قازاق جىرىنىڭ ارعى-بەرگى كەرۋەن-كوشىنە نازار سالساق, قانشاما تالانتتى اقىن قىزدارىمىزدىڭ ەسىمى ويعا ورالادى.
سوناۋ ۇلبيكە, سارا, رىسجانداردى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, زياش قالاۋوۆا, ءماريام كاكىمجانوۆا باستاعان قىزىلدى-جاسىلدى جىر كوشى كوز الدىمىزعا كەلەدى. قاسىم امانجولوۆتىڭ:
قايداسىڭ, اقىن,
زياش قالاۋوۆا,
كاۆكازدىڭ شىعىپ ەدىڭ
قاي تاۋىنا؟
ءماريام ەكەۋىڭدى
سىيلايمىز ءبىز,
ايتپەسە قاپ جۇرەرمىز
قىز داۋىنا – دەگەن اتاقتى ولەڭى بار. قاسىم اقىن ادەمى ايتقان. قولىنا قالام ۇستاعان اپكەلەرىمىز بەن قارىنداستارىمىزدى قۇرمەتتەپ, توبەمىزگە كوتەرمەسەك نەسىنە ەل بولامىز؟ قازاق ولەڭىنىڭ كوركەمدىك كەستەسى اقىن قىزدارىمىزدىڭ جىرلارىمەن دە كورىكتى. بۇعان مىڭداپ مىسال كەلتىرۋىمىزگە بولادى. فاريزا, قانيپا, مارفۋعا, اقۇشتاپ, كۇلاش باستاعان تالانتتى اقىندار لەگىن گۇلنار سالىقباەۆا, جانات اسكەربەكقىزى, ماقپال مىسا قوستاعان قىزدارىمىزدىڭ جالعاستىرىپ كەلە جاتقانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. سولاردىڭ ءبىرى – سوناۋ قاتونقاراعايدا جاتقان قارىنداسىمىز باقىتجان رايسوۆا. باقىتجاننىڭ ولەڭدەرىمەن بۇرىن ونشا جاقىن تانىسا قويماعان ەكەنمىن. ويتكەنى بۇل زاماندا جىر كىتاپتارىنىڭ قولعا تۇسە بەرمەيتىنى كوپكە بەلگىلى.
ساكەن سەيفۋللين مۇراجايى كوپتەن بەرى وتكىزىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءمۇشايرانىڭ وتكەن جىلعى جۇلدەگەرلەرىنىڭ ءبىرى باقىتجان بولدى. سوعان بايلانىستى ەلورداعا كەلگەن ساپارىندا باقىتجاندى العاش كوردىم. ەلىنە قايتار ساپارىندا «جەردىڭ كۇن بەتى» اتتى جىر جيناعىن بەرىپ كەتكەن ەدى. اقىن قارىنداسىمىزدىڭ جىرلارىن وقي كەلە, ونىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن ەرەكشە تالانت ەكەنىنە كوزىم جەتە ءتۇستى. باقىتجاننىڭ ءتىلى شۇرايلى, ويى ورامدى. نە ايتسا دا وزىنشە ايتقىسى كەلەدى. اسىرەسە, التىن بەسىگى – التايدى جىرلاعاندا ەركىن كوسىلەدى. وقىرمانىن ويعا باتىرادى.
سەن قۇزار شىڭدى تاۋ ەدىڭ,
مەن بارماقتاي بالا ەدىم.
سەن اق جارما بۇلتتارعا
تاق ەدىڭ,
مەن اتا مەن انامنىڭ
باعى ەدىم...
دەپ جىرلايدى باقىتجان. كوزىن اشىپ كورگەن التاي اسپانى مەن اتامەكەن توپىراعى اقىن قىزدى ۇنەمى تولعانىسقا تۇسىرەدى. «سەن اق جارما بۇلتتارعا تاق ەدىڭ» دەگەنى قانداي ادەمى. كوز الدىڭا بۇكىل الەمدەگى بۇلت بۇركەنگەن الىپ تا اسقار تاۋلاردى ەلەستەتەدى. باقىتجان اقىنعا عانا ءتان مۇنداي ادەبي ولجالار كىتاپتىڭ ءون بويىندا مولداپ كەزدەسەدى. سەزىم شىنايىلىعى, ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگى – باقىتجان جىرلارىنىڭ نەگىزگى وزەگى.
ايدان جالىقپايمىن,
كۇننەن جالىقپايمىن.
قىران قاناتىندا ءۇنسىز
قالىقتايمىن,
– دەيدى تاعى دا. سەزىمدى سەلت ەتكىزەدى. ۋاقىت كەڭىستىگىندە ماڭگىلىك اڭسارعا ءۇمىتىن جالعاپ, قىران قاناتىندا ءۇنسىز قالىقتاپ بارا جاتقان اقىن قىزدىڭ نازىك جانىنىڭ, جۇرەك قىلىنىڭ ءدىرىلىن سەزىنگەندەي اسەرگە بولەنەسىڭ. شىن اقىندىقتىڭ قۋاتى دا وسىنداي بولسا كەرەك. ونىڭ «ەستىدىم اسپان استىنان شىندىقتىڭ ق ۇلىن داۋىسىن» دەگەنىنە ەرىكسىز يلاناسىڭ. اقىننىڭ شىندىقتىڭ قۇلدىراعان ق ۇلىن داۋىسىن اسپان استىنان ىزدەۋى زاڭدىلىق. مىنا قىم-قۋىت زاماندا ادالدىق پەن شىندىق ىزدەگەن اقىن جۇرەگى تىنىمسىز الاسۇرادى. سوندىقتان دا ۇشقىر قيالى شارتاراپقا شارق ۇرادى. «اقيقات دەگەن تەرەڭىم, تۇبىڭە سەنىڭ كىم جەتكەن؟» دەيدى تاعى دا ۇستەمەلەپ. شىنىندا دا اقيقات دەگەن تۇڭعيىقتىڭ تۇبىنە كىم جەتكەن؟ جەتۋ دە مۇمكىن ەمەس شىعار. جالعاننىڭ جۇمباق ەكەنى دە سودان بولار.
باقىتجان جىرلارى ۇنەمى تازالىقتى ءپىر تۇتىپ, اقيقاتتى اڭسايدى. ول تازالىق پەن اقيقاتتى ءوزىنىڭ تۋعان تابيعاتىنان التايىنان ىزدەيدى. التايىنان سۇرايدى, التايىنا جۇگىنەدى.
ادامنان اسپان اقىلدى,
جەمەيدى وندا حاقىڭدى.
وي بولەدى جارىعى,
جارىلقاپ الىس-جاقىندى.
اسپاننان جەتكەن ءومىر بۇل,
توگەدى كوكتەن ءتاڭىر نۇر.
تازالىق ءتورى بولعان سوڭ,
اسپاننىڭ ءتۇسى كوگىلدىر,
– دەيدى. تەرەڭدىك دەپ وسىنى ايتادى. اسپاننىڭ تازالىق ءتورى ەكەندىگى راس. اسپاننىڭ ادامنان اقىلدى ەكەنى دە انىق. تۇسىنگەن ادامعا اقىن بۇل جەردە مولدىرەگەن اسپان الەمىن عانا ايتىپ وتىرعان جوق, كوك ءتاڭىرىنىڭ قۇدىرەتىن مەڭزەپ وتىر. ادىلدىك تە, اقيقات تا, مەيىرىم دە, قايىرىم دا قۇدايدىڭ عانا قولىندا ەكەندىگىنە كوزىڭ جەتەدى. پەندەلىكتەن بويىڭدى اۋلاق سالعىڭ كەلەدى. بۇل – جىردىڭ قاسيەتى. ويتكەنى ولەڭ – ءتاڭىردىڭ تارتۋى. حالىقتىڭ «شىن اقىنداردىڭ قۇلاعىنا قۇداي سىبىرلايدى» دەپ جاتاتىنى دا وسىدان بولسا كەرەك.
ءبىزدىڭ باقىتجان اقىننىڭ دا قۇلاعىنا قۇداي سىبىرلايتىن سياقتى. ويتكەنى ولەڭدەرىنەن جاساندىلىق بايقالمايدى. توگىلىپ تۇسكەن شۋماقتار, ءورىلىپ تۇسكەن ءمولدىر سەزىمدەر اقىندىقتىڭ قۋات-كۇشىنىڭ كۋاسىندەي ىستىق اسەرگە بولەيدى. «بابالاردان قالعان قارا قوسىمىن» دەيدى ءبىر ولەڭىندە. سوزىنە سەندىرەدى. بابالاردان بۇگىنگە جەتكەن رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ جالعاسىنداي كورىنەدى بۇل ويى. شىنىندا دا التاي تاۋىنىڭ قويناۋىنا تىككەن باقىتجان اقىننىڭ كىشكەنتاي قارا قوسى – ولەڭ قوسىنىڭ نۇرلى شامى وقىرمانىن الىستان وزىنە شاقىرادى. نۇرلى جىرلاردىڭ ساۋلەسى وقىعان سايىن جۇرەككە جىلۋ توگەدى. تاعى ءبىر ولەڭىندە «جۇرەگىمنىڭ قىزعالداعى قول سوعار, ادىلەتتىڭ سالتاناتىن كورگەندە» دەيدى. قانداي ادەمى. كەز كەلگەننىڭ اۋزىنا تۇسە بەرمەيتىن كەمەل وي, كەلىستى ورنەك, تىڭ تىركەس. جۇرەكتىڭ قىزعالداعىنىڭ قول سوعۋى – اقىندىق ولجا. وسىنداي تەبىرەنىستەن تۋعان باقىتجان جىرلارىنىڭ وزەگىنە ريزاشىلىقپەن ۇڭىلەسىڭ. اقىن قارىنداسىمىز باسىمىزدان ءوتىپ جاتقان مىناۋ قات-قابات قوعامنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن دا تەرەڭ تولعايدى. «تەكتىلىك پەن تەكسىزدىكتىڭ اراسىن, كومىپ كەتتى اقشا دەگەن بوراسىن...» دەگەنى كەز كەلگەنىمىزدى ويعا قالدىرادى. وقىعان ادامدى ويلاندىرمايتىن ولەڭ ومىرشەڭ بولماق ەمەس. باقىتجاندى وقىپ وتىرىپ ويلاناسىڭ, تولعاناسىڭ, كۇرسىنەسىڭ. شىن اقىن ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاسىنان تىس بولمايدى. حالقىنىڭ مۇڭ-قايعىسى, قۋانىش-رەنىشى, شاتتىعى مەن شادىمان كۇلكىسى ولەڭنىڭ ءون بويىندا ءورىلىپ جاتۋعا ءتيىس. باقىتجان جىرلارىنان مەن وسىنى كوردىم. ونىڭ اقىندىق تالانتىنا ءتانتى بولعانىمدى جاسىرا المايمىن.
جيناققا باقىتجاننىڭ ا.پۋشكيننەن, س.ەسەنيننەن, ا.احماتوۆادان, ت.ب. شەتەل اقىندارىنان جاساعان ءتارجىمالارى دا كوڭىل اۋدارارلىق. اۋدارىلعان ءار ولەڭدە شەبەرلىكتىڭ ءىزى بار. كلاسسيك اقىنداردىڭ دەڭگەيىن تومەندەتپەي, ولاردىڭ وي ورەسىنىڭ بيىگىنەن كورىنە ءبىلۋى كوڭىل قۋانتادى.
التايدىڭ زاڭعار شىڭدارىنا جانارىن سۋارىپ وسكەن دارىندى قىزىمىز باقىتجان رايسوۆانىڭ جاڭا كىتابىن وقىپ شىعىپ, جان سۋسىنىن قاندىرعانداي كۇي كەشتىم. ريزا بولدىم. سەبەبى باقىتجاننىڭ ولەڭدەرىن بەي-جاي وقۋعا بولمايدى. ماحامبەت اتاسى «قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقپىن» دەسە, باقىتجان قارىنداسىمىز «قيالى جەرگە قايىسىپ بىتكەن قۇراقپىن» دەيدى. تاۋىپ ايتقان. قىسقاسى, الىستا جاتىپ ويلى ولەڭدەردىڭ مونشاعىن تىزگەن باقىتجانعا اعالىق كوڭىلدەن اق جول تىلەيمىن!
نەسىپبەك ايت ۇلى,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى