جەتى ىقىلىمنىڭ كىلتى دە, جەر-جاھاننىڭ شەكاراسى دا عالىمعا اشىق. عالىم بولماق – ەلگە قىزمەت ەتپەك, قالا بەردى ادامزاتقا قىزمەت قىلماق. بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك امانكەلدى سادانوۆ ۇزاق جىلدار بويى وتاندىق عىلىمدى ورگە باستىرىپ ورىستەتۋگە ادال قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
عىلىم جولىندا
«ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس باس ديرەكتورى امانكەلدى سادانوۆتىڭ ەسىمى تالانتتى عالىم-ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا اتالادى. ول – ميكروبيولوگيا سالاسىنداعى بىرقاتار يننوۆاتسيالىق ازىرلەمە مەن كوپتەگەن پاتەنتتىڭ يەگەرى, ءوزىنىڭ ميكروبيولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە جەتەكشىسى.
امانكەلدى قۇربان ۇلىنىڭ ۇلكەن عىلىمي جولى, ادەتتەگىدەي, كىشى قادامداردان باستالادى. ول 1951 جىلدىڭ 28 مامىرىندا قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانى تالاپ اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. وسى اۋىلدا 1968 جىلى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ شىقتى. 1969 جىلى ن.گوگول اتىنداعى قىزىلوردا پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, 1974 جىلى ويداعىداي ءتامامدادى. وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن ينستيتۋت جولداماسى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى تۇگىسكەن اۋىلىنىڭ №209 ورتا مەكتەبىندە بيولوگيا جانە حيميا پاندەرىنىڭ مۇعالىمى بولىپ بەس جىل كولەمىندە ەڭبەك ەتتى.
دەگەنمەن عىلىمعا دەگەن ىنتاسىمەن 1979 جىلى لەنين اتىنداعى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ شىعىس بولىمىنە قاراستى ۆ.ر.ۆيليامس اتىنداعى قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇستى. اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن 1982 جىلى قازكسر عا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستى. بۇل جەردە ول ءوزىنىڭ عىلىمداعى العاشقى تالىمگەرى قازكسر ۇعا اكادەميگى ءالفاريد يليالەتدينوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ورگانيكالىق مەليورانتتى پايدالانا وتىرىپ, ميكروبيولوگيالىق پروتسەستى ارتتىرۋ جولىمەن وڭتۇستىك بالقاش وڭىرىندەگى تۇزدى توپىراقتىڭ قۇنارىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن شەشۋمەن اينالىستى. 1984 جىلى اكادەميك ءا.يليالەتدينوۆتىڭ جانە بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى (كەيىننەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى) ش.ءماميلوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن «اقدالا القابىنداعى تۇزدالعان توپىراقتى مەليورانتتارمەن وڭدەگەندەگى ميكروبيولوگيالىق پروتسەستەر» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
كەلەسى 12 جىل عىلىمي شىعارماشىلىعىنىڭ شارىقتاۋ كەزەڭى بولدى. ول ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەردەن جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرگە دەيىنگى بارلىق كاسىبي ساتىدان ءوتتى. وسى جىلدارى ميكروورگانيزمدەر ەكولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ قۇرامىنداعى توپىراق ميكروبيولوگياسى توبىنا باسشىلىق جاساعان ول قازاقستانداعى توپىراق ميكروبيولوگياسى سالاسىن دامىتا وتىرىپ, ناتيجەسىندە اتالعان سالانىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى جەتەكشى عالىمعا اينالدى. العاشقى اسپيرانتتارى دا پايدا بولا باستادى. ولاردىڭ ىشىندە شەتەلدىك ىزدەنۋشىلەر دە بولاتىن. وسىلايشا توپىراق ميكروبيولوگياسى سالاسى بويىنشا رەسپۋبليكادا ءوز مەكتەبىن قۇردى.
جاڭا عىلىمي ىزدەنىستەر مەن جاڭالىقتارعا دەگەن قۇشتارلىق جاس عالىمدى ماسكەۋ قالاسىنداعى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ توپىراق بيولوگياسى كافەدراسىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا الىپ كەلدى. بىرنەشە جىلعى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە «بيولوگيالىق بەلسەندىلىكتىڭ كۇرىش ەگىستىگىندەگى توپىراقتىڭ قۇنارىن تۇراقتاندىرۋعا اسەرى» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن 1993 جىلى ءساتتى قورعادى. اتالعان جۇمىستار شەڭبەرىندە قازاقستان ءۇشىن جاڭا عىلىمي باعىت – توپىراق بيوتەحنولوگياسى پايدا بولدى. ونىڭ نەگىزى سۋعا باستىرىلعان كۇرىش القاپتارى توپىراعىنىڭ قۇنارلى قاباتىنداعى قاراشىرىكتىڭ پايدا بولۋى جانە ونىڭ ىدىراۋىنىڭ ميكروبيولوگيالىق نەگىزدەرىن انىقتاۋ ارقىلى ناقتىلانعان بولاتىن. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە توپىراق قۇنارىنىڭ جانە ونىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ تومەن ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى قالپىنا كەلتىرۋدە ميكروبيولوگيالىق فاكتورلاردىڭ نەگىزگى ءرول اتقاراتىنىن دالەلدەدى. ياعني توپىراق بيوتەحنولوگياسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى – وسىمدىكتى ەمەس, توپىراقتى قورەكتەندىرۋ قاجەت. دەمەك ەگىنشىلىكتى بيولوگيالىق جولمەن دامىتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداسى توپىراق قۇنارىن بارىنشا ساقتاۋ بولسا, ال ونىڭ ارتۋى نەمەسە تومەندەۋى تىكەلەي توپىراق بيوتاسىنا بايلانىستى ەكەنى دالەلدەندى.
1994 جىلدىڭ سوڭىندا ا.سادانوۆ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق جۇمىسقا اۋىسادى. ونىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستاندا العاش رەت «اگروەكولوگيا» ماماندىعى اشىلدى. اتالعان باعىتتى دامىتۋدىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكانىڭ اگرارلىق سەكتورىنداعى ەكولوگيالىق پروبلەمانى شەشۋگە قابىلەتتى, اگروەكوجۇيە مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە بىلەتىن جوعارى كاسىبي بىلىكتى ماماندار كوبەيدى.
2002 جىلى استانا قالاسىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى» رمك (ۇبو) باس ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. ول ۇبو ماماندارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن الماتىدان جاس عالىم-بيولوگتار توبىن ەلورداعا الىپ كەلدى. ءدال وسى جىلى پروفەسسور ا.سادانوۆتىڭ باستاماسىمەن ۇبو جانىنان ەكولوگيالىق بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسى قۇرىلىپ, وسى زەرتحانانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى قىزمەتىن قوسا اتقاردى. وسى ارالىقتا ءوزىن تەك عالىم جانە عىلىمي ىزدەنىستەر ۇيىمداستىرۋشىسى عانا ەمەس, قوعام قايراتكەرى, عىلىم سالاسىندا مەملەكەتتىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋشى رەتىندە دە تانىتتى. وسىلايشا اقش-تاعى عىلىمي ءىسساپاردا امەريكالىق عالىمدارمەن ستەپنوگورسكىدەگى حالىقارالىق مونيتورينگتىك زەرتحانانى اشىپ, ونى قالىپتاستىرۋ جايلى بەلسەندى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. كەيىن ۇيىمنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى.
بيوتەحنولوگيانىڭ باستاۋى
2004 جىلى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن رەسپۋبليكاداعى بيولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي مەكەمەلەردى باسقارۋعا جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۋاقىتىندا ءارى ساپالى ورىنداۋعا بايلانىستى الماتى قالاسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «بيولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى» قۇرىلعاندا باس ديرەكتورى بولدى. بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ قۇرامىنا 9 ەنشىلەس مەملەكەتتىك كاسىپورىن جانە 3 فيليال ەندى. اتالعان ورتالىق جوعارى وقۋ ورىندارى, مەديتسينالىق زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن بيولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ سالالارىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋمەن جانە ۇيلەستىرۋمەن اينالىسۋدى قامتاماسىز ەتتى.
بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى رەتىندە امانكەلدى قۇربان ۇلى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ جانە ونى زاماناۋي ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جۇيەدە قالىپتاستىرۋدىڭ بارلىق باعىتىن دامىتۋ بويىنشا ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستار جۇرگىزدى. ايتا كەتەيىك, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قۇرامىنداعى ينستيتۋتتاردىڭ كوپشىلىگى ورتالىق بولماي تۇرعان كەزدە قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقان مەكەمەلەر بولاتىن. وسىنداي تاقىرعا وتىرعان كاسىپورىندار «بيولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى» قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىن عانا تابىس تۇسەتىن, ىرگەلى زەرتتەۋلەردى ءىس جۇزىنە اسىراتىن, قازىرگى عىلىمنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن كۇندەلىكتى ومىردە پايدالاناتىن مەكەمەگە اينالدى. ونىڭ بەلسەنە ارالاسۋىمەن ەلىمىزدىڭ بوتانيكالىق باقتارى ەرەكشە قورعاۋعا الىناتىن تابيعي اۋماق بولىپ سانالاتىنى تۋرالى زاڭ قابىلداندى. 2009 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ مۇنايمەن لاستانعان توپىراعىن تازارتۋدا قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ماقساتىندا اتىراۋ قالاسىندا اتالعان ورتالىقتىڭ جانىنان «ەكولوگيالىق بيوتەحنولوگيا» فيليالى قۇرىلدى. ۇكىمەتتىڭ بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىن قايتا قۇرىلىمداۋ تۋرالى قاۋلىسىنا سايكەس 2010 جىلدان باستاپ ا.سادانوۆ بعم عك «ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتى» رمك-نا باس ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى, ال 2018 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ بۇل قۇرىلىمنىڭ قۇقىقتىق مۇراگەرى «ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس بولدى.
توپىراق قۇنارىن ارتتىراتىن پرەپاراتتار
ا.سادانوۆتىڭ عالىم جانە ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى رەتىندە باستى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى – «عىلىمي زەرتتەۋ – تەحنولوگيانى ازىرلەۋ – وندىرىسكە ەنگىزۋ جانە ولاردى كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ» تولىق تسيكلىن جۇزەگە اسىرۋ. مۇنى تولىقتاي ورىنداۋ ءۇشىن ورتالىق جانىنان ەڭ جوعارى زاماناۋي تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان بيولوگيالىق جانە مەديتسينالىق پرەپاراتتار شىعاراتىن «ونەركاسىپتىك ميكروبيولوگيا» ميكروبيولوگيالىق زاۋىتى اشىلدى. رەسپۋبليكادا العاش رەت ا.سادانوۆتىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, مەديتسينا جانە ۆەتەريناريا سالالارىنا ارنالعان 8 جاڭا وتاندىق بيوپرەپاراتتىڭ تەحنولوگيالارى ازىرلەنىپ, ءوندىرىسى ۇيىمداستىرىلدى. جىل سايىن اتالعان زاۋىتتان 40-50 توننا ءارتۇرلى بيوپرەپارات شىعارىلىپ, ساتىلىمعا جىبەرىلىپ وتىر.
اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ نەگىزگى قورەكتىك ەلەمەنتىنىڭ ءبىرى – ازوت. ازوتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى وسىمدىكتەردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە ايتارلىقتاي كەدەرگى تۋدىرادى, وسىعان بايلانىستى ا.سادانوۆ پەن ۇجىمنىڭ عىلىمداعى ەڭ ءىرى جەتىستىگى تۇينەكتى باكتەريالار نەگىزىندە «ريزوۆيت-اكس» بيوتىڭايتقىشىن ازىرلەپ, ونى وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزۋى بولدى. بۇل بۇرشاقتۇقىمداس وسىمدىكتەردى تازا بيولوگيالىق ازوتپەن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار بيوتىڭايتقىشتى قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە توپىراقتا تازا بيولوگيالىق ازوت جيناقتالىپ, بۇرشاقتۇقىمداس داقىلداردان, اتاپ ايتساق, سويادان ورتا ەسەپپەن 5-7 تسەنتنەر ۇستەمە ءونىم الىنىپ, توپىراقتا بيولوگيالىق ازوتتىڭ مولشەرى ەداۋىر ارتادى, كەلەسى ەگىلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
ورتالىق عالىمدارى «فوسفوباتسيرين-اس» بيوپرەپاراتىن ازىرلەپ شىعاردى. بۇل بيوپرەپارات توپىراقتا جىلدار بويى جيناقتالعان مينەرالدى فوسفور تىڭايتقىشتارىن ءفوسفاتسىڭىرۋشى ميكروورگانيزمدەردىڭ كومەگىمەن وسىمدىكتەرگە سىڭىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرادى. دەمەك, توپىراققا قوسىمشا مينەرالدى-فوسفور تىڭايتقىشتارىن قولدانۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. سونداي-اق اتالعان بيوپرەپارات توپىراقتا «قاجەتسىز» جاتقان فوسفور تىڭايتقىشتارىنىڭ شامامەن 20-30 پايىزىن ءبىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ وزىندە-اق وسىمدىككە ءسىڭىمدى تۇرىنە اينالدىرادى. ناتيجەسىندە داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى ورتاشا ەسەپپەن 20-30%-عا ارتادى. سوندىقتان «ريزوۆيت-اكس» جانە «فوسفوباتسەرين-اس» بيوپرەپاراتتارىن پايدالانۋ ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى (25 ەسە ارزان) جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن الماستىرادى.
وندىرىستىك جاعدايلاردا نازار اۋداراتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – تۇيەجوڭىشقا مەن جوڭىشقا داقىلدارىنىڭ تۇقىمدىق داندەرىنىڭ قابىعىنىڭ قاتتى بولۋىنا بايلانىستى شىعىمدىلىعىنىڭ وتە تومەن بولۋىندا, ال بۇل جاعداي ونىمگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ناتيجەسىندە شارۋا قوجالىقتارى بۇل داقىلداردان وتە تومەن ءونىم الىپ وتىر. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ورتالىق عالىمدارى «فيتوباتسيرين» بيوپرەپاراتىن دايىنداپ شىعاردى. ادەتتە تۇقىمدىق ءداندى وسى بيوپرەپاراتپەن وڭدەمەي سەپكەن كەزدە گەكتارىنا 18-20 كگ ەگىلگەن ءداننىڭ شيرەگى ياعني سەبىلگەن تۇقىمنىڭ 4-5 كگ-ى عانا ءونىپ شىعادى, قالعانى ءشىرىپ كەتەدى. «فيتوباتسيرين» بيوپرەپاراتىمەن سەبۋدىڭ الدىندا تۇقىمدى وڭدەگەن جاعدايدا ونىڭ شىعىمدىلىعى 80-90%-عا دەيىن ارتادى دا, تۇقىمدىق ءداننىڭ مولشەرىن 10 كگ/گا-عا دەيىن تومەندەتەدى, ياعني ءبىر گەكتارعا سەبەتىن تۇقىمدىق ءداننىڭ وزىنەن عانا 12-14 مىڭ تەڭگە ۇنەمدەۋگە بولادى.
مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەمشوپ بازاسىن نىعايتۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنا, اسىرەسە قىس مەزگىلى 6-7 ايعا سوزىلاتىن وڭىرلەردە قۇنارى مەن قۋاتى جاعىنان جوعارى بولاتىن ساپالى پىشەندەمە مەن سۇرلەم سياقتى مال ازىعىن دايىنداۋ اسا قاجەت. ساپالى مال ازىعىن دايىنداۋ ماقساتىندا باكتەريالاردىڭ نەگىزىندە جاسالعان «كازبيوسيل» جاڭا بيوپرەپاراتى دايىندالىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلدى. بۇل پرەپارات قازاقستاننىڭ 11 وبلىسىنداعى مال شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى شارۋا قوجالىقتارىندا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. قازىرگى تاڭدا بيوكونسەرۆانتتاردى پايدالانا وتىرىپ, جىل سايىن شامامەن 1 ملن توننا سۇرلەم مەن پىشەندەمە دايىندالادى.
تولىققاندى جەمشوپ بازاسىمەن قامتاماسىز ەتۋدەن باسقا تاعى ءبىر ماسەلە – شارۋا قوجالىقتارىنا ۇلكەن زيانىن تيگىزەتىن جاس تولدەردىڭ اۋرۋى مەن ءولىمى. جاڭا تۋىلعان تولدەر باستاپقى ەكى اپتادا ارالاس ىشەك ينفەكتسيالاردىڭ اسەرىنەن 30-40%-عا دەيىن شىعىنعا ۇشىرايدى (100 باستىڭ 35-40-ى). وسى رەتتە مال تولدەرى اۋرۋىنىڭ الدىن الۋعا جانە ەمدەۋگە ارنالعان «پوليلاكتوۆيت» پروبيوتيگى سۇتقىشقىلدى جانە پروپيونقىشقىلدى باكتەريالار نەگىزىندە ازىرلەنىپ وندىرىسكە ەنگىزىلدى. پروبيوتيكتىڭ ەمدىك اسەرى, ونىڭ قۇرامىنداعى سۇتقىشقىلدى باكتەريالارى اسقازان مەن ىشەكتەگى پاتوگەندى جانە شارتتى پاتوگەندى ميكروورگانيزمدەردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرمەيدى. سونىمەن قاتار ءتولدىڭ اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ فەرمەنتاتيۆتى بەلسەندىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, ورگانيزمنىڭ يممۋندىق جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى, ناتيجەسىندە ءتول باسى 100%-عا دەيىن ساقتالادى. پرەپارات قازاقستاننىڭ 14 وبلىسىندا ءساتتى قولدانىلۋدا.
مال شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن تاعى ءبىر بيولوگيالىق ءونىم – قۇرامى پروپيونقىشقىلى جانە تسەلليۋلوزوليتيكالىق باكتەريالاردان تۇراتىن «بەنتوباك» پروبيوتيكالىق ازىقتىق قوسپاسى. بۇل قوسپانى قولدانۋ كەزىندە ءىرى ساباقتى قيىن قورىتىلاتىن ازىقتاردىڭ سىڭىمدىلىگى ارتادى دا, ءتورت ت ۇلىك پەن قۇستاردىڭ زات الماسۋ پروتسەسى جوعارىلايدى, ناتيجەسىندە تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى ارتادى. ازىقتىق قوسپانى قولدانۋ ناتيجەسىندە مال تۇقىمى مەن ونىڭ راتسيونىنا بايلانىستى ورتا ەسەپپەن تاۋلىگىنە 800-1200 گ دەيىن سالماق قوسىلادى جانە مال ازىعىنىڭ شىعىنىن ورتا ەسەپپەن 5%-عا دەيىن ازايتادى.
سونىمەن قاتار ورتالىق عالىمدارى مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتى, ءوندىرىس قالدىقتارىن جانە سۋ قويمالارىن ميكروبيولوگيالىق تاسىلمەن تازارتۋعا ارنالعان تيىمدىلىگى جوعارى «باكويل-KZ» پرەپاراتىن ازىرلەپ شىعاردى. «باكويل-KZ» بيوپرەپاراتىن قولدانۋ ناتيجەسىندە جىل سايىن باتىس قازاقستاندا مۇنايمەن لاستانعان توپىراقتىڭ 100-150 گەكتارى تازارتىلادى. پرەپارات شەتەلدىك پرەپاراتتارعا قاراعاندا باعاسى اناعۇرلىم ارزان, ءارى ساپاسى وتە جوعارى.
شەتەلدەن كەلەتىن دارىلەردىڭ بالاماسى
ا.سادانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عالىمدارى ەڭ العاشقى, ازىرشە جالعىز ءارى تۇپنۇسقالىق وتاندىق روزەفۋنگين انتيبيوتيگى نەگىزىندە جاسالعان «روزەوفۋنگين-اس» پرەپاراتىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە جانە ونىڭ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارا اتقاردى. بۇل جاڭا وتاندىق پرەپاراتتىڭ شەتەلدەن كەلەتىن دارىلەردەن باستى ارتىقشىلىعى – ونىڭ زەڭ ينفەكتسيالارىنىڭ قوزدىرعىشتارىنا انتيبيوتيكتىك-توزىمدىك قاسيەتى, قىسقا مەرزىم ىشىندە ەمدەلىپ شىعۋى جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنىڭ جوعارى بولۋىندا. 2017 جىلى «روزەوفۋنگين-اس» پرەپاراتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دارىلىك زاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمىنە كىردى. ال 2018 جىلى 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان قر دسم دەرماتوفيتيالاردى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ كلينيكالىق حاتتاماسىنىڭ دارىلىك زاتتار تىزبەسىنە, 2019 جىلى قازاقستاندىق ۇلتتىق دارىلىك فورمۋليارىنا (ۇدف) ەنگىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكامىزدىڭ ءدارىحانا جەلىلەرى ارقىلى بەلسەندى تۇردە ساتىلىمعا تۇسۋدە.
2019 جىلعى ساۋىردە ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ بازاسىندا قازاقستاندا العاش رەت دارىگە ءتوزىمدى ميكروورگانيزمدەرمەن جانە ۆيرۋستارمەن كۇرەس بويىنشا حالىقارالىق عىلىمي سەمينار ۇيىمداستىرىلدى, وعان الەمنىڭ 14 ەلىنەن جەتەكشى ميكروبيولوگ-عالىمدار, ۆيرۋسولوگتار جانە ينفەكتسيونيستەر, ونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ ۇلتتىق دەنساۋلىق ينستيتۋتتارىنان 20-دان استام تانىمال عالىم قاتىستى. اقش (تەننەسسي شتاتى, مەمفيس قالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ گوسپيتالى جانىنداعى ددۇ تۇماۋ جونىندەگى ورتالىعى) جانە ۇلىبريتانيا (ليدس ۋنيۆەرسيتەتى, ليدس قالاسى) عالىمدارىمەن ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردى زەرتتەۋ سالاسىندا بىرلەسكەن حالىقارالىق جوبالار ورىندالۋدا.
ا.سادانوۆتىڭ ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارۋداعى سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى ونىڭ ماتەريالدىق بازاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋىنان دا ايقىن كورىنەدى. ياعني زەرتحانانى زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ينستيتۋت عيماراتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, سونىمەن قاتار عىلىمي زەرتتەۋلەر عانا ەمەس, ءتۇرلى سالاعا ارنالعان بيوپرەپاراتتاردى شىعارىپ, پراكتيكادا كەڭىنەن قولدانۋ. بۇعان قوسا مولەكۋلالىق, بيوحيميالىق جانە فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە ارنالعان, وتە قىمبات باعالى زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتالعان زەرتحانا اشىلدى, بىرقاتار سالادا تالدامالىق جۇمىستاردى ورىنداۋعا حالىقارالىق ۇلگىدەگى اككرەديتتەۋ الىندى. ۇزدىكسىز ەڭبەك ناتيجەسىندە ورتالىق رەسپۋبليكاداعى وزىق مەكەمەلەردىڭ بىرىنە اينالدى, حالىقارالىق بايلانىستارىن كەڭەيتتى, ال ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنە جەمىستى عىلىمي جۇمىس اتقارۋىنا قولايلى جاعداي جاسالدى. ورتالىقتاعى عىلىمي جۇمىستار مەن عىلىمي-وندىرىستىك قىزمەتىن كەڭەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ايتار بولساق, ميكروورگانيزمدەردىڭ دەپوزيتارياسى زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتى قايتا جاڭعىرتىلدى, ميكروورگانيزمدەردىڭ پاتوگەندىك قاسيەتىن انىقتايتىن جاڭادان زەرتحانا اشىلدى, قىزىلوردا قالاسىندا ينستيتۋتقا قاراستى «قولدانبالى ميكروبيولوگيا» فيليالى جۇمىس ىستەيدى, سونداي-اق نۇر-سۇلتان قالاسىندا وكىلدىگى دە بار.
بيولوگيا عىلىمى سالاسىنىڭ جوعارى بىلىكتى كاسىبي مامانى رەتىندە ورتالىق ۇجىمىنىڭ جۇمىسىن وتاندىق يننوۆاتسيالىق ونىمدەردى شىعارۋعا باعىتتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قورشاعان ورتاعا ارنالعان بيوپرەپاراتتاردىڭ وندىرىستىك تسيكلى جىل ون ەكى اي ءجۇرىپ وتىرادى. قازىردىڭ وزىندە ميكروبيولوگيالىق زاۋىت ءوز شىعىنىن ءوزى وتەيتىن جاعدايعا جەتكەن. وسىلايشا ينستيتۋتتىڭ قازىرگى عىلىمي-وندىرىستىك ءىس-شارالارىنا (زاماناۋي جابدىقتاۋ, عيماراتتى جاڭعىرتۋ, زاۋىت قۇرىلىسى) جۇمسالاتىن شىعىنىنىڭ 40 پايىزى ينستيتۋت بيۋدجەتىنەن تىس قاراجات ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىر.
ورتالىق شتاتىنا 171 قىزمەتكەر, ونىڭ ىشىندە 10 عىلىم دوكتورى, 28 عىلىم كانديداتى, 9 فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) جانە 40 ماگيستر كىرەدى. 14 PhD-دوكتورانت جانە 3 ماگيسترانت وقىپ جاتىر. قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا جاسى – 39 جاس, ال 55 مامان – 35 جاسقا دەيىنگى جاس عالىمدار. سونداي-اق ا.سادانوۆ عىلىمي كادرلار قاتارىن دايارلاۋعا دا باسا نازار اۋدارادى. بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس ماماندار ماگيستراتۋرادا جانە PhD دوكتورانتۋراسىندا بىلىمدەرىن جالعاستىرۋدا, ولاردىڭ تاجىريبەلى تالىمگەرلەرىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقارۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ باستاماسىمەن جىل سايىن تالانتتى جاس عالىمدارعا بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ەسەبىنەن بەلگىلى عالىمدار ا.يليالەتدينوۆ جانە ح.جۇماتوۆ اتىنداعى اتاۋلى ستيپەنديالار تاعايىندالىپ وتىرادى.
2013 جىلدان باستاپ ينستيتۋتتا «ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا» عىلىمي جۋرنالى شىعارىلىپ كەلەدى. بۇل جۋرنال حالىقارالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلگەن, وندا وتاندىق قانا ەمەس, شەتەلدىك ماقالالار دا جارىق كورەدى, بارلىق ماقالا اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ونىڭ اۆتورلىعىمەن 1 049 عىلىمي جانە عىلىمي-تانىمال ەڭبەك جارىق كورگەن, ونىڭ ىشىندە 628 عىلىمي جاريالانىمدارى, 24 مونوگرافيا, 39 وقۋلىق, مەتوديكالىق ادىستەمە مەن ۇسىنىس, سونىمەن قاتار 86 گازەت ماقالالارى جانە رەسپۋبليكالىق راديو جانە تەلەارنالارىنا بەرگەن 56 سۇحباتى بار. مۇنىڭ سىرتىندا 160-تان استام اۆتورلىق كۋالىك پەن پاتەنت الىنعان. عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ميكروبيولوگيا», «ەكولوگيا» جانە «بيوتەحنولوگيا» ماماندىقتارى بويىنشا 40 كانديداتتىق جانە 17 دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.
قازىرگى تاڭدا ا.سادانوۆ قوعامدىق قىزمەتكە دە بەلسەنە ارالاسادى. ول – قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى جانە پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, پرەزيدەنت جانىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق بەرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى, ۇكىمەت جانىنداعى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستىڭ مۇشەسى.
ەلىمىزدىڭ بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى مەن بىلىكتى عىلىمي ۇيىمداستىرۋشىلىعى, بيوتەحنولوگيا, ەكولوگيا جانە ميكروبيولوگيا سالالارىندا قول جەتكىزگەن ۇلكەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ا.سادانوۆ ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىسىمەن, ءال-فارابي اتىنداعى كۇمىس مەدالىمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە ارنالعان مەدالىمەن ماراپاتتالدى, عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى», «قۇرمەت» جانە «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى اتاندى.
گۇلنار سيتپاەۆا,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بوتانيكا جانە فيتو ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى