ەلىمىزدە سانى بار, ساپاسى جوق وقۋ ورىندارىنا قاتىستى سوڭعى جىلدارى كوپ سىن ايتىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. ال پاندەميا كەزىندە ءبىلىم جۇيەسىنە تۇسكەن سالماق بۇل كەمشىلىكتى بارىنشا اشا تۇسكەندەي.
وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تالاپتى كۇشەيتۋ بويىنشا بەرگەن تاپسىرماسى قولعا الىنىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارى وقۋ ورىندارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن سالالاندىرۋ, بىلىكتىلىكتى, ساپانى ارتتىرۋ ماقساتىندا بەيىندەۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرىپ كەلەدى.
ءتيىستى مينيسترلىك تاراپىنان بىلتىردان بەرى رەسپۋبليكادا 38 جوعارى وقۋ ورنى بەيىندى ەمەس باعىتتار بويىنشا 150-دەن استام ليتسەنزيا قوسىمشاسىنان ايىرىلىپ, بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ اياعىندا 14 باعىت بويىنشا ليتسەنزيالارىن قايتاراتىنى ءمالىم بولعان-دى. بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ اكىمشىلىگىنە دە, ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە دە توسىن جاعداي بولدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ليتسەنزيالارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ سەبەپتەرىن تۇسىندىرگەن مينيسترلىك بۇل ءىستى سۇرانىسقا يە ەمەس ماماندىقتارعا قاتىستى دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن. مىسالى, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەردە 1-4-كۋرستاردا بارلىعى 10-15 ستۋدەنت نەمەسە ءار كۋرستا 3-4 ادامنان وقيتىن باعىتتار انىقتالعان.
ال مينيستر ا.ايماعامبەتوۆ ەلىمىزدە پەداگوگتەر دايارلايتىن 86 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 60-قا قىسقارعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى اتالعان 86 وقۋ ورنىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك ساپالى ماماندار دايارلاۋعا مۇمكىندىك جوق. سونىمەن بىرگە IT جانە مەديتسينا سالاسىندا دا وسى كورىنىس ورىن العان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 5-7 جىل بۇرىن تەكسەرۋدەن كەيىن ليتسەنزياسىنان ايىرۋ قاجەت بولسا, قازىرگى كەزدە بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى رەگلامەنتتەلگەن. انىقتالعان كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن تەكسەرۋ قايتا جۇرگىزىلۋدە. بۇل ۇزاق ۋاقىت الاتىن ۇدەرىس بولعانىمەن, ءوز قىزمەتىنە ادالدىق تانىتاتىن جوعارى وقۋ ورىندارى بۇدان قورىتىندى شىعارۋى ءتيىس بولاتىن.
اكادەميك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كارىمبەك قۇرماناليەۆ ءتيىستى مينيسترلىك مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ماسەلەدە بايىپتىلىق تانىتىپ, بىردەن ۋنيۆەرسيتەتتەردى باس ليتسەنزياسىنان ايىرۋ ەمەس, ساپاسىز ماماندىقتار ليتسەنزياسىنىڭ كۇشىن جويۋدان باستاعانىن قۇپتايدى. پرەزيدەنت ايتقانداي, قاشانعى ساپاسىز جوعارى وقۋ ورىندارى بىلىكسىز مامان, ساپاسىز ديپلوم بەرۋدى جالعاستىرا بەرەدى. ساراپشى اتاپ وتكەندەي, ءاربىر ۋنيۆەرسيتەت ماماندىقتارىمەن, بىلىكتى ماماندارىمەن ماقتانۋى كەرەك. بۇگىندە 50-60, كەمىندە 10-15 ماماندىق بويىنشا ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورىندارى كوبەيدى. كەزىندە ەكونوميست ماماندارىن «نارحوز», زاڭگەرلەر مەن جۋرناليست ماماندىقتارىن – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, شەت ءتىلى ماماندارىن الماتى شەت تىلدەر ينستيتۋتى, مۇعالىمدەرىن «كازپي» ماقتان ەتەتىن ەدى. بۇل وقۋ ورىندارى كاسىبي مامانداردىڭ ۇستاحاناسى رەتىندە تانىلدى. ال زاماناۋي كەڭىستىكتە ساپالى بىلىممەن تانىلۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەر قۇراتىن كەز كەلدى.
ءبىلىم سالاسىنداعى تۇيتكىلدەردى تىلگە تيەك ەتىپ جۇرگەن ەلىمىزدەگى العاشقى جەكەمەنشىك وقۋ ورنى الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى اسىلبەك قوجاحمەتوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءبىلىم جۇيەسىن رەفورمالاۋدا كەدەرگى بولاتىن بىرقاتار ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, قازاقستاندا ستۋدەنتتەر سانى كوپ. ستۋدەنتتەردىڭ سانى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ شامامەن 3 پايىزىن قۇرايدى. مىسالى, 2018-2019 وقۋ جىلىندا 1 ملن ادامعا شاققاندا 7 جوعارى وقۋ ورنىنان كەلەدى. بۇل كورسەتكىش مالايزيادان ەكى ەسەگە كوپ. وسىعان قاراپ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىقپالىن كورۋگە بولادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم جۇيەسىندەگى باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن وقىتۋ پاراديگماسىن وزگەرتۋ قاجەت. ياعني جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى, ينتەرناتسيوناليزاتسيا دەڭگەيىن ارتتىرۋدى ۇسىنعان ساراپشى ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, جەكە تۇلعاعا باعىتتالعان ءادىستى پايدالانا وتىرىپ, ستۋدەنتتى ومىرلىك قۇندىلىقتاردى, الەمدى تانۋ داعدىلارىنا باۋلۋ قاجەتىن ايتادى. ال مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا جىل سايىن قاراستىرىلىپ, جاڭارتىلىپ وتىراتىن وڭتايلاندىرۋدىڭ ءتيىمدى ءارى اشىق قۇرالدارىن ەنگىزگەن كەزدە عانا باسەكەگە قابىلەتتى بولادى.
ال تەكسەرۋ جاعى, باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ, سونىمەن بىرگە تالاپتارى مەن ستاندارتتارىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق سالماعى شامادان تىس ەكەندىگىنە قاتىستى ويلارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا اشىق ايتىپ جۇرگەن بيزنەسمەن نۇركەن حالىقبەرگەن دە رەسپۋبليكادا ستۋدەنتتەر سانىنىڭ كوپتىگىمەن كەلىسەدى. ساراپشىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنا 300 مىڭ ادامنان كەلسە, بۇل كورسەتكىش امەريكادا 60 مىڭنىڭ اينالاسىندا. كوكەيكەستى كوپ ماسەلەنىڭ قاتارىندا جوعارى وقۋ ورىندارى سانىنىڭ ازايۋى بىرىنشىدەن, وقۋ باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتەتىنىن العا تارتقان بيزنەسمەن مۇنداي جاعدايدا اۋىل بالالارى ءۇشىن وقۋ باعاسى قولجەتىمسىز بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
قالاي دەگەندە دە ەلىمىزدەگى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن ازايتۋمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن اڭعارامىز. بىرقاتار ساراپشىلار ەلىمىزدە ءالى دە كەڭەستىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تەتىكتەرى ساقتالىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتسە, ەندى ءبىرى قولعا الىنعان تەكسەرۋلەر مەن ەسەپ بەرۋ فورمالارى ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتى انىقتاپ, جازالاۋ مەن مامان اۋىستىرۋ ماسەلەسىمەن شەشىلمەۋى كەرەك دەگەن ءۋاجىن ايتادى. ياعني جوعارى وقۋ ورىندارىن باسقارۋدى ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭاشا جۇيەلەي وتىرىپ, جوعارى ءبىلىمنىڭ ينتەرناتسيونالدانۋىن كۇشەيتۋ, ەلىمىزدەن كەتەتىن بىلىمدىلەر سانىن تەڭەستىرۋ, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى جويۋ, قارجىلاندىرۋ, قانداستارعا كۆوتا ءبولۋ, تاعى دا باسقا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تاياۋ جىلداردا شەشىمىن تابۋى قاجەت.