قارالى جىلدار, قاسىرەتتى جولدار... قازاق حالقى ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنشە وسىنىڭ بارىنەن ءجۇرىپ ءوتتى. جۇرەگى قازاق دەپ سوققان جۇباننىڭ (مولداعاليەۆ) تىلىمەن ايتساق, «مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلدى». اشارشىلىقتا – ازاپ, قۋعىن-سۇرگىندە – توزاق كەشتى. ەڭ باستىسى, قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرسا دا تاۋى شاعىلعان جوق. ەڭسەسى بيىك ەلگە, تامىرى تەرەڭ مەملەكەتكە اينالدى.
اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قادىر مىرزا-ءالىنىڭ ء«بىزدىڭ تاريح بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراقتاعى» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىندە اششى شىندىق بار. شايىر ەگەمەن ەلدىڭ ۇرپاعى وقىپ جۇرگەن ەمەس, كەڭەس ءداۋىرى كەزىندەگى قازاقستان تاريحىنىڭ وقۋلىعىن مەڭزەگەن. سۇرقيا ساياسات وتكەنىمىزدى كوزگە ىلمەي, تاسقا باسىلعان تارلان تاريحىمىزدى قازان توڭكەرىسىنەن باستاپ بەرمەپ پە ەدى؟ انىعىندا, سول توڭكەرىستەن كەيىن حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنا دەيىن جالعاسقان قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاريحى جازىلدى.
قاندى-قاساپ عاسىردىڭ 20-50 جىلدارىنداعى اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭى حالقىمىزدى قىناداي قىرىپ قانا قويماي, كوش باستاعان ۇلت زيالىلارىنان دا ايىردى. ولاردىڭ ورنىن كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان بەس ميلليوننان استام اداممەن تولتىرماق بولدى. ياعني الىپ تەرريتوريانى ايارلىقپەن باسىپ الۋ باستالدى. عاسىرلار بويى بابالاردىڭ قانى, انالاردىڭ كوز جاسى سىڭگەن ۇلى دالانى تابانعا سالىپ تاپتاۋدىڭ الدامشى ۇرانى شىرقالىپ, ۇركىتۋ مەن قورقىتۋدىڭ ۇزدىكسىز ءۇردىسى ەتەك الدى. نەدەن ايىرىلدىق, نەنى جوعالتتىق؟ تاريحشىلاردىڭ پىكىرى دە ارقيلى. الايدا, بۇلتارتپايتىن ءبىر شىندىق بار. ول – ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.تىنىشباەۆ, م.دۋلات ۇلى, ت.رىسقۇلوۆ, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.اسفەندياروۆ سىندى ءجۇز مىڭعا جۋىق اسىل ارىسىمىزدىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جيىرما مىڭنان استامى اياۋسىز اتىلعانى.
قىلىشىنان قان تامعان «قىزىل تەرروردىڭ» قىرعىنى جازىقسىز جاندارعا مىلتىق كەزەۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. قازاق دالاسى كسرو-نىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىن قامتىعان گۋلاگ ارحيپەلاگىنىڭ ءبىر بولىگىنە, جاپا شەككەندەردى جازالاۋ الاڭىنا اينالدى.
(سوڭى. باسى 1-بەتتە)
رەسمي مالىمەتكە سەنسەك, كسرو اۋماعىنداعى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ باس باسقارماسىنىڭ (گۋلاگ) قاراماعىندا 64 ءىرى فيليال, 500 ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسى, 770 ونەركاسىپتىك كولونيا جانە 414 سوۆحوز بولىپتى. سول لاگەرلەرمەن بىرگە باعزى تاريحىمىزدا بولماعان اباقتى, تۇرمە ۇعىمدارى ۇلى دالا توسىنە بەرىك ورنادى. سونىڭ دالەلى رەتىندە قازاقستان اۋماعىندا قارلاگ (ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ قاراعاندى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى), الجير (وتانىنا وپاسىزدىق جاساعانداردىڭ ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى) جانە ستەپلاگ (ساياسي تۇتقىندارعا ارنالعان لاگەر) پايدا بولدى. قازاقستانداعى وسى ازاپ الاڭىنا باس-اياعى 5 ملن-عا جۋىق ادام ايدالىپ, سونىڭ 25 000-نان استامى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپتى.
سول قىزىل قىرعىندا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىمىز, زيالىلارىمىز, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى مەن جاقىندارى عانا وپات بولعان جوق. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان 1924 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە «1914 جىلى رەسەي حالقىنىڭ جالپى سانى 161 ميلليون 700 مىڭ ەدى. وسى كەزدە قازاقتار قانشا ەدى؟ كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ حالقىنا 1896 جىلدان كەيىن 1907 جىلى جانە ودان ون جىل وتكەن سوڭ 2 رەت ساناق جۇرگىزىلدى. ەگەر وسى كورسەتكىشتەردى سالىستىراتىن بولساق, قازاقتاردىڭ ءوسۋ قارقىنى الەمدىك دەڭگەيدەن جوعارى. ەگەر ءاربىر 200 قازاققا ورتا ەسەپپەن 3 ادام قوسىلىپ تۇرادى دەسەك, وندا 1914 جىلى قازاقتاردىڭ سانى 6 ميلليون 470 مىڭعا جەتكەن» دەپ جازدى. ال قازاقتان شىققان تۇڭعىش دەموگراف, تانىمال تاريحشى, اكادەميك ماقاش ءتاتiموۆ «حح عاسىردا بولعان ازامات سوعىسى, قولدان جاسالعان اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن كەزدەرىندە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا باس-اياعى 3 ميلليون 850 مىڭعا جۋىق قازاق قىرعىنعا ۇشىرادى», دەگەن بولاتىن. ياعني «قىر بالاسى» ء(ا.بوكەيحان) ايتقان 6 ملن 400 مىڭ ادامنىڭ تەڭ جارىمىنان استامى اشارشىلىقتىڭ قۇربانىنا اينالدى جانە باسساۋعالاپ دۇنيە جۇزىنە تارىداي شاشىلىپ كەتتى دەگەن ءسوز.
الايدا تاريحشىلارىمىز وتكەن عاسىرداعى الاپات اشارشىلىقتى تولىق تارازىلاپ, قازا بولعانداردىڭ سانىنان قاتىستى ورتاق شەشىمگە ءالى دە كەلە قويعان جوق. وعان زەرتتەپ, زەردەلەۋگە كەلگەندە ەسىگى تارس جابىق ارحيۆتەر, «اسا قۇپيا» بەلگىسى سوعىلعان قولجەتىمسىز قۇجاتتار كەدەرگى كەلتىرىپ كەلدى. جالپى, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 1917-1919, 1921-1922, 1932-1933 جىلدارى ەلىمىزدە ءبىر ەمەس, قاتارىنان ءۇش بىردەي اشارشىلىق بولعانى ايتىلىپ ءجۇر. سول كەزدەرى اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مالىمەتى بويىنشا, اشارشىلىقتىڭ ەكىنشى تولقىنى كەزىندە (1921-1922 جىلدارى) 1 ملن 700 مىڭ وتانداسىمىز وپات بولىپتى.
ارينە, بۇل قياناتتىڭ بارلىعى تەك قازاققا عانا جاسالعان جوق. 1930-1953 جىلدارى ارالىعىندا 40 ميلليوننان استام كەڭەس ازاماتى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. بىراق ەڭ اۋىر سوققىنى قازاق حالقى تارتتى. وتىرىقشىلىققا ەتى ۇيرەنبەگەن, ءومىر-سالتى, تىنىس-تىرشىلىگى بەيىمدەلمەگەن حالقىمىز ءۇشىن ادام ايتسا سەنگىسىز قايعىلى قاسىرەت ورنادى. ادام ەتىن ادام جەگەن كاننيباليزم جايلاپ, ادامگەرشىلىكتەن دە ايىرىلىپ قالا جازدادىق. قانداستارىمىز باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتتى.
سول قايعى-قاسىرەت ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن جوق. وتكەن عاسىرداعى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساناسىندا ساقتاپ كەلگەن ەل ايتادى. سەبەبى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن اقتاۋ ءىسى ەلىمىزدە ءبىر ساتكە دە توقتاعان ەمەس. جازىقسىز قۋدالانعان جانداردىڭ رۋحى رازى بولسىن دەپ قولدان كەلگەندى جاساپ كەلەمىز. ايارلىقپەن ازاپتالعان ازاماتتاردىڭ قۇقىعى قايتسە دە قالپىنا كەلۋى ءتيىس.
ماسەلەن, ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن 1993 جىلى 14 ساۋىرىندە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. اراعا ءتورت جىل سالىپ, 1997 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ جاريالاندى. وسىلايشا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى 146,5 مىڭ جازىقسىز جازالانعان وتانداستارىمىزدىڭ اتى-ءجونى جازىلعان 14 «ازا كىتابى» جارىق كوردى. قابىلداعان زاڭعا سايكەس, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 340 مىڭنان استام وتانداسىمىزدىڭ زاڭدى قۇقىعى قالپىنا كەلتىرىلىپ, اقتالدى.
340 مىڭنان استام ادامنىڭ اقتالعانى – اڭساعان ازاتتىعىمىزدىڭ ارقاسى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىل ەڭبەگى دەر ەدىك. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز 2018 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا ەلگە جاساعان ۇندەۋىندە «1929-1933 جىلدارى 2 ميلليونعا جۋىق ادام قازا بولىپ, تاعى ميلليونداي ادام جان ساۋعالاپ, ەلدەن بوسىپ كەتتى. ودان كەيىنگى ساياسي رەپرەسسيا قازاق قوعامىنىڭ ەليتاسىن جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتتى. ساياسي سەبەپپەن 103 مىڭ ادام سوتتالىپ, ونىڭ 25 مىڭى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. قازاقستان اۋماعىندا 11 جازالاۋ لاگەرى قۇرىلىپ, وندا سوتتالعاندار مەن ولاردىڭ وتباسىلارى ادام توزگىسىز قيىن جاعدايدا كۇن كەشتى. قۋعىن-سۇرگىننىڭ زوبالاڭىن قازاقتار عانا ەمەس, قازاقستانعا ەرىكسىز, كۇشپەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەن 1,5 ميلليون وزگە ەتنوس وكىلدەرى دە كوردى. قازاق حالقىنىڭ جاناشىرلىعى مەن كومەگىنىڭ ارقاسىندا ولار جان ساقتاپ, امان قالدى. مۇنىڭ ءبارى – «كوممۋنيزمنىڭ جارقىن بولاشاعى» اتتى جالاڭ ۇرانمەن جاسالعان قاسىرەتتى تاجىريبەنىڭ سالدارى. ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ ورنىن رەۆوليۋتسيا باسقاندا, وسىلاي بولادى», دەگەن ەدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ساليقالى ءسوزى «ەلىم!» دەپ سوققان جۇرەكتەرگە قوزعاۋ سالعانى, وتكەنگە ۇڭىلگەن جاس تولقىن – تاۋەلسىز ەلدىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ وي-ءورىسىن كەڭىتكەنى انىق. وتكەندى ءبىلۋ – كەمەل كەلەشەككە ۇمتىلۋ ءۇشىن كەرەك. قارالى جىلداردان حاباردار بولماي ءدىڭى بەرىك, تامىرى تەرەڭ مەملەكەت ورناتۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, جىلدار جىلناماسىنان ساباق الۋعا, سول قيساپسىز قىرعىندى قايتالاماۋعا ۇمتىلعانىمىز ءجون. سوندىقتان كۇيرەپ تىنعان كەڭەس وداعىنىڭ سانامىزعا سالعان سىزاتىن زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. اشارشىلىقتىڭ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ اقيقاتىنا جاڭا كوزقاراس قالىپتاسىپ جاتىر.
جىل باسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا «ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ, ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل ءوتتى. سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرىلىپ قالماعاندا, حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى. تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان-جاقتى زەرتتەلمەي كەلەدى. ءتىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك. بىلىكتى ماماندار جۇيەلى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, سوعان سايكەس اشارشىلىق ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرىلگەنى ءجون. ءبىز بۇل كۇردەلى ماسەلەگە ۇستامدىلىقپەن جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز قاجەت. جالپى, تاريحي زەرتتەۋلەردى ۇرانشىلدىق پەن داڭعازاسىز, تازا عىلىمي ۇستانىممەن جۇرگىزگەن دۇرىس», دەپ الداعى ۋاقىتتا اتقارىلۋى ءتيىس اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. ونى باسقارۋ مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆقا تاپسىرىلدى.
ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, تاريحي زەرتتەۋلەردى ۇرانشىلدىق پەن داڭعازاسىز, تازا عىلىمي ۇستانىممەن جۇرگىزگەن ءجون-اق. بۇل تۋرالى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ «ازاتتىق جولىنداعى اقتاڭداقتار: اشارشىلىق زارداپتارىنا شىنايى تاريحي كوزقاراس» تاقىرىبىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا: «اشارشىلىق قازاق حالقىنىڭ عانا باسىنا تۇسكەن ناۋبەت ەمەس, ول – بارشا ادامزاتتىڭ الاپات گۋمانيتارلىق قاسىرەتى دەپ ايتۋعا بولادى. سول سەبەپتى, اشارشىلىق تاقىرىبىن ساياسيلاندىرماي, ەڭ الدىمەن, وعان عىلىمي تۇرعىدان قاراعانىمىز ابزال», دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وبەكتيۆتى عىلىمي قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنى تولىق قامتۋ كەرەك جانە سول تۇستاعى بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ ماقساتى, جوسپارى قانداي بولدى, ونى قالاي جۇزەگە اسىردى, قانداي قاتەلىكتەرى بولدى دەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ ىزدەۋ قاجەت. سەبەبى الاپات اشتىققا ۇجىمداستىرۋدىڭ دايىن ەمەس ورتادا جۇرگىزىلۋى, جوسپارلاۋ ىسىندە جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن شارۋاشىلىعى ەسكەرىلمەۋى جانە سول كەزدەگى رەجىمنىڭ كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ادام ءومىرىن ەسەپكە الماۋى سياقتى فاكتورلاردىڭ زاردابى تيگەنى ءسوزسىز. توتاليتارلىق رەجىمنىڭ وسىنداي وزبىر ساياساتى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەردىڭ بارىندە جۇرگىزىلگەنى ءمالىم.
ءتۇيىن: ادام ومىرىنەن ارتىق قانداي قۇندىلىق بار؟ الايدا وتكەن عاسىردىڭ 20-50 جىلدارى سول قۇندىلىق كوك تيىن ەدى. بۇگىن عوي, ەگەمەن ەل اتانىپ, ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدىڭ العاشقى بابىنا قازاقستاننىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ قاداپ جازىپ قويعانىمىز. بوستاندىقتىڭ بىزگە بەرگەن ەڭ باستى سىيى – وسى باپتا تۇر. سونى باعالايىق, سونى قاستەرلەيىك. سوندا عانا ماڭگىلىك ەلدىڭ اسپان ءتۇستى بايراعى بيىكتە جەلبىرەپ تۇرماق.