ۇن ەكسپورتى تۇرالاپ قالماسىن

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, بۇل – تەك جاڭا جىلعا دەيىن تولەنگەن كەلىسىمشارتتار ناتيجەسىنىڭ كورسەتكىشتەرى. ال 2021 جىلدىڭ استىعى تۋرالى قانداي كەلىسىمدەر جاسالاتىنى جونىندە مالىمەتتەر ءالى جاريالانا قويعان جوق. دەمەك بيىل قازاق ۇنىنىڭ ءدامىن قانداي ەلدەر كورەتىنى ازىرشە بەلگىسىز. اۋعان نارىعى قازاقستان ۇنىمەن تولىقتى دا, پاكىستاندىقتاردى بۇل نارىقتان ىعىستىرىپ شىعار­عانى بەلگىلى. بىراق ساراپ­شىلار الەمدىك نارىقتا ۇن باعاسى قىمباتتاسا, پاكىستاننىڭ ەكسپورتتاۋشىلارى قايتادان نا- رىق­قا كىرىپ, قازاقستان ۇلعايت­قان استىق مولشەرىن جوعالتۋى مۇم­كىن ەكەنىن ايتىپ جاتىر. سەبەبى ەكسپورتتاۋشى ەلدىڭ ءبىر عانا نارىققا تاۋەلدى بولۋى قۇپ­تار­لىق فاكتور ەمەس.  

قازاقستاننىڭ استىق وڭدەۋ­شىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەني گاننىڭ ايتۋىنشا, ۇن ەكسپورتى بىرنەشە جىلدان بە­رى تۇراقتى تۇردە تومەندەپ كەلە­دى. سالاعا ەڭ ءبىرىنشى سوققى استىق­تى تاسىمالداۋ ءتاريفىنىڭ كوتە­رىلۋى بولعانىن ايتقان ساراپشى ءوز ءونىمىن وتكىزۋدىڭ وزگە جولىن ءوز بەتىنشە ىزدەستىرۋدى جانە ورتالىق ازيا نارىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى.

ورتالىق ازيا وسىعان دەيىن دە قازاقستاندىق ۇن ەكسپورتتالىپ جۇرگەن نارىق ەكەنىن ەسكە تۇسىرگەن ە.گان ۇن مەن استىقتىڭ ءبىر-بىرىنە باسەكەلەسكە اينالىپ شىعۋىنا وسى فاكتور سەبەپ بولعانىن ايتادى. 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى كورسەتكىش بو­يىنشا – 270,3 مىڭ توننا, 2019 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 164,3 مىڭ توننا, 2020 جىلدىڭ وسى ايىندا – 90,9 مىڭ توننا, ال بيىلعى قاڭتاردا 68,4 مىڭ توننا ۇن ەكسپورتتالعان. وسى دەرەكتەردەن بايقالعانداي, 2016 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا ەكسپورتتىڭ كولەمى 4 ەسەگە ازايعان. 

ە.گاننىڭ ايتۋىنشا, بىرنەشە جىل بۇرىن ەكسپورتتىق ۇننىڭ 75%-ى وزبەكستانعا كەتەتىن. 2007 جىلى قازاقستان وزبەكستانعا 157 مىڭ توننا استىق جانە 732 مىڭ توننا ۇن ەكسپورتتاسسا, 2015 جىلى 1 ملن 405 مىڭ توننا استىق پەن 818 مىڭ توننا ۇن جىبەرگەن. 2015 جىلدان باستاپ, كورشى ەلگە بيداي ەكسپورتى كولەمى ارتىپ, ۇن ەكسپورتى سايكەسىنشە كەمىپ كەتكەن. ساراپشىلار بۇل جاعدايعا وزبەكستاننىڭ ءتاريفسىز شەكتەۋ شارالارىن كەڭىنەن قولدانعانى سەبەپ بولعانىن ايتىپ وتىر. تاراتىپ ايتساق, ناقتى ءونىم قۇنىنا 11% اكتسيزدى سالىق بەلگىلەنگەن. تاجىكستان دا وسى جولمەن ءجۇرىپ, ۇن ساتىپ الۋدى قىسقارتىپ, ال بيداي يمپورتىن ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 50 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتىپ كەلەدى. تاجىكستان دا ءارتۇرلى قوسىمشا قۇن سالىعىن بەلگىلەدى: ۇنعا – 18%, بيدايعا – 10%. ال قىرعىزستان يمپورتتالاتىن بيدايعا سالىناتىن ققس-تى مۇلدەم الىپ تاستادى.

قازىرگى كەدەرگىلەردى ءوز كۇشى­مەن ەڭسەرۋگە  كاسىپكەرلەر­دىڭ شا­ماسى كەلەر ەمەس. سەبەبى بيداي-ەكسپورتتاۋشىلارىمىز ساۋ­دا-ساتتىققا تاريفتىك ەمەس شەك­تەۋ­لەر شارالارىن قولدانا باس­تادى. بۇل ماسەلەلەردى رەتتەۋ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىن­دەتى. قازاقستاننىڭ ەكسپورت­تىق ساياساتىن دامىتاتىن ۋاقىت كەلگەنىن ايتقان ە.گان مەم­لە­كەت­تىڭ ەكسپورتتى قولداۋ جانە دامىتۋ جۇيەسىندە بيداي, ۇن ەكس­پورتى ۇستانىمى بارى­نشا اي­قىن كورسەتىلۋى ءتيىس ەكە­نىن ەسكەرتتى. وسى تەتىكتەر ناقتى­لان­با­عاندىقتان, ۇندى  يمپورتتاۋ­شىلار ءتاريفسىز رەتتەۋ شارا­لارىن دا قولدانىپ كەلدى. ەگەر ءبىز ەكسپورتتىق ساياساتتى سول ەل­دەردىڭ ساياساتىنا قاراي بەيىم­دەپ وتىرساق, قولدانىپ وتىرعان قاتال ساۋدا شارتتارىنا ءدال سولاي جاۋاپ بەرە الادى ەكەنبىز.

«ۇن  شىعاراتىن كاسىپورىن­دار كورشى ەلدەردىڭ ەكسپورتتىق ونىمدەرىنە قاتىستى ۇستانىمىنا ىقپال ەتە المايدى. قازىر وسى سەگمەنتتە تەك اۋعانستان با­عىتى بويىنشا ءتۇسىم ءتۇسىپ جا­­تىر. اۋعانستان قازاقستان ءۇشىن سەنىمدى نارىق ەمەس ەكەنىن سا­راپ­شىلاردىڭ ءبارى ايتادى. پاكىستان دا جوعارى سۇرىپتى بيداي وسىرەدى. اۋعانستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەلدىڭ ەكپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە جۇك اينالىمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ءوز اۋماعىندا ارنايى تەرمينال سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. سوڭعى جىلدارى پاكىستاننىڭ دا بيداي نارىعىنداعى ۇستانىمى وزگەردى. وزبەكستان دا ۇن وندىرىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى. مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدى بەيقام وتىرۋدان ساقتاندىرۋى ءتيىس», دەدى ە.گان.

سونداي-اق ول «اگرو­بيزنەس-2020» باعدارلاماسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەپ, ەكسپورتقا شىعارۋ تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق ەكەنىن ايتادى. «بىزگە بيداي لوببيلەرىنىڭ ەكسپورتتىق تابەتىن شەكتەپ, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. ۇن ەكسپورتى ما­سە­لەسى ءبىرىنشى ورىنعا قويىلۋى ءتيىس. بيدايعا جانە ونى وڭدەۋگە قا­تىستى كوپ ماسەلە اۋىل شارۋا­­­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇزى­رەتىنە كىرمەيدى. بىزگە ەكسپورتتى ۇيلەستىرۋ ورتالىعى قاجەت. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسىم بولىگى  شيكىزاتتى سالاعا باعىتتالعان. سوندىقتان مۇنداي ورتالىقتى قۇرۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى», دەدى وداق جەتەكشىسى.

قازاقستان الەمدىك استىق ساۋ­داسى نارىعىندا ۇزدىك ەلدەردىڭ قاتارىندا بولعانىمەن, ىشكى پايدا ءتۇسىمى جاعىنان الدا ەمەس. سەبەبى الەمدىك بيداي نارىعىنداعى جاعداي قازاقستاننىڭ ۇنى مەن بيدايىنىڭ باعاسى ەگىننىڭ بىتىك بولۋىنا بايلانىستى بولىپ تۇرعان جوق. ء«بىز الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ويىنشى ەمەسپىز. سون­دىقتان بيداي ەكسپورتىن ۇن ەكسپورتىمەن قاتار جۇرگىزۋ كەرەك. وزبەكتەردىڭ قازاق بيدايى­نا قاتىستى ءتاريفتى تومەندەتۋىن قازاق ۇكىمەتى نازارعا العان جوق», دەدى ە.گان.  

«مۋتلۋ»  ۇن تارتۋ كومپانيا­سىنىڭ ديرەكتورى دوس-مۇقاسان تاۋكەباەۆ استىقتىڭ ءاربىر تونناسىن ءوسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت قانشاما دوتاتسيا مەن سۋبسيديا بەرەتىنىن, جيىنتىعى ميللياردتاعان تەڭ­گەدەن اسىپ كەتەتىنىن ەسكە ءتۇسىردى. بيداي نارىعى تۇقىمنان باس­تاپ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكا­سىن, حيميكاتتارعا دەيىن سۋبسيديالانادى. بىراق بيداي قايتا وڭدەلمەي, شيكىزات تۇرىندە كور­شى ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. وسى­دان ونشاقتى جىل بۇرىن عانا ىشكى سۇرانىسىنىڭ 95 پايى­زىن قازاقستاننىڭ ۇنىمەن جابا­تىن تاجىكستان دا  قازىر قازاق بيدايىنىڭ كۇشىمەن ىشكى نارىقتاعى ۇنعا دەگەن قا­جەتتىلىگىن جاۋىپ وتىر. جۇمساق بيداي مەن قوسپا بيداي ەكسپورتىن تەجەپ, ورنىنا تەك وسىدان تارتىلعان ۇن عانا ساتاتىن بولساق, ۇتاتىنىمىز انىق. سەبەبى وزبەكستان مەن تاجىكستاندا وسەتىن بيداي قازاق بيدايىمەن باسەكەلەس بولا المايدى. سوندىقتان ساراپشىلاردىڭ قازاق ۇنىنىڭ ەكى ەلگە ەكسپورتتالۋىن رەتتەيتىن مەملەكەتارالىق ارنايى زاڭنامالىق قۇقىعى بار كەلىسىمشارت كەرەك دەگەن پىكى­رىن قاپەرگە الاتىن كەز كەلدى. «الەمدىك استىق نارىعى الدە­قاشان بولىسكە ءتۇسىپ قويعانى بەل­گىلى. ىرگەمىزدەگى وزبەك ەكونومي­كاسى شيكىزاتتىق باعىتتان باس تارتىپ, دايىن ونىمدەر ەكونوميكاسىنا دەن قويدى. مۇنى وزبەك ۇنىمەن كورشى ەلدەردىڭ نارىعىنا شىعا باستاعانىنان بايقايمىز. وزبەكستاننىڭ تابيعاتى جوعارى سۇرىپتى بيداي وسىرۋگە قولاي­سىز. دەمەك, كورشى ەلگە قازاق بي­دايىن ەكسپورتتاۋدان وزگە جول جوق. حالىقارالىق كەلىسىمدەر بو­يىنشا بيداي ەكسپورتتاۋدى شەكتەي المايمىز. ەگەر بيداي ەكسپورتىنا باج سالىعىن كوتەرسەك, جان-جاعىمىز بيدايعا ەمەس, ۇنى­­مىزعا دەن قويادى. الداعى ۋا­قىت­تا بيداي نارىعىندا تاعى دا شيكىزات ەكسپورتتاۋشىسىنا اينال­ماۋ­دىڭ جالعىز جولى استىق ەكسپورتىنا باج سالىعىن كوتەرۋ», دەيدى ساراپشى. 

وسى رەتتە دسۇ مۇشەسى رەتىندە شيكىزات ەكسپورتىنا تى­يىم سالۋعا قۇقىعىمىز جوق بولسا دا, رەسەيدىڭ ۇلگىسىندە ەاەو-عا كىرمەيتىن ەلدەرگە بيدايعا ەكسپورتتىق باج سالىعىن ەنگىزۋگە قۇقىمىز بار. د.تاۋكەباەۆ باج سالىمى رەسەي بيۋدجەتىنە قارجى ءتۇسىرىپ جاتقانىن ايتتى. مۇنداي ءتاسىل ادال باسەكەلەستىك تۋدىرادى. ساراپشى بىزگە دە وسىنداي قادامدارعا بارۋ قاجەتتىگىن, باسقا جولدىڭ قالماعانىن قاپەرگە سالدى. سەبەبى وزبەكستاننىڭ  قازاقستاننىڭ وتكىزۋ نارىعىن وزىنە تارتىپ الۋىنا جاعداي تۋعىزاتىن فاكتور جەتكىلىكتى. ايتالىق, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ورتاشا كيلوۆاتى قازاقستاندا – 25 تەڭگە, ال وزبەكستاندا ودان ءۇش ەسەدەي ارزان – 8 تەڭگە. قازاقستاندا 7 جىلعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ جىلدىق مولشەرلەمەسى 14%-دى, وزبەكستاندا – 15 جىلعا 4%-دى قۇرايدى. قازاقستانداعى ۇن تارتۋ كەشەندەرىنىڭ كوپشى­لىگى ەلدىڭ سولتۇستىگىندە نەمەسە ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقان. جىلىتۋ ماۋسىمى – 9 اي, بۇل – ۇلكەن كوممۋنالدىق شىعىن. «اۋعانستانعا بيداي جەتكىزۋ كەزىندە  وزبەكستان اۋماعىنان وتەمىز, ءبىر توننا ۇن ءۇشىن 53 دوللار تولەيمىز. ال وزبەك ۇن وندىرۋشىلەرى ىشكى ءتاريفتى پايدالانىپ 22 دوللار  تولەيدى. ءبىزدىڭ جەتكىزگەن ۇنىمىز وزبەك اعايىندارمەن سالىستىرعان كەزدە قىمبات بولىپ شىعادى دا, قازاق بيدايىنان دايىندالعان وزبەك ۇنىنىڭ ءباسى باسىم بولىپ شىعا كەلەدى», دەدى د.تاۋكەباەۆ.

ساراپشى وسى رەتتە وزبەك­ستاندا دا, اۋعانستاندا دا ۇن تار­تاتىن ديىرمەندەردىڭ سانى ءوسىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. 2018 جىلى ءبىزدىڭ ەل كولەمىندە 350 ۇن ديىرمەنى بولسا, قازىر 260 ديىرمەن قالعان. قالعاندارى وز­دەرىن بانكروت دەپ جاريالاعان. د.تاۋكەباەۆتىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدى بۇل تىعىرىقتان بيداي ەكسپورتىنا باج سالىعىن سالۋ عانا قۇتقارا­تىن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىسى توقتاپ قالعان ديىرمەندەر جۇمىس ىستەپ, قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. بارلىق مەملەكەت ەڭ الدىمەن وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرەدى. قازىر 1 توننا استىق – 215 دوللار, ال ۇننىڭ تونناسى – 350 دوللار. «ۇندى ساتۋ ارقىلى ءبىز شەتەلگە ۆاليۋتا ءتۇسىمىن شيكىزات ساۋداسىنا قاراعاندا 1,5 ەسە كوپ قامتاماسىز ەتەمىز. سونىمەن قاتار, ءۇش ادام ءبىر توننا استىقتى شەتەلگە جونەلتۋگە جەتكىلىكتى. ۇنعا كە­لەتىن بولساق, تىزبەكتە 150 ادام جۇمىس ىستەيدى. نارىقتا ۇن تارتۋ كەشەندەرى كوپ بولسا, جەمشوپ بازاسى – استىق قالدىقتارى دا كوبىرەك بولادى. ەت پەن فەرما قوجالىقتارىنىڭ باس­قا دا ونىمدەرىنىڭ باعاسى وسى­عان بايلانىستى. قازىر 1 كيلو كەبەك – 66-67 تەڭگە. سەبەبى ۇن تارتۋ كومپانيالارى ازايىپ كەتتى.  كاسىپورىنداردىڭ 80%-ى توقتاپ تۇر», دەيدى د.تاۋكەباەۆ.

بىرەر جىلدان بەرى قازاق ۇنىنىڭ قىتايعا ەكسپورتتالا باستاعانى تۋرالى رەسمي اق­پاراتتار جاريالانا باس­تادى. 2020 جىلدىڭ كۇزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپار­حان وماروۆ 18 ملن توننا استىق جيناۋ جوسپارلانعانىن, ونىڭ 7-8 ملن تونناسىن شەتەلگە شى­عارۋ كوزدەلگەنىن, ادەتتەگى ەكس­پورتتاۋشى ەلدەردەن بولەك, قىتايعا ەكسپورت كولەمى ارتاتىنىن, ەكسپورت بويىنشا نەگىز­گى سەرىكتەس ەلدەر وزبەكستان, تاجىك­ستان, قىرعىزستان, تۇرىك­مەن­ستان, اۋعانستان, يران­مەن بىرگە, قىتايعا استىق پەن ۇن ەكسپورتى كولەمىن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتقان-دى.

قىتاي نارىعى ۇن ەكسپورتى ءۇشىن قوسىمشا تىنىس الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان د.تاۋكەباەۆ وندا وزگە ەلدەن كەلەتىن ونىمگە كەدەندىك سالىق  تولەمى قىمبات ەكەنىن دە قاپەرگە سالدى. قىتايدا ۇنعا 65% كەدەندىك باج سالىعى سالىنادى. سونىمەن قاتار, قىتايدا ققس تاعى بار, ونىڭ كولەمى – 11% نەمەسە 35 دوللار. جالپى, شەكارادا ءبىزدىڭ قازاق ۇنى 563 دوللارعا دەيىن كوتەرىلەدى. باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن ءار تونناسىنا 5 دوللار قوسىلادى. ءتۇسىرۋ-تيەۋ جانە باسقا دا قوسىمشا شىعىنداردى قوسا ەسەپتەگەندە, ءبىزدىڭ ۇن شەكارادا ەكى ەسە قىمباتتايدى. ءارى قاراي ىشكى قىتاي نارىعىنا جەتۋ, لوگيستيكالىق شىعىندار ءۇشىن كەم دەگەندە تاعى 100 دوللار كەتەدى. سودان كەيىنگى باسقا ۇستەمە باعا جانە سوڭعى ساتىپ الۋشىعا قازاقستاندىق ۇننىڭ تونناسى 900 دوللار تۇرادى.

ۇندى قىتايعا ەكسپورت­تاۋ­داعى كەدەرگىلەر جويىلسا, وندا جۇمىس ىستەمەيتىن ديىر­مەن­دەر جۇمىس ىستەي باستايتىنىن ايتقان ساراپشى مۇنداي جاع­دايدا قازاقستان قازىرگىدەي 2-3 ملن ەمەس, جىلىنا 10-15 ملن توننا بيداي وڭدەي الاتىنىن ايتتى. مىسالى, قىتايعا ۇن تاسىمالداۋ اۋعانستانعا جەت­كىزۋمەن سالىستىرعاندا ارزان. «الايدا قىتايدىڭ ساپا بويىنشا قاتاڭ تالاپتارى بار. جوعارى سۇرىپتى ۇننىڭ اقتىعى كەمىندە 74% بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ەشقايسىمىزدا مۇنداي پارامەتر­لەر جوق, ءبىز ءبىرىنشى سۇرىپتى ساتامىز, ونىڭ اقتىعى – 69%» دەيدى, د.تاۋكەباەۆ.

2020 جىلى پاندەمياعا باي­لانىستى توقتاپ قالعان ۇن ەكس­پورتى جىل سوڭىندا قايتا جان­دانا باستادى. بىراق بۇل جولى قىتاي جاعى ۇن ەكسپورتىن­دا بارلىق ساقتىق شاراسىن قول­دانۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. تار­قا­تىپ ايتقاندا, ۇننىڭ قان­داي جاعدايدا تارتتىرىلاتى­نىن, قاپتالاتىنىن جانە ۆاگون­دار­عا قالاي تيەلەتىنىن بەينە­جاز­با­عا ءتۇسىرىپ, قىتايعا جىبە­رۋدى مىن­دەتتەپ وتىر. قازاق جەرىن­دە تۇسى­رىلگەن بەينەجازبا كوميس­سيا­نىڭ تەكسەرىسىنەن وتكەن سوڭ عانا ىشكى نارىققا جىبەرى­لەتىن كورى­نەدى. د.تاۋكەباەۆ قازاق­­ستان­دىق ۇن الەمدىك نارىق­تا سۇ­را­نىس­قا يە ەكەنىنە سەنىم­دى. سەبەبى ءبىزدىڭ ۇننىڭ  قۇرا­مىن­دا اقۋىز كوپ – 12,5%, جەلىم­تەگى 23-30%-عا دەيىن بارادى. گەن­دىك-مودي-فيكاتسيالانعان قوس­پالار­دان ادا.

نارىقتى بارلاۋ بارىسىندا  قىتاي بويىنشا تالداۋ جا­ساعانىن ايتقان ساراپشى اتال­عان ەل تۇرعىندارىنىڭ 20 پا­يىزى وتە اۋقاتتى ادامدار ەكەنىن, ولار ساۋ ۇرپاق وسىرگىسى كەلەتىنىن, سوندىقتان گمو مەن قوسپالارى بار تاعامنان بارىنشا باس تارتۋعا تىرىساتىنىن ايتتى. مۇنداي جاعدايدا ءبىرىنشى كەزەكتە گەندىك موديفيكاتسيادان تازا قازاق ۇنىنا باسىمدىق بەرىلەرى داۋسىز. سەبەبى قىتايدا سوڭعى جىلدارى تۇرىك ءدامحانالارى كوپتەپ اشىلا باس­تادى. ء«بىز بىرنەشە رەت ۇكىمەتكە قىتاي نارىعىنداعى جاعدايدى شەشۋگە كومەكتەسۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىردىك. ءبىز كورشى ەلمىز جانە قىتاي بىزگە ءوز تاۋارلارىنىڭ ۇلكەن كولەمىن اكەلەدى. بىراق ءبىز ولاردىڭ تاۋارلارىنا 65% كولەمىندە كەدەندىك باج سالى­عى سالىنادى دەپ ويلامايمىز. قازاقستاندىق بيدايدىڭ 1 كيلوگرامى دا شيكىزات كۇيىندە سىرتقا شىعارىلعانىن قالامايمىز. ۇن, ماكارون ونىمدەرىن جانە باسقا نارىققا قوسىمشا قۇنى جوعارى دايىن ءونىم تۇرلەرىن ساتۋ قاجەت», دەپ تۇيىندەدى د.تاۋكەباەۆ.