شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

1906 جىلى مونعوليا جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1921 جىلى قىزىلداردان جەڭىلىپ قوبدا ولكەسىنە اۋىپ بارعان  باكيچ باستاعان اق گۆاردياشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ,  اعاسى دوربەتحان, ءىنىسى مۇقامەن بىرگە اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتىلەدى. ۇكىم ورىندالىپ جاتقاندا عايىپتىڭ كۇشىمەن قاشىپ قۇتىلادى. اعاسى مەن باۋىرى وققا ۇشادى. سودان 1921 جىلى مونعول ەلىندە توڭكەرىس ورناپ جاڭا ۇكىمەت قۇرىلعاندا ونى قولداۋشىلار قاتارىندا بولادى. 1928 جىلى ۇلان-باتىر قالاسىندا وتكەن كەزەكتى قۇرىلتايعا بارىپ قاتىسادى. قۇرىلتايدا بايلاردىڭ مال-مۇلكىن كامپەسكەلەۋ ماسەلەسى ءسوز بولادى. سودان سەكەم العان دالەلحان ءبىر تۇندە قاشىپ قىتاي ەلىنە ءوتىپ كەتەدى.

1940 جىلى باستالعان التاي قازاقتارىنىڭ كوتەرىلىسىنە نيەتتەس بولادى. سول ءۇشىن قاماۋعا الىنعان سياقتى. جازۋشى مارقۇم جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ 2000 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «قىتايداعى قازاقتار» اتتى ەڭبەگىنىڭ 114 بەتىندە: «1941 جىلى 10 قازان كۇنى د. سۇگىرباەۆ تۇتقىندالدى. بىراق تۇندە جوعالىپ كەتتى» - دەپتى. ال, تۇركيالىق زيالى اقساقال دالەلحان جانالتايدىڭ  ەستەلىكتەرىندە: «1942 جىلى سارىسۇمبەدەگى سوۆەت كونسۋلى دالەلحاندى ۇرلاپ اكەتتى. قول-اياعىن بايلاپ جۇك ماشيناعا تيەپ جەمەناي شەكەراسى ارقىلى الماتىعا اپاردى»-دەپ جازادى («قيلى زامان, قيىن كۇندەر»,  الماتى, 2000 ج, 55-بەت).

كەڭەس ەلى د. سۇگىرباەۆتى الماتىدا وقىتىپ-توقىتىپ 1944 جىلى رەسەي ارقىلى مونعوليانىڭ باتىسىنداعى باي-ولكە ايماعىنا جەتكىزىپ, ودان ارى وسپان باستاعان كوتەرىلىسشىلەرگە قوسادى. وسى جىلى (1944) التاي قازاقتارىنىڭ «ۋاقىتشا توڭكەرىسشىل ۇكىمەتى» ورناپ, ونداعى پارتيزاندار قولباسشىسى بولىپ د. سۇگىرباەۆ تاعايىندالادى. 1945 جىلى ءۇش ايماق كوتەرىلىسىنەن پايدا بولعان شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارمياسى اتتى اسكەرىنىڭ قولباسشىسىنا تاعايىندالىپ, مەملەكەت باسشىسى ءاليحان تورەنىڭ جارلىعىمەن گەنەرال-مايور شەنىن الادى. 1947 جىلدىڭ اقپان ايىندا التاي ايماعىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى بولادى. جوعارداعى دالەلحان جانالتاي قاريا ءوزىنىڭ ەستەلىك جازبالارىندا سول كەزدەگى اتاۋ بويىنشا «گەنەرال سۇگىرباەۆ» دەپ جازىپتى.

التاي قازاقتارىنىڭ ارداگەر ۇلانى گەنەرال دالەلحان سۇگىرباەۆ 1949 جىل ۇشاق  اپاتىنان قازا تاپتى.

2. جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلى

اتاقتى ۇشقىش, جالىندى اسكەري قايراتكەر جايسانىپ (زايسانوۆ) ءمۇدارىس ۇلىنىڭ دا تاعدىرى سان قيلى. مارقۇمنىڭ  باسىنا قويعان  ق ۇلىپتاستا تۋعان جىلى «1910» دەپ جازىلىپتى. تۋعان جەرى مىنا زايسان ءوڭىرى. 1925 جىلدارى زايسان جاقتان مونعول ەلىنە ءوتىپ كەتكەن. سودان 1932 جىلى مونعول ەلى اتىنان كەڭەس ەلىنىڭ ورىنبور قالاسىنداعى اۋە كۇشتەرى ۋچيليششەسىنە وقۋعا بارادى. ارينە, وعان جاس ازاماتتىڭ ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىندىگى سەبەپ بولعانى ءسوزسىز.  وقۋىن بىتىرگەن سوڭ 1937-39 جىلدارى ءوزى وقىعان ورىنبورداعى ۇشقىشتار ۋچيليششەسىندە ۇستاز بولىپ قالىپ قويدى.

بىراق 1939 جىلدىڭ باسىندا موڭعول ەلى كەرىشاقىرىپ الدى. سەبەبى, 1938 جىلى 1 جەلتوقسان كۇنى مونعول ارمياسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت اۋە كۇشتەرىنىڭ كۇشەيتىلگەن پولكى قۇرىلعان بولاتىن. سوعان تاجىريبەلى باسشى قاجەت ەدى. ءارى حالكين-گول ماڭىندا جاپون ميلليتاريستەرىنىڭ شابۋىلداۋ قاۋىپى ءتونىپ كەلە جاتتى. 1939 جىلى حالكين-گولدا كسرو مەن مونعوليا قارۋلى كۇشتەرى بىرلەسىپ جاپوندارعا سوققى بەردى. سوعىسقا ءوز پولكىن باستاپ پولكوۆنيك جايسانىپتا قاتىستى.

جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلى  1942 جىلدىڭ 15 قازانىندا مونعوليا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ № 00182 بۇيرىعىمەن اۋە قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. 1944 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۇلى قۇرىلتايدىڭ № 22 جارلىعىمەن گەنەرال-مويور شەنى بەرىلدى.

1945 جىلى ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان سوڭ كەڭەس وداعى  جەدەل جاپونياعا قارسى سوعىس جاريالادى. وعان مونعوليادا قاتىستى. وسى جورىقتا جايسانىپ باسقارعان مونعول ەلىنىڭۇشقىشتارى جاپوندارعا قارسى اجەپتاۋىر سوعىسقان سىڭايلى. مىسالى, ارحيۆتە ساقتالعان جورىق جازبالارىنىڭ بىرىندە: «مۇگدەن اۋەجايىن باسىپ الدىق. «سۋپەر» ماركالى  - 49 ۇشاق, «ديۋبلەستنيك» تيپتەگى – 11 ۇشاقتى قولعا تۇسىردىك. راپورت بەرۋشى گەنەرال-مايور م. زايسانوۆ» - دەپ, قول قويعان.

جاپونيا جەڭىلگەننەن كەيىن ورىس-مونعولدىڭ ءبىر توپ گەنەرالدارىمەن بىرگە جايسانىپ ءمۇدارىس ۇلىن باس قولباسشى ي.ۆ.ستالين ماسكەۋدە قابىلداعان. ءوز قولىمەن كەڭەس وداعىنىڭ «قىزىل تۋ» وردەنىن تاپسىرعان. وسى وقيعا جايىندا ەرتەرەك جايسانىپتىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان, بۇگىندەرى امان-ەسەن ۇلان-باتىر قالاسىندا تۇرىپ جاتقان اكادەميك-عالىم, جازۋشى-جۋرناليس يسلام قابىش ۇلى  1980 جىلى ولگەي قالاسىندا جارىق كورگەن «ايماعىم التىن وردام» اتتى ەستەلىكتەر جيناعىندا بىلاي دەپ ەسكە الىپتى: «... وردەن تاپسىرىپ تۇرىپ ي.ۆ.ستالين: – قۇرمەتتى گەنەرال ءسىز قاي ۇلتتان بولاسىز, - دەپتى. جايسانىپ: «مەن قازاقپىن جولداس باس قولباسشى!»-دەيدى, تازا ورىس تىلىندە. سوندا ي.ۆ.ستالين: – ءسىزدى مەن سىرتتاي 1939 جىلدان بەرى بىلەمىن, از حالىقتىڭ ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتى ەكەنسىز, قۇتتىقتايمىن!».

1948 جىلدىڭ 28 ماۋسىم كۇنگى مەملەكەت باسشىسى مارشال ح. چويبالساننىڭ بۇيرىعىمەن گەنەرال جايسانىپ  كسرو اۋە كۇشتەرى اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلىپتى. ودان كەيىنگى ءومىرى كۇڭگىرت. 1953 جىلى ءبىرجولا تۇرىپ قالۋ ءۇشىن الماتىعا ات باسىن بۇرعان كورىنەدى. وعان سول تۇستاعى جاعداي ساي بولماعان. 1965 جىلى دۇنيەدەن وتكەن.

3. جەكەي قاليدولدا ۇلى

بۇل ازامات 1959 جىلى  تاعى دا مونعوليا ەلىندە قاراپايىم قازاق وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. 1967-1975 جىلدارى ورتا مەكتەپتە وقىپ, ءبىلىم العان. ودان كەيىن قوبدا قالالىق اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىندا وقىپ, 1979 جىلى اسكەري بورىشىن وتەۋگە اتانعان. ارميا قاتارىندا ءجۇرىپ العىرلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. سودان استانادا ورنالاسقان سۇحە-باتور اتىنداعى اسكەري جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كۋرسانتى اتانادى. 1983 جىلى اتالمىش  وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, باتىس شەكاراداعى  «بۇلعىن» وتريادىنا قىزمەتكە تاعايىندالادى.

تەگەۋىرىندى ازامات شەكارا وتريادىندا ۆزۆود كومانديرى رەتىندە جۇمىسىن باستاپ, اينالاسى ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە: جىلجىمالى توپ جەتەكشىسى, شتابتىڭ ازىرلىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى, سوڭىندا وترياد كومانديرلىگىنە دەيىن كوتەرىلگەن. 1990 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا شەكارا اسكەريلەرىنىڭ ماماندىق جەتىلدىرۋ كۋرسىندا وقىپ كەلىپ, بايىرعى قىزمەتىنە قايتا كىرىسەدى.

سودان 1997 جىلى ۇكىمەت جولداماسىمەن ماسكەۋ قالاسىنداعى شەكارالىق اسكەري باسقارۋ اكادەمياسىنا وقۋعا اتتانادى. وسىندا وقي ءجۇرىپ اسكەري عىلىمنىڭ دوكتورى اتاعىن قورعايدى. 2000 جىلى اكادەميانى بىتىرگەن سوڭ  باي-ولكە حالقىنىڭ قالاۋىمەن ۇلى قۇرىلتايعا  دەپۋتات بولىپ سايلانادى.

جەكەي قاليدولدا ۇلى قىزمەت بارىسىندا «التىن جۇلدىز», «مايدان داڭقى» قاتارلى ۇكىمەتتىك جوعارى ناگرادا وردەن-مەدالدارعا يە بولىپتى. 2004 جىلى دەپۋتاتتىق مانداتى اياتالعاننان كەيىن مونعوليا شەكارا اسكەرى باس قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى.

وتكەن 2007 جىلدىڭ 27 شىلدە كۇنى موڭعوليا پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن بريگادا گەنەرالىاتاعى بەرىلدى.