قازاقستاندىق بانكتەردىڭ سىرتقى بورىشتارى 11 ميلليارد دوللارعا ازايدى
2008 جىلدىڭ كۇزىندە ورىن العان الەمدىك داعدارىستىڭ “ەكىنشى تولقىنى” سالدارىنان الەمدىك قارجى رىنوكتارىنداعى جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى قازاقستاندىق بانكتەردىڭ سىرتقى رىنوكتارداعى وتىمدىلىگىنىڭ تولىقتاي “جابىلۋىنا” اكەلىپ سوقتىردى. احۋالدىڭ وسىلايشا قالىپتاسۋىنا 2007 جىلى اقش-تىڭ يپوتەكالىق نەسيەلەۋ سالاسىندا تۋىنداعان داعدارىس سەبەپكەر بولدى. الەمدىك داعدارىس الدىمەن “العاشقى تولقىندا” الەمدىك قارجى رىنوكتارىن “قىسىلىسقا” تۇسۋگە دۋشار ەتتى, ال ول ءوز كەزەگىندە بانكتەردىڭ سىرتقى رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىگىن شەكتەپ, ودان كەيىنگى تولقىندا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورىن شارپىدى. ءسويتىپ 2008 جىل مەن 2009 جىلدىڭ قاڭتار ايى بويىنا بانكتەردىڭ داعدارىستان شەككەن شىعىندارى ۇلعايعان ۇستىنە ۇلعايا بەردى. مۇنداي زوبالاڭنان مىزعىماستاي سانالىپ كەلگەن ءارى كاپيتالدى شۆەيتسارلىق باسقارۋ داستۇرلەرىمەن اتتارى شىققان نەمىستىڭ دويچە بانك, UBS, ۇلىبريتانيانىڭ باركلايس بانك, اقش-تىڭ گولدمان ساكس سياقتى قارجى ينستيتۋت-تارى دا سىرت قالا العان جوق. شەتەلدىك بانكتەردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋى شىندىققا اينالىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, ءتىپتى, داعدىلى كورىنىستەي دە بولا باستادى.
كاپيتالدىڭ الەمدىك رىنوكتارداعى وتىمدىلىگىنىڭ داعدارىسقا ۇرىنۋى ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ بانك جۇيەسى دە كۇيزەلىستى كەزەڭدى باستان كەشتى. سىرتتان زاەم الۋ قازاقستاندىق بانكتەر ءۇشىن قىمباتقا ءتۇسىپ, ەندى بىرەۋلەر ءۇشىن مۇلدە مۇمكىن بولماي قالدى. ءىس جۇزىندە داعدارىسقا دەيىن وتاندىق بانكتەر وزدەرىنىڭ نەسيەتولەمدىك قابىلەتتەرىن نەگىزىنەن سىرتقى زايمدار ارقىلى قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن بولاتىن. ماسەلەن, 2007 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق بانكتەردىڭ سىرتقى زاەمدار ناتيجەسىندە پايدا بولعان سىرتقى بورىشتارىنىڭ جيىنتىق سوماسى 40,7 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. وسىلايشا, اسا وتكىر قارجى داعدارىسى اياسىندا جەكەلەگەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە وتىمدىلىك پروبلەما-سىنىڭ تۋىنداۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ بانك جۇيەسى ءۇشىن تۇراقسىزدىق قاتەرى باس كوتەردى.
مىنە, ءدال وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا مەملەكەت باسشىسى كورەگەندىك تانىتتى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2008 جىلدىڭ 24 قازانىندا ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەۋدە ەلەۋلى ءرول وينايتىن ەلدىڭ جۇيە قۇراۋشى بانكتەرىنە ولاردى قوسىمشا كاپيتالداندىرۋ جونىندە ۇسىنىس ءتۇسىردى. بۇل شارا ۇلتتىق بانك جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس بولاتىن. كوپ ۇزاماي “سامۇرىق-قازىنا” قورىنا “بتا بانك”, “كازكوممەرتسبانك”, “حالىق بانكى” جانە “اليانس بانك” ءتارىزدى ءتورت ءىرى جۇيە قۇراۋشى بانكتەردى قوسىمشا قارجىلاندىرۋ جۇمىستارىن باستاۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى.
ءسوز ورايىندا “بتا بانك” جانە “اليانس بانك” اكتسيونەرلىك قوعامدارىنا قاتىستى احۋالدىڭ نەعۇرلىم كۇردەلىرەك بولعانىن دا ايتا كەتۋ قاجەت. سوندىقتان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ ۇكىمەت اتالعان بانكتەردى مەملەكەت باقىلاۋىنا الۋ جانە مەنەدجمەنتتى اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. ەڭ باستى ماقسات ءىرى جۇيە قۇراۋشى بتا مەن اليانس بانكتەردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا جول بەرمەۋ, ۇلتتىق بانك جۇيەسىنىڭ تۇراقتى قىزمەت ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەۋدى جالعاستىرۋ ەدى. ول دەگەنىمىز ەلدىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك پەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ اقشالاي سالىمدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىن. بۇل شارالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارجىلىق “قان اينالىمىن” تولىقتاي قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن بىرگە اتالعان بانكتەردىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەۋگە باعىتتالعان ەل ىشىندەگى جانە شەتەلدەردەگى ينفراقۇرىلىمدارى ساقتالىپ قالدى. ەل ەكونوميكاسىن نەسيەلەۋدەگى بتا بانك ۇلەسىنىڭ ءدال سول ساتتە 26 پايىزدان استام, ال “اليانس بانك” ۇلەسىنىڭ 8 پايىزدان استام كورسەتكىشتى قۇراعانىن ەسكەرسەك, ەكى بانك تە وتاندىق قارجى جۇيەسىندە ەلەۋلى ورىندار الاتىن ەدى.
مەملەكەتتىڭ جوعارىدا اتالعان ەكى بانكتىڭ قۇرامىنا ەنۋى كەم دەگەندە ەكى بىردەي ەكونوميكالىق ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. ەلدىڭ بانك جۇيەسى “ترومبىلار” مەن “ماسىل بانكتەردەن” ارىلدى, حالىق بولسا ءوز سالىمدارى ءۇشىن الاڭدامايتىن بولدى. مەنشىك يەلەرىنىڭ اۋىسۋى الىپساتارلىق وپەراتسيالارعا ەمەس, وزدەرىنىڭ بانكتىك بيزنەسىن دامىتۋعا باعدار ۇستانعان نەعۇرلىم كاسىبي باسقارۋ كومانداسىنىڭ كەلۋىنە جاعداي جاسادى. وسى قادام ارقىلى ۇكىمەت حالىقتىڭ اتالمىش بانكتەردەگى اقشالاي سالىمدارىن قامتاماسىز ەتىپ, مەملەكەت ولاردىڭ ساقتالۋىن ءوز كەپىلدىگىنە الدى.
بۇگىندە قولعا الىنعان شارالاردىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن “قولمەن ۇستاپ” كورۋگە دە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 ءساۋىرى كۇنى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا “سامۇرىق-قازىنا” قورىنىڭ باسقارما توراعاسى ق.كەلىمبەتوۆ بتا بانكتىڭ سىرتقى كرەديتورلارىمەن بانكتىڭ مىندەتتەمەلەرى جانە ونى قايتا قۇرىلىمداۋعا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا ءپرينتسيپتى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلگەندىگىن مالىمدەدى. وسىلايشا, بانكتىڭ سىرتقى بورىشى 11,5 ميلليارد دوللاردان 4,4 ميلليارد دوللارعا دەيىن تومەندەتىلدى. سونىمەن بىرگە بتا بانكتىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرى بويىنشا سىرتقى كرەديتورلارمەن كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن ءۇشىنشى ءىرى بانك ەكەنىن دە اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىعان دەيىن ءدال وسى تۇرعىدا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا “اليانس بانكتىڭ” سىرتقى بورىشى 4,5 ميلليارد دوللاردان 1,16 ميلليارد دوللارعا دەيىن, ال “ تەمىربانكتىڭ” بورىشى 770 ميلليون دوللاردان 61 ميلليون دوللارعا دەيىن قىسقارتىلعان بولاتىن. وسىلايشا, تابىستى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق بانك سەكتورىنىڭ جالپى سىرتقى بورىشتارىنىڭ كولەمى 11 ميلليارد دوللارعا تومەندەدى.
قازاقستاننىڭ بانك سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان دا لايىقتى باعالانۋدا. ماسەلەن, Moody's حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى قازاقستاننىڭ ەگەمەن رەيتينگىن “تەرىستەن” “تۇراقتىعا” جوعارىلاتتى. ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ قۇلدىراۋى كۇتكەندەگىدەن گورى ازداۋ بولدى, سوندىقتان نەسيەلىك كورسەتكىشتەر ەلدە ورىن العان بانك داعدارىسىنان سالىستىرمالى تۇردە العاندا ەشقانداي زيانسىز شىعادى, دەپ اتاپ كورسەتتى جوعارىدا اتالعان حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ قازاقستان بويىنشا جەتەكشى ساراپشىسى انيندا ميترا. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ۇكىمەتى ءوزىنىڭ نەسيەتولەمدىك قابىلەتىن قورعاي وتىرىپ, داعدارىستىڭ ەڭ اۋىرىن باستان وتكەردى, بىراق بانك جۇيەسىن نەسيەلىك قايتا قۇرىلىمداۋعا بارۋعا مىندەتتەي وتىرىپ... داعدارىسقا قارسى بەلسەندى باعدارلامامەن قوسا قارجىلىق كونسەرۆاتيزمدى دە ساقتاپ قالدى.
سەيفوللا شايىنعازى.