راس, بۇل تاقىرىپتى اتاقتى جازۋشى حاليد حۋسەيننەن تىكەلەي سۇراي الماسىم انىق بولعاسىن, تىكەلەي «ۇرلاپ» الىپ وتىرمىن. تۇسىنەسىز بە, تەك قانا تاقىرىپ ءۇشىن. تاقىرىپ بولعاندا دا تيىسىنشە مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ەڭ شۋاقتى ءساتىن سىزىپ بەرەتىن بالالىق شاققا ءسال عانا ساياحات جاساپ كورۋ نيەتىمەن. سەبەبى, «باتپىراۋىق» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى بالالىق شاقتىڭ بالبالتاسى دەگەندەي ادەمى ەستىلىپ, ەسكى كۇننەن جاڭعىرىپ-جاڭارعان جاڭا لەنتا ۇسىنادى.
ونىڭ اتى – مەنىڭ جۇرەگىمدە بەرىك ساقتالۋى ءتيىس ۇلى ەسىمدەي. سوسىن دا سۋساي-سۋساي سارىلا ساعىنىپ, اڭقام ءبىر كەۋىپ الابۇرتىپ اسىعىپپىن وعان. ءيا, ءسىز, ءسال اقىماقتاۋ, ءسال اسەرشىلدەۋ, ءسال قيالشىلداۋ كورەرسىز ءبىزدى. ويتكەنى مەن سىزگە توسىن جانە سونداي ەرسى, سولاي بولا تۇرا وزىمە وتتان ىستىق سول ەسىمدى ءدال قازىر-اق ايتپاقپىن. ونىڭ اتى – باقباقتى.
قالادا العاش كەلگەن كۇندەردە عوي, بىرەۋ «اۋىل» دەپ اۋزىن اشسا, ونىڭ اتى اتالارداي ەلەگىزىپ, ەلەڭدەۋشى ەدىم. بىلەسىز بە, ول مەنىڭ تىزەسىنە وتىرىپ, ۇزاقتى كۇن اڭگىمەسىنە ەلىتىپ وتىرار اكەم ەمەس, اينالىپ-تولعانىپ جۇرەر شەشەم دە ەمەس. ءتىپتى, تۋما-تۋىس ەت جاقىننىڭ دا قاراشوبىر ساناتىندا جوق-تى. سوندا كىم بولدى ەكەن دەپ سۇراعىڭىز كەلەر.
ول – مەنىڭ تۋعان اۋىلىم. تابانىمدى توپىراعى ءسۇيىپ, ماڭدايىمدى جەلى وپكەن, كوڭىلىمدى اق جايناق كۇنى ەلىتكەن, التىننان قىمبات بەسىك جۇرتىم. مەيلى, ء«دال وسى ءسوزىڭ ارتىق, مىنا سويلەمىڭ پافوس» دەپ ايىپتاي بەرىڭىز. ويتكەنى ولگەن ادام سويلەمەيدى (بەردىبەك سوقپاقباەۆ) دەمەكشى, جۇرەگىن جوعالتقان ادامدار دا ەش نەنى ساعىنىپ قيالداي الماۋى مۇمكىن. ال ءسىز ءبارىبىر ساعىناسىز عوي...
كەلىڭىز! ءسىز دە ەسكە الىڭىزشى. كادىمگى ءوزىڭىز تۋىپ-وسكەن قاراپايىم عانا قوڭىر تىرلىكتى اۋىلدى. ونداعى جالاڭ اياق, جالاڭ بۇت كەزگەن شالشىق تا, قولمەن يلەپ, قاز-قاتار قالاشىق سوققان بالشىق تا ىستىق قوي سىزگە. سوندا ءسىز كورشىڭىزدىڭ قىزىن, نەمەسە كورشىڭىزدىڭ قىزى ءسىزدى ۇناتۋشى ەمەس پە ەدى؟!
ءيا, بولماسا, اجەڭىزدىڭ «تەك» دەۋىنە كونبەي, اعا-اپكەڭىزدىڭ سوڭىنان كەتىپ, قارا كەشتە عانا ۇيگە ورالار ما ەدىڭىز. تىزە جىرتىلىپ, دەنە ءسۇرىلىپ تۇراتىن ول كەشتەردە. تاڭدا ويانعاندا قارا قوتىر جارانى ەپپەن تازالاپ وتىرۋ دا ءسىزدىڭ باسىڭىزدان وتكەن ءبىر باقىتتى ءسات ەمەس پە؟
مەن اۋىلعا بارعان سايىن ەسكى كينو لەنتاسىنداي ساعىم جىلدار, سارتاپ كۇندەر كوز الدىمنان ءتىزىلىپ وتەتىن دە تۇراتىن. كەلمەس ۋاقىت بەدەرىندە كەتكەن ادەمى ساتتەردى كوشەسى, قيىلىس-بۇرىلىسى, اقشاڭداق جولى, باياعى بالاباقشاسى كوز الدىڭا اكەلەتىنىن قايتەسىڭ, شىركىن؟!
اناۋ توبە شاتىرى ءالى اۋىسا قويماعان دۇكەننىڭ الدى وندا كەڭ ەمەس پە ەدى؟ اۋىلدىڭ تايلى-تۇياعىنا دەيىن سىيىپ كەتەتىن. سوسىن عوي, سوسىن كىرگەن شىققان ادامنان ءبىر تانىسىڭ جولىعارداي ەلەڭدەپ, ويىن قىزىعىندا جۇرسەڭ دە ءالسىن-ءالسىن ەسىك تۇسقا ەلەڭدەي بەرەتىنىڭ.
ول كەزدە دەيمىن, قازىرگىدەي ءۇيىپ قويعان ىشپەك-جەمەك بولماسا دا, از-ماز ءتۇرى بار ءمامپاسي مەن «راحاتتىڭ» شوكولادى دا ءبىز ءۇشىن قىمباتقا ءتۇسۋشى ەدى-اۋ. اگاراكي, قاتارداعى بىرەۋدىڭ اكەسى جولاي دۇكەنگە سوقسا, تويدىڭ ەرتە باستالعانى ەمەي نە دەرسىز؟!
تاعى ويلاڭىزشى, ءومىرىڭنىڭ ەڭ شۋاقتى ءساتى اۋىلدا ءوتتى ەمەس پە؟ الپەشتەگەن اتا-اجەنىڭ اقىلىن الىپ, «ا» دەپ ءارىپ تانۋعا بارعان ءساتىڭ بە, الدە, اشامايلاپ اتقا ءمىندىم دەپ اۋزىڭنان ماقتانىشتىڭ كوپىرشىپ سۋى توگىلىپ, كوپە-كورىنەۋ ماقتانعان كەزىڭ بە, ءيا, بولماسا, العاش رەت اقجايناق قالقا ءسوزىن ۇناتىپ, سوزىنەن بەتەر ءوزىن ۇناتىپ, بالاڭ بولمىس, بالاۋىز جۇرەكپەن ەرىپ جۇرگەن مەزەتىڭ بە ەدى – وسىنىڭ بارىنە اۋىلىڭ كۋا عوي. ەندى قالاي قيالشىل اتانبايسىڭ؟!
سويتكەن, سونشا سۇيىنگەن اۋىل جۇزدەگەن پەرزەنتىن ەتەك-جەڭىن جيناعاندا ويشا شولار, ءبىر كورەر دەپ تۋ سىرتىڭدا قالا بەرەدى.
مەن ەسەيىپ, قالا بارعاندا, ول مەنىڭ تۇسىمە ءجيى كىرەتىن. بۇيىعىپ جاتقان قىراتى دا, تومسارىپ تۇرعان توبەسى دە, شۇيكەسىن شۇكىرىمەن جالعاي ءيىرىپ وتىراتىن اجەم دە جۇرەتىن سوندا. باياعى قۇمعا جۇتىلارداي قۇمىعىپ جاتقان باقباقتىدا.
بىردە ورەدەگى قۇرتىنان الىپ بەرىپ جارىلقاپ جۇرگەنىن كورسەم, ەندى بىردە قازاندا بۇرق-سارق قايناعان قۇرتتىڭ وتىن تارتىپ تاستاپ: «كەل, قوزىم, كوبىك جالا. ءىشىڭنىڭ قۇرتى تۇسەدى. سوندا عانا سەن ءداۋ ازامات بولاسىڭ. اتاڭنىڭ اتىن ەرتتەپ, مەرەيىن وسىرەسىڭ», – دەپ تۇرعانىن تالاي كوردىم عوي. تۇسىمدە.
ال وڭىمدە شە؟ اجەم ايتقانداي, كوبىك جالاپ ءجۇرىپ «بوقمۇرىن» بالادان, اتپال ازاماتقا اينالىپپىن. ات جالىن تارتىپ مىنگەن ءتۇرىم سول, قيقۋلاپ قىرقا-قىرقاعا دا شاۋىپپىن. شاڭ كوتەرىپ, جەلىك باسىپ.
ادەتتە قىر بالاسىنىڭ اۋىلدى ساعىنۋىنىڭ ءوزى قالانى جەك كورۋدەن باستالاتىن. ولاي دەيتىنىمىز, بۇگىنگى ءبىز ۇيرەنگەن, ەپتەپ باۋىر باسا باستاعان قالاڭىز ول كەزدە بولمادى دەيسىز بە, البەتتە بولدى. بىراق سول شاقتا سونشا سالقىن, سونشا سۋىق كورىنەر مە ەدى.
سودان عوي, اۋىل بالاسىنا اپتانىڭ اياعى ايلىعىن كۇتكەن قىزمەتكەردىڭ كۇيىن كەشتىرەتىنى. ال سوسىن قىردان قىرعا اعىلسىن كەلىپ. ءتىپتى, بىرەۋلەر ءۇشىن يت بايلاسا تۇرعىسىز, الدە قالاي يت ولگەن الىس تۇكپىردىڭ ءوزى سول جۇرەكتەردىڭ جەر بەتىندەگى جالعىز جۇماعى ىسپەتتى كورىنەتىن. مىنە, بۇل دا اۋىلدىڭ قاسيەتى-تۇعىن.
بىردە اكەم ايتادى. كورشى اۋىلعا ناعاشىلاپ كەتكەن ىنىمە بارسا, كىسىنىڭ ۇيىنەن قورلىق كورگەن جانداي ءىنىم اكەمدى كورگەن بويدا قىستىعىپ جىلاي بەرىپتى. ارەڭ دەگەندە ۋاتىپ, كوڭىلىن اۋلاعان اكەم ودان: «سونشا نەگە جىلادىڭ, بىرەۋ ءتيىستى مە؟» – دەسە: ء«ۇيىمدى ساعىندىم», – دەپ كەمسەڭدەپتى سوندا.
ەندى ايتىڭىزشى, سىزشە اكە مەن شەشەدەن باسقا ۇيدە نە بار؟ اعا-ءىنى, اپكە-قارىنداستىڭ بالا كۇندە بىردە تاتۋ, بىردە قاتۋ بولىپ جۇرەتىنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. مەيىرىم ىزدەدى, الپەش كۇتتى دەسەڭىز, جيەن دەگەندە استى-ۇستىنە ءتۇسىپ بايەك بولماس, قاباعىنا قاراپ سۋ-سۋسىنىن دايىنداماعان قازاق بار ما؟ بالكىم, باي-باتشانىڭ ءومىرى دە ناعاشىلاپ بارعان جيەن ومىرىنە جەتپەس پە ەدى, كىم ءبىلىپتى؟
سوندا نەگە جىلايدى دەيسىز عوي؟! ول ءوزى بىلمەيدى, توپىراعىن ساعىنىپ جىلايدى ەكەن. كادىمگى تۋىپ-وسكەن توپىراعىن. سەبەبى, ونىڭ كوزىن اشىپ كورگەنى, ءتاي-ءتاي باسىپ تابانى تيگەنى دە سول توپىراق ەمەس پە؟ مەيلى, ول قيا, مەيلى ول ويپاڭ, مەيلى ول سازداۋىت-سورتاڭ جەر بولسا دا, ول جەر – ونىڭ ءومىرىنىڭ تىنىسىنا اينالعان ۇيىق سانالماق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونى جىلاتقان, ساعىندىرعان – اۋىل.
ەندى وندا وسكەن جالعىز تەرەك تە ساعىنىشقا اينالارىن كىم بىلگەن؟ دىڭىنە ورمەلەپ جۇرگەن بالا كۇنىڭ ەلەستەيدى دە تۇرادى. انا ءبىر جەرىندە ءالسىز بۇتاق قارمادىڭ با, وڭباي قۇلاپ ەدىڭ-اۋ. وزگەلەردىڭ كۇلكىسى قىسقاندا ۇياتتىڭ تىز ەتپە وتىمەن ۇيگە جۇگىرمەپ پە ەدىڭ. سول ساتتە ەندى سول تەرەكتى كورمەستەي بوپ, اتاڭا كەپ قولقا سالاتىن ءساتىڭ دە بولاتىن: «اكەم سەنى تىڭدايدى عوي, قيدىرىپ تاستاشى», – دەپ. سوندا نەمەرەسىنە اسپانداعى ايدى اپەرۋگە از-اق جۇرەتىن اقجۇرەك ادامنىڭ نەگە ك ۇلىپ قانا قۇتىلاتىنى وسى ەكەن-اۋ دەيسىڭ ىشتەي. ول دا ءومىردىڭ ەسكەرتكىشى, ءوز تاريحىڭنىڭ اياداي عانا اۋىلدا ورناتىلعان بالبال تاسى ەكەن-اۋ...
ويلاعان سايىن ساعىنىشتىڭ ءشولى قىسادى ءسىزدى. اڭقاڭ كەبەردەي. سول اۋىلعا قازىر-اق تارتىپ كەتكىڭ كەلەدى. نەسى بار, ءجۇرىڭىز بىرگە بارايىق. اۋىل ءسىزدى, ارقايسىمىزدى سارعايا, ساعىندىرا كۇتىپ جاتىر. مەن وعان بەك سەنەمىن!