەرگە تۇسكەندە ەتكە ءتىرى مال جي­نايتىن المان-سالىقشىلار كەلەدى. بۇل – ءار شاڭىراققا مىندەتتى بورىش. ەل ونى «ەت المانى» دەيدى. تەمكەڭ بۇل جولى كوپ ويلانىپ جاتپاي, جالعىز ۇلعا ارناپ وسىرگەن قىزىل ىسەكتى ەت المانعا «ساداقا» ەتىپ جىبەردى.

بەۋ, دۇنيە-اي, شىلدەدە ايدالعان قىزىل قوي­دىڭ جەمتىگى, مىنە, قاراشا ايىندا قىس­تاۋدان تابىلىپ وتىرعان جوق پا؟! تەمىرحان قاريانىڭ «مەنىڭ ۇلىم – قويلان ەمەس, قى­زىل قوي ەكەن عوي» دەپ ەڭىرەيتىن ءجونى بار.

ەكى كۇننەن كەيىن تەمكەڭ ورىسقا مال ايداۋشى كونسالحاندى ىزدەپ باردى. كوكەڭ تۋردان (مال ايداۋدان) ورالىپ, قوبدانقولدىڭ بويىندا ەسكى كۇزەۋىندە وتىر ەكەن. امان-سالەمنەن كەيىن تەمىرحان:

– كوكە, امان-ەسەن ءجۇرىپ كەلدىڭىز بە, ورىس­تىڭ ەلى مەن جەرى قالاي ەكەن؟ – دەپ وراعىتا سۇراق تاستادى. كوكەڭ كوپ توسىلمادى:

– قۇدايا شۇكىر, ءبىر قورا قويدى كوكەرگى وتكەلىنەن ايداپ ءوتىپ, جازاتار مەن ۇكوك دالاسىنا ەكى ايداي جايىپ, ارشاتى زاستاۆاسىنا جەتكەندە ارعى جاقتان قازاقستاننىڭ ادامدارى كەلىپ, جىلداعىداي قورا-قورا قويدى ماشيناعا تيەپ, سەمەيگە الىپ كەتتى. ءبىز كەلگەن ىزىمىزبەن كەرى قايتتىق, – دەپ قىسقا قايىردى. تەمكەڭ بولسا كەسەدەگى قويۋ شايىن ءبىر ۇرتتاپ, زامانداسىنا بارلاي قاراپ:

– بيىل مەن ەتكە قىزىل ەركەك قوي بەرىپ ەدىم, ول سەن ايداعان وتاردا كەتىپ ەدى عوي...

ءسوز اياعىن توسپاي-اق كوكەڭ ورنىنان اتىپ تۇردى. قۇيرىعىنا وق تيگەن قۇلجاداي وق­شى­رايىپ تەمكەڭە قارادى: – قۇدايدىڭ قۇ­دىرەتى, تەمكە, ءسىز سەنبەيسىز-اۋ, ارشاتىدا قورالى قويدى شۋلاتىپ ماشيناعا تيەپ جاتقاندا سەنىڭ قىزىل قويىڭ سەكىرىپ ءتۇسىپ قاشا جونەلدى. ونىڭ ارتىنان ەكى سولدات قۋىپ كەتتى. ودان ءارى نە بولدى بىلمەيمىن. ءبىز اتتانىپ كەتتىك, – دەپ ءبىر توقتادى. قويۋ شايدان تاعى ءبىر ۇرتتاعان تەمكەڭ:

– كوكە, سول قىزىل قويىڭ قاشقان كۇيى قا­شا­تىنىڭ اۋزىنداعى قىستاۋعا كەلىپ, ءولىپ­تى.

وسى ءسوزدى ايتىپ تەمكەڭ كوزىنە جاس الدى. – جانۋار ءدال سول قورادا تۋىپ ەدى.

مىنا سوزگە نە سەنەرىن, نە سەنبەسىن بىل­مەي كوكەڭ ءۇنسىز قالدى. ءتىپتى ءتىلى تارتىلىپ قالعانداي... ەرىكسىز باسىن شايقاي بەردى.

– مۇمكىن ەمەس, – دەدى كوكەڭ: – جول اسا كۇدىر, جولاي بەرتەك دەگەن وزەن بار. ودان پاروم ارقىلى وتەدى. سالت اتتى بىزدەر زورعا كەلەمىز. قويدىڭ قاشىپ كەلۋى...

– ە, – دەدى تەمكەڭ. – الگى مەنىڭ قويلانىم وسى قىزىل قوي قۇرلى بولمادى عوي.

ودان ءارى بىردەمە ايتۋعا كوكەڭنىڭ دە ءداتى بارمادى. زامانداسى تەمكەڭ ءبىر ءتۇرلى شوگىپ بارا جات­قانداي كورىندى. اڭگىمە وسى جەردەن شورت ءۇزىلدى...