ماڭ-ماڭ باسقان عاسىرلاردىڭ ىزىنە تۇسسەڭىز مۇقىم تۇركى جۇرتىنىڭ تولاعاي تۇلعاسى مەنمۇندالاپ شىعادى. ساقي دۇنيەدە سالتانات قۇرعان بابالارىمىزدىڭ باۋىرعا باسقان بار ىزگىلىگى سارقىراپ اققان بۇلاقتاي كوڭىل دارياسىنا قۇيادى كەلىپ. ۋىعى اسپانعا ۇمسىنعان ۇلتتىڭ كوكىرەك كوزىنە ءدال وسى كۇنى ىستىق جۇرەكتىڭ القىمىنداعى العاۋسىز جاس ۇيدى. جاڭا جىلدا بەيتانىس ءبىر سەزىم بويدى بيلەپ, كوكتەمە لەبى جان ەرىتەدى. سودان با ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بالبال تاستارعا باسىمىزدى سۇيەپ جىلارداي كۇي كەشەتىنىمىز بار. بۇل – تولايىم تاريحتىڭ تاڭعاجايىپ سىيى, سارقىلماس سارقىتى.
اۋەلدە بۇل ويلار قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ءامىرحان بالقىبەكتىڭ «قاسقىر قۇداي بولعان كەز» كىتابىن وقىعاندا تۋعان, ارتىنان جۋرناليست قوزىباي قۇرماننىڭ ناۋرىز مەيرامى تۋرالى زەرتتەۋ ماقالاسىنا ۇڭىلگەن سوڭ, وسى تاقىرىپقا قايتا قالام تەربەۋدى ءجون سانادىق.
ءاپسانالاردان سىر تارتساق نۇح پايعامباردىڭ ەلدiڭ قامىن ويلاپ كوز جاسى كول بولعاسىن «جىلاۋىق پايعامبار» اتانىپ كەتكەنى جايىندا ايتىلادى. اڭىزدا دا استار بار-اۋ. نۇح ەسiمiنە قاتىستى سان الۋان بولجام بوي كوتەرەدى. سولاردىڭ ءبىرى توپان سۋ تۋرالى فينيكەي, الدە سەميت نەمەسە جەبiرەي ءاپساناسى ەكەن. بiراق مۇنداعى كەيiپكەر نويدىڭ ەسiمi اريلەرگە تيەسىلى. قىزىعى, بۇل ەسiم ەش وزگەرiسسىز XX عاسىرعا جەتكەن. «نوي» اري تiلدەرiندە «سۋ», «اعىن» دەگەن ماعىنالاردى بiلدiرەدi ەكەن. ياكي, جىلاۋىق پايعامبار ەسiمiمەن ماعىنالاس. سۋ مەن كوز جاسىنىڭ ءتۇپ-توركىنى توپان سۋمەن استاسىپ جاتىر. بۇدان جىلاۋىق پايعامبار تۋرالى اڭگiمە تۇركi تەكتەس حالىقتاردىڭ ءوز تۋىندىسى دەۋگە نەگىز بار. وعان دالەل اريلەردiڭ ب.د.د. I-II مىڭجىلدىقتار ارالىعىندا قازاقستان تەرريتورياسىنان, كاسپي, ارال ماڭىنان كەتكەندiگi.
ايگىلى اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپ تە بۇل تاقىرىپتان اينالىپ وتپەپتى. ونىڭ «نۇح, ناۋرىز تاريحى» دەگەن ەڭبەگىنە يەك ارتساق, وندا توپان سۋىنان قازىعۇرت تاۋىنا كەلگەندە عانا قۇتىلىپ, تاباندارى جەرگە تيگەن كەمەدەگى بىرەۋىنىڭ اكەسى, بىرەۋىنىڭ بالاسى, ال ەندى بىرەۋلەرىنىڭ باۋىرى قىرىلىپ, «سالت باس, ساباۋ قامشىلى» بولىپ سۋدان شىققان بۇلار قولدا قالعان ازىقتىڭ بارىن جيناپ, قازان كوتەرىپ, بۇل كۇندى « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەپ تويلاتقانى جايلى باياندالادى. ارينە, قانشا جەردەن اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءوزى جازدى دەگەنمەن, ارقاۋى اڭىز ەكەنى بەلگىلى. بىراق باباتانىم تۇيسىك تۇبىندە الدەنەنىڭ جىلتىراپ جاتقاندىعىن اڭعارتىپ-اق تۇر. دەرەكتەر مەن دايەكتەر الىسقا تارتادى.
ال ادەبيەتتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتiڭ پiكiرiنە سۇيەنسەك ءاز-ناۋرىز كوشپەلi تۇركi جۇرتى زورواستريزم سەنiمiنەن بۇرىن تويلاعان. وعان دالەل رەتiندە كونە «افراسياب» جىرىن مىسالعا كەلتiرەدi. «افراسياب» جىرىندا كوشپەلiلەر كوكتەم شىعا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنiن اتاپ وتكەنىن ايتادى. بۇعان قوسا, عالىم جوعارىدا ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن «ناۋرىز» اتاۋى تۋرالى توقتالىپ, ونىڭ يران مادەنيەتiنەن تۇران مادەنيەتiنە سiڭiسكەن تەرمين ەكەنىن تاپسىرلەيدى. بەرتىندە ۇلىس كۇنىن «ناۋرىز» تەرمينىمەن جىمداستىرعانىمەن مازمۇن تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا بۇل مەيرام ەجەلدەن تۇركi جۇرتىندا بار ءداستۇر بولعان دەگەن ءسوز.
ءداستۇر دەمەكشى, قادىم زاماننان بەرى قازاق قوعامىندا بۇل مەيرامنىڭ وزگەشە ادەت بولعانى ايان. سونىڭ ىشىندە ەرتە كەزەڭدەردە ادامدار ءبىر كۇنىن تەپە-تەڭدىك, كىشىپەيىلدىلىككە ارناپ, پاتشا تاعىنان ءتۇسىپ قارا بولىپ, قارا شەكپەنىن تاستاپ ءبىر كۇنگە پاتشا بولعانى ايتىلادى. ال مۇنداعى كەشىرىمنىڭ, ادامدار ءوزارا باۋىرلاسۋ «ناۋقانىنىڭ» قانشالىقتى دەڭگەيدە اتالىپ وتكەنىن ايتىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق بولسا كەرەك.
ول از دەسەڭىز ەتنوگراف, عالىم جاعدا بابالىق زەرتتەۋلەرى بويىنشا قىتاي جىلنامالارىندا ارعى اتا-بابالارىمىز سانالاتىن عۇنداردىڭ ناۋرىز مەرەكەسiن تويلاعانى جازىلعان. بۇل تۋرالى ول «ناۋرىز – مۇقىم عالامنىڭ جىل باسى مەرەكەسى» دەگەن ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەي اتاپ وتكەن. سول ماقالانىڭ ءبىر جۇلگەسىندە عۇن قاعاندارى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن 22 ناۋرىز كۇنi اتقارعان ىستەرى جازىلادى. وندا ولار تاڭالاكەۋiمدە تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ, كوككە قولىن جايىپ, تاڭiردەن تiلەك تiلەگەننەن كەيiن ابىزدار قوبىزبەن اڭىراتىپ تۇرىپ 9 قوڭىر كۇي تارتىپ, iلە-شالا 365 جiگiت قولدارىنداعى قوبىزبەن 365 كۇي شەرتەتىنى, ياعني ءار كۇنگە بiر كۇيدەن ارنايتىنى ايتىلعان. وسىلايشا, ناۋرىز مەيرامى باستالىپ, ءتۇرلi ءداندى داقىلدان ناۋرىزكوجە جاسالىپ, سالت-داستۇرلەر مەن ۇلتتىق ويىندار وتكiزiلiپ, ات شاپتىرىپ, كوكپار تارتىلىپ, مەرەكەنi مارە-سارە بولىپ تويلاعان.
دانىشپان اباي اتامىز: ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ قايدان شىققانى تۋرالى» دەگەن ماقالاسىندا ناۋرىز تاريحىن كوشپەلى حالىقتار داۋىرىنە تىرەي كەلىپ, «حيباگي», «حۇزاعي» دەپ اتالعان زاماندا بۇل مەرەكەنىڭ بولعاندىعىن, «ول كۇندە ناۋرىز دەگەن ءبىر جازعىتۇرىم مەيرامى بولىپ, ناۋرىزناما قىلامىز» دەپ, تاماشا قىلادى ەكەن. سول كۇنىن « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەيدى ەكەن» دەپ كەڭىنەن تولعاپ كەتكەن.
حاكىمنىڭ تۇجىرىمىن ساباقتاي كەلىپ, الاش ارىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ دا پىكىرىنە قۇلاق تۇرگەن ءجون. «ورىستا مەيرام كوپ, قازاقتا ايران كوپ», دەگەن ماتەلدى مىسقىل مەن كەكەسىنگە سۇيەپ ايتىپ: «مۇسىلمان جۇرتتارىنا ورتاق, جىلىنا ەكى رەت كەلەتىن ورازا, قۇربان ايتتارىن ەسەپكە الماعاندا, بىزدە جالعىز مەيرام بار. ول – ناۋرىز», دەپ قالامگەر تۇگەل ويىن ءتورت اۋىز سوزگە سىيعىزعان.
الاش الىپتارىن اۋىزعا العاندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دا ورامدى ويى ساناعا ساۋلە توگەدى. «ناۋرىزدى قازاقتان باسقا كۇنشىعىس جۇرتتارىنىڭ كوبى مەيرام ەتەدى. بىراق بۇلاردىڭ ءبارىن سالىستىرعاندا ناۋرىزدى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مەيرامى ەتۋى ايرىقشا سىيىمدى, ارتىقشا دالەلدى. نەگە دەسەڭىز, ناۋرىزدىڭ ەسكىشە 9-ىندا, جاڭاشا 22-سىندە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى. قىس ءوتىپ, جاز جەتىپ, شارۋا كەنەلەدى». بۇل الاشتىڭ ازاتتىعىن اڭساعان قايراتكەردىڭ زەردەلى پايىمى.
جوعارىداعى ءتورت تاعان پىكىردىڭ ءوزى كوپ كۇرمەۋدىڭ تۇيىنشەگىن شەشىپ, سان ساۋالدىڭ سارابىن «مىنەكەيلەپ» ۇسىنىپ تۇرعانداي. ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن قايراتكەرلەردىڭ اتقارعان ءىسى تۇگەل ونەگەلى. «ناۋرىز مەيرامى» مەن « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» نەمەسە «جاڭا جىل» اتاۋلارىنىڭ دالمە-ءدال تاريحي اقيقاتىنا تابان تىرەسەك, سول تۋراسىندا تولعانعان زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇجىرىمىنان ءارى اسىپ كەتە الماسپىز.
جالپى, «ناۋرىز» ءسوزىنىڭ باستاپقى جاسالىم قاعيداسىنا, ءتۇپ-تەگىنە ۇڭىلسەك, بۇل اتاۋدىڭ پارسىدان كىرگەندىگى انىقتالادى. ناقپا-ناق اۋدارماسى – «جاڭا كۇن». وسى پارسىلىق «ناۋ» ءسوزى ءارتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراسا دا كوپ حالىقتىڭ تىلىندە اۋەلگى ماعىناسى بويىنشا ساقتالىپ قالعان. ايتالىق, نەمىسشە «نويە», لاتىنشا «نەو», ءتىپتى ورىسشا «نوۆ» سوزدەرىنە نەگىز بولعان دەيتىن ءتۇرلى بولجامنىڭ بارى دا راس. تيىسىنشە, بۇعان ۇقسامايتىن, ۇقساسا دا تۇلعالىق جاقتان كوپتەپ وزگەرىسكە تۇسكەن اتاۋلار تىزبەگى دە مولىنان كەزدەسەدى. ماسەلەنكي, وسى كۇندى گرەكتەر «پاتريح», تاجىكتەر «گۇل گاردون», «گۇلناۋرىز», سوعدىلىقتار «ناۋسارىز» دەسە, حورەزمدىكتەر «ناۋساردجي», تاتارلار «ناردۋگان», ارمياندار «ناۆاساردي», ال بۋرياتتار «ساگان سارا» دەپ ءار ۇلت ءوز تۇسىنىگىنە وراي تۇرلىشە اتاعان. دەمەك مەيرام سيپاتى تۇرعىسىنان كوپ حالىققا ۇقساس ەرەكشەلىككە يە بولعانىمەن ونىڭ ناقتى جالپىعا ورتاق ءبىر اتاۋى بولماعانعا ۇقسايدى.
اڭىز-ءاپسانالاردان تامىر تارتقان, ەجەلگى حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن استاسىپ جاتقان ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ەڭ ايشىقتى مەرەكە. اسىرەسە كۇللى تۇركىنىڭ قاراشاڭىراعىنا اينالعان قازاق حالقى ءۇشىن قادىرلى ءھام قاسيەتتى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ عۇلاما عۇرپى, داڭقتى ءداستۇرى, ساليقالى سالتى سوندا جاتىر. اۋەلدەن ءاز ناۋرىز جاڭا كۇندەردىڭ باستاۋى, بىرلىكتىڭ ۇيىتقىسى بولعان, بولا دا بەرمەك.