قاسىم سۇيگەن ساقىپجامال

ال شىن مانىندە تاعدىرىنا بۇيىرعان, ماڭدايىنا جازىلعان قايعى-قاسىرەتتەر مەن اۋىر سىناقتاردى جەڭىلدەتىپ, جەڭىپ شىعۋعا كوپ كومەكتەسكەن ونىڭ موينىنا تۇمارداي تاعىلعان ماحابباتى ەدى. سول ماحابباتى ونى قىزعىشتاي قورىدى. پەرىشتە بولىپ, وكسىگى مەن وكىنىشى كوپ ءومىردى ولمەس ولەڭگە اينالدىردى.

سول ماحابباتى, ومىرلىك سۇيگەن جارى – ساقىپجامال ەدى. جالپى, قاسىم ساقىپ­جامالعا بىرنەشە ولەڭ ارناعان سەكىلدى. سەبەبى 1936-1946 جىلدار ارالىعىنداعى ون جىلداي ۋاقىت عاشىق بولىپ ءجۇرىپتى. ون جىلدان كەيىن قوسىلىپ, سەگىز جىل وتاسقان. وسى ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە تا­لاي ولەڭ-جىر دۇنيەگە كەلگەن شىعار. سو­لار­دىڭ اراسىندا 1946 جىلى جازىلعان «سا­قىپ­جامال» دەپ اتالاتىن ولەڭى ەرەكشە.

ساقىپجامال! ءبىر وزىڭدە

ەكى ايەلدىڭ اتى بار.

كۇن بوپ كوزىڭ كۇلگەنىڭدە,

قاباعىڭنان اي تۋار.

سول كەز ساعان قاراي بەرەم

كورمەگەندەي مەن بۇرىن.

جاننىڭ سىرىن جاتقان تەرەڭ

وقي بەرەم جاسىرىن.

ساقىپجامال! اتىڭ قانداي!

«ساپەن» دەيمىز قىسقارتىپ.

جار بولا گور ايتىلعانداي,

سەنەن قايسى قىز ارتىق؟!

ماحابباتتان تالاي جاستىڭ

جۇرەكتەرى كۇيۋلى.

مۇمكىن جوندەپ سۇيە الماسپىن,

ءوزىڭ ۇيرەت ءسۇيۋدى.

«سەنەن ارتىق جان تابام» دەپ

قاتە باسسام, كەتسەم جەلدەپ,

ءوزىڭ سوتتا, ءوزىڭ كەش.

بەس شۋماق ولەڭ – بەس ءبولىمدى پوەماعا تاتيدى. ەسىمىنەن ەپتەپ باستالعان ءبىر نازىك سىر تەرەڭگە تارتا جونەلەدى.

ءسال شەگىنىس جاساساق, نەگىزىندە ساقىپ­جامال قاسىمنان بۇرىن دا تۇرمىستا بولعان. بالاسى بار ايەل. بۇرىنعى جولداسى ءانۋار سەيداحمەتوۆ قاسىمنىڭ دوسى ەكەن. دوسىنىڭ ۇيىندە شاي قۇيىپ وتىرعان كەرەمەت كەلىنشەككە بىردەن عا­شىق بولعان اقىن ءوزىنىڭ ءورت سەزىمىن وشىرە الماي, ۇلكەن ماحابباتقا اينالدىرىپ ال­عان. بۇل – 1936 جىل بولاتىن. سودان سەر­گەلدەڭگە تۇسكەن اقىن 1938 جىلى الما­تىدا ءجۇرىپ, «س...عا» دەيتىن ولەڭ جا­زا­دى. سوندا:

«شىعىستىڭ شولپانىنداي

كوزدى تارتتىڭ,

جۇرەكتى الدەقايدا جەتەكتەيسىڭ.

بەينە ءبىر سەن – ماگنيت,

مەن – بولاتپىن,

تاۋەكەل! دارياسىنا كەتتىم سۇڭگىپ.

بولعاندا سەن اسپاننىڭ اققۋ قۇسى,

سۇڭقارداي سوڭىنان قۋا قانات قاقتىم.

امال نە, اققۋ شىركىن قونسا بارىپ,

كوڭىلسىز كولىنە ءبىر باسقا جاقتىڭ!», – دەپ, جۇرەكتە جۇرگەن عاشىقتىق لەبىزىن بىلدىرەدى. كەيىن سوعىسقا اتتانىپ, مايدان دالاسىندا جۇرگەندە دە عاشىعى ەسىنەن ەش شىقپايدى. سول ءبىر قيال قۇسى, اپپاق ارمانى سۇم سوعىس اياقتالعانشا جۇرەگىندە جۇرەدى. 1945 جىلى قاسىم پوە­زياسىنىڭ بيىك شىڭى – «داريعا, سول قىز­دى» جازدىرعان دا وسى قۇدىرەت ەدى. ولاي دەيتىنىم, ولەڭدە:

«وڭىمدە مە ەدى,تۇسىمدە مە ەدى,

كورىپ ەم عوي ءبىر ارمانداي قىزدى.

ءبىر نازىك ساۋلە ك ۇلىمدەپ ەدى,

سۇراپىل سوعىس سوقتى دا بۇزدى...

قايدا ەكەن, قايدا, داريعا, سول قىز؟!», – دەي كەلىپ, ولەڭ سوڭىندا:

«جەڭدىك قوي جاۋدى,

ارمان نە, قۇربىم,

كۇركىرەپ كۇندەي, ءوتتى عوي سوعىس.

ايقايلاپ ءان ساپ, تابا الماي ءجۇرمىن,

قايدا ەكەن, قايدا, داريعا, سول قىز؟!», – دەپ اياقتايدى.

سۇراپىل سوعىستان ەلگە امان-ەسەن ورال­عان اقىن 1946 جىلى عاشىعى ساقىپ­جامالدى ىزدەپ تابادى. جارى ءانۋاردىڭ سوعىستا قازا تاپقانىن ەستيدى. كوپ ۇزاماي وسى جىلى زارىعىپ كۇتكەن عاشىعىنا قوسىلعان ەكەن. وسى ساعىنىشتىڭ, وسى باقىتتىڭ قۇرمەتىنە ارناپ, دۇنيەگە كەلگەن قىزىنا داريعا دەپ ات قويعان.

اڭساعان اققۋىن قولىنا قوندىرىپ, ودان ءسابي سۇيگەن قاسىمعا تاعدىرى تاعى دا قىرىن قاراعان. الماتىداي الىپ قالا­دان پاتەر بۇيىرماي, باسپانا ماسەلەسى ءبىراز جىل باسىن قاتىرعان. ءتىپتى ءبىر قينالعان كەزدە ۇلكەن باستىقتىڭ وزىنە:

بەرسەڭ بەر, بەرمەسەڭ عوي, باسپاناڭدى,

سوندا دا تاستاماسپىن استانامدى.

ولەڭنىڭ وتىن جاعىپ جىلىتامىن,

ءوزىمدى, ايەلىمدى, جاس بالامدى, – دەگەنى بار.

وسىنداي جولى بولماي, قيىندىق قۇرساعان جىلداردا دا قاسىم اقىن ەش جاسىماعان. ولەڭنىڭ ەركە وزەنىن ودان سايىن تاسىتقان. سول ساتتەردە سۇيىكتى جارىنا ارنالعان ءبىر ولەڭىن «اقساۋلە» دەپ اتاپتى. ءماتىنى مىناداي:

ءبىر كۇي بار دومبىرادا تارتىلماعان, دەپ باستالاتىن تاماشا ليريكا­لىق ولەڭ­گە كەيىن بەلگىلى سازگەر ءابىل­احات ەسپاەۆ ادەمى ءان جازدى. ءسوزى مەن اۋەنى قۇس­تىڭ قوس قاناتىنداي قاتار قاعى­لاتىن كلاس­سيكالىق تۋىندى.

سوعىستان تاپقان سىرقاتى ۇدەپ, قاتتى قينالىپ جۇرگەن شاعىندا قاسىمنىڭ قاسىندا جارى ساقىپجامال ءدارىسىن بە­رىپ, ۇنەمى ەمدەلۋىنە جاناشىرلىق كورسەتىپ وتىرعان. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا بىرنەشە كۇن كوز ىلمەي كۇزەتىپ وتىرعان دەيدى ەسكى ەستەلىكتەر. ال اقىن دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىنگى قانشاما جىل­دار بارىسىندا قاسىم مۇرالارىن جيناقتاپ, شىراقشىسىنا اينالعانى دا – سول سۋىماعان ماحابباتتىڭ بەلگىسى ەدى. بار سانالى عۇمىرىن قاسىم اقىننىڭ تاعدىرىنا ارناعان اياۋلى جان ءبىراز جاساپ, بەرتىندە قايتىس بولدى.

ءيا, اقيىق اقىن, ورەلى ونەرپاز, عاجا­يىپ تۇلعانىڭ تۇمارىنا اينالىپ, ماڭ­گىلىك مۋزاسى بولعان, قاسىم پوەزيا­سىنداعى ماحاببات ليريكاسىنىڭ باستى كەيىپكەرى – ساقىپجامال اپامىز وسىنداي ەرەكشە جان بولعان ەكەن.

 

ءالىمجان قۇتجان ۇلى,

وقىتۋشى عالىم 

قاراعاندى