ۇزىن سالقار تاريح كوشىنىڭ قاي حالىققا دا بەرەتىن ساباعى بار ەكەنى بەلگىلى. جەتەلىلەر تاريحتىڭ قايتالانعانىن كورگەندە, بۇگىنگى تىنىسىندا وتكەننىڭ اششى تۇسىن تۇششىتىپ, كەرمەگىن جۇمسارتىپ, زاپىرانىن ەمدەپ, بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىنا سولاردى مىسال ەتە وتىرا ۇرپاعىن العا جەتەلەيدى.
اكادەميك, انتروپولوگ عالىم ورازاق سماعۇل ۇلى قازاق جەرىندەگى ۇزاق جىلعى ءتۇرلى پارامەترلەرگە نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىسىن جاساي كەلىپ: «بۇگىنگى قازاقتار – وسىدان 5 مىڭ جىل بۇرىن وسى جەردە تىرشىلىك ەتىپ, ءومىر كەشكەن بابالارىنىڭ جالعاسى. ەشقايدان كوشىپ كەلمەگەن, 5 مىڭ جىل بويىنا وسى توپىراقتا بابالار دا, بۇگىنگى ۇرپاقتارى دا ءوسىپ-ونگەن, وسى جەردىڭ سوناۋ ىقىلىم زاماننان, تامىرى تىم تەرەڭدە كەتكەن ەجەلگى تۇرعىندارى», دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. قادىرمەندى اكادەميك ايتقانداي, قازاق بايىرعى مەكەنىندە 5 مىڭ جىل بويى قالىپتاسقان حالىق دەسەك, وسى ۇزىن سوناردا باسقا باقتىڭ قونىپ داۋىرلەگەنى دە بولعان, پىر-پىر ۇشىپ باعىنىڭ تايعان كۇندەرى دە بولعان. تاريح – تەگەرمەش. قايتا اينالىپ سوققاندا سودان ساباق الىپ وتىرماساڭ, ءومىردىڭ قاتال زاڭىمەن قاقپاقىلعا دا ءتۇسىپ قالۋىڭ مۇمكىن. الگى تەڭىزدە ءجۇزىپ جۇرگەن كوپ كەمەنىڭ ىشىنەن ءبىرىنىڭ عانا قايىرلاپ قالاتىنىنداي, ءجۇزۋ باعىتىڭدى ۋاقىتىلى تۇزەمەسەڭ, وزگە جۇزگەن كەمەگە قىزىعا قاراپ قانا, قول بۇلعاپ قالا بەرەسىڭ.
قۇداي و باستان قوڭسى ەتىپ قويعان ەكى الىپ كورشىسىمەن قازاق قاتىناستارى ەشقاشان بىرتەكتى بولماعان. قازاق دەگەن اتاۋدى يەلەنبەستەن بۇرىنعى بابالارىمىز وسى ەكەۋىنە دە تىزەسىن باتىرىپ, سالىعىن سالىپ, ەلىن بيلەپ ۇستەمدىگىن جاساعان تۇسى دا, ەسەسىنە, ولاردىڭ باستارىنا كۇن تۋعاندا قالقان بولىپ, مەملەكەت رەتىندە ساقتالىپ قالۋىنا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەنى دە ءمالىم. بۇل تاريحتان از-ماز حابارى بار جانعا ايان سىر. ال ەندى وسى كەرالاڭ كەر جالعاننىڭ تەگەرمەش ومىرىندە اربا دوڭگەلەگىنىڭ بىردە استىعا, بىردە ۇستىگە شىعاتىنى ءتارىزدى, مىڭجىلدىقتارعا كەتكەن تاريحتىڭ سوڭعى 200-300 جىل توڭىرەگىندە ەكى كورشىنىڭ نانى ءجۇرىپ, بەلى مەن بۇعاناسى ابدەن بەكىپ, بۇرىنعى استام بولعان جۇرتقا ەندى شەكەسىنەن قارايتىن كۇنى تۋدى. باسىم كۇشتى يەلەنگەن سوڭ بيلىگىن كىم جۇرگىزبەيدى؟ جۇرگىزدى. ونىڭ مىسالدارىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن دە ەمەس. تىپتەن ءوز قاعىنان دا جەرىتەدى ەكەن.
تاريحتى قاراپ وتىرساڭ ءوز تامىرىنان اجىراپ, وزگە جۇرتقا پەيىلىن بەرگەندەر ۇرپاقتارىنىڭ بويىنا دا سول سىڭگەن ەلگە اينىماۋدى كەرەمەتتەي ەگەتىنىن كورەمىز. ال ولاردان تاراعان ءۇرىم-بۇتاقتارى بولسا بابالارىنان دا اسىپ تۇسەدى ەكەن. ماسەلەن, ورىس تاريحىنداعى بۋلگاكوۆ, داشكوۆ, تۋرگەنەۆ, كارامزين, ۋرۋسوۆ, تيۋتچەۆ, شەرەمەتەۆ, سالتىكوۆ, مۋسين-پۋشكين, ۆورونتسوۆ, يۋسۋپوۆ, وگورەۆ, بەردياەۆ, ەرمولوۆ, نارىشكين, تالىزين, اكساكوۆ, تيميريازەۆ, پيروگوۆ, سۋۆوروۆ, ۆەليامينوۆ, نارىشكين, باحمەتەۆ اتا تەكتەرى سىڭگەن ورتاسىنا ءوز بالاسى ورىستان ارمەن ەڭبەك ەتتى, ءتىپتى ءوزىنىڭ تامىرىنداعى تۇركىلىك قانىنان جەرىپ, باۋىرلارىنا قاستىق تا جاسادى. بۇلاردىڭ قاي-قايسى دا ءتۇبىمىز دالا ەدى دەمەدى, تاريح زەرتتەيمىز دەگەنى ءتۇپ تامىرىنىڭ تاريحىن بىلعادى, ۇلى ورىستىڭ دارگەيىنە لايىقتاپ, بۇرمالاپ جازدى. ءوز تامىرىن كورگە ءتۇسىرىپ, باتپاققا بىلعاپ, ال سىڭگەن جۇرتىن قول جەتپەس كوككە بالادى.
ءبىر عانا مىسال. قارامىرزانىڭ تۇقىمى نيكولاي كارامزيننىڭ «يستوريا گوسۋدارستۆا روسسيسكوگو» كوپ تومدىعىندا ورىس تاريحىنىڭ دالالىقتارعا قاتىستى تۇسىنا قانداي قيانات جاسالدى. قارامىرزادان كارامزينگە اينالعان تەك ءوز تامىرىنا بالتا شاۋىپ, وزگەنىڭ جەمىس اعاشىن باپتاپ, سونىڭ گۇلدەۋىنە جول اشتى. وكىنىشتى. سىڭگەن ورتاسىنا ادال بولۋدى دا بالكىم ءبىر جاقسىلىق دەرسىز. الايدا ادالدىقتىڭ ولشەمى بىرەۋ, ول– قياناتقا جول بەرمەۋ ەمەس پە؟
جوعارىدا اتالعان اتاقتى تەكتەردىڭ قاي-قايسى دا العان شەندەرىنە باس ۇرىپ, پاتشاعا ادالدىقتارىمەن جانە ورىس حالقىن دارىپتەۋلەرىنەن جازبادى. ءۇرىم-بۇتاقتارى, ءزاۋزاتتارىنا دەيىن سونى جالعاستىرىپ, ورىس مادەنيەتىنىڭ, ورىس ادەبيەتىنىڭ, ورىس الەمىنىڭ بولشەگىنە اينالدى. قازىر سولاردان تاراعان ءبىر ناسىلگە ء«تۇبىڭ تۇركى, دالالىقسىڭ, وردادان شىققانسىڭ» دەپ ايتىپ كورشى. ەر توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلار ما ەكەن؟ دۇنيە, تاريح وسىمەن توقتاپ قالماق پا؟ جوق. ارعى بولاشاقتى اللا بىلەدى. سوندىقتان بۇگىن باسىم ەكەن دەپ بۇعا بەرمەي, قارىم-قاتىناستاردى ەسەپكە الىپ, اراسىندا ءار دۇنيەنى ءوزىڭنىڭ دە, وزگەنىڭ دە ەسىنە سالعاننىڭ ارتىعى جوق. بۇل ءۇشىن دالالىقتاردىڭ ىقىلىمداعى تاريحى دۇرىس وقىتىلۋى كەرەك. سوندا بۇگىنگى بۋىننىڭ كوزى اشىلىپ, جان-جاعىنا قاراپ, ەڭسەسىن باسقان قۇلدىق سانانىڭ قامىتىن سىپىرىپ, بويىن تىكتەپ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ايبىندى بولىپ جەتىلەرى انىق. تاريحي ادىلەتتىلىك ورناعان جەردە قانداي وتىرىكتىڭ دە اياسى تارىلادى.
تاريح ءبىر ورىندا تۇرىپ قالمايدى, ءومىر العا جىلجيدى. ەندەشە بۇگىنگى وسكەلەڭ بۋىننىڭ ەرتەڭگە ايتار اڭگىمەسى ءتۇزۋ, ويى ازات بولۋى ءۇشىن دۇرىس تاريح جازىلىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا شىندىقتى جەتكىزەتىن زامان كەلدى.