اقتوقتى سۇلۋدىڭ تىگىن ماشيناسى

اقتوقتى اپامىز قازاق قاۋى­مىنا جازۋشى عا­بيت مۇ­سى­رەپوۆتىڭ 1941 جى­لى جازعان «اقان سەرى – اق­­­توقتى» دراماسى ار­قى­­لى تانىس. بىراق... بىراق دە­مەك­­شى جازۋشى, كومپوزي­تور ءىليا جاقانوۆ بىر­نەشە جىل­ بۇرىن «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىنە «جال­مۇ­قان – اقتوقتى بايا­نى» ات­تى جازبا جاريالاپ, مىنا مۋ­زەي­دە تۇرعان تىگىن ما­شي­ن­انىڭ يەسى اقتوقتى باقتىبايقىزى جاي­لى تىڭ مالىمەتتەر بەرىپ­تى. اپا­مىزدىڭ كەلىن بوپ تۇس­كەن جەرى – قاراۋىل ىشىن­دە جاق­سىلىق ەلى ەكەنىن ايتا وتى­رىپ: «اقتوقتى اپا­مىز­­دىڭ اتاستىرىلىپ قو­سىل­­عان جارى جالمۇقان – اتاق­تى سۇتەمگەن بايدىڭ بالا­سى. جالمۇقان  مەن اق­توقت­ىدان – توقمۇقامبەت (توقان), ۋالياحمەت ء(ۋالي), ءابۋسا­پيا, مۇقامبەتقالي, سۇل­تاناحمەت جانە مايرا, قا­نيپا ات­تى بەس ۇل, ەكى قىز تۋعان. جال­مۇقاننىڭ قايىرىم­دى ىستەرى كوپ. سونىڭ ءبىرى – ورىستار سىرىمبەت وڭىرىنە دەندەپ كىرىپ, اقتوقتىنىڭ اكەسى باقتىباي بايدى قونى­سىنان ىعىستىرعاندا, جال­مۇقان قايىناتاسىن مال-جانى­مەن بىرگە ىرعالتىپ-جىر­عالتىپ ءوزىنىڭ اتا قونى­سى قىزىلاعاشقا اكەلىپ ور­نىقتىردى. اقتوقتى – نا­زىك سەزىمدى, ءان مەن جىرعا زەر­­دەلى, ون ساۋساعىنان ونەر تام­عان ىسكەر, شارۋاعا تيا­ناق­تى, وتە سابىرلى, كوپ­شىل, داس­تارقانى كەڭ ايەل بول­­عان» دەپ جازىپتى يليا اعا­­مىز. ال عابەڭنىڭ دراما­سىنا كەلەر بولساق, ونىڭ كور­كەمدىك قوسپاسى كوپ سىڭايلى...

ال مىنا مۋزەيدە تۇرعان جادىگەرگە كەلسەك, مەكەمە العاش قۇرىلعان 1993 جىلدارى مۋزەيدىڭ سول تۇستاعى عىلىمي قىزمەتكەرى كارىم ءىلياسوۆ زەرەندى اۋدانى قى­زىل­اعاش اۋىلىندا تۇ­را­تىن جالمۇقاننىڭ ۇر­پاق­تارى­نان اپامىزدىڭ تى­گىن ما­شي­ناسىن قالاپ الىپ, وسىن­دا اكەلگەن ەكەن. ۇر­پا­ق­تارى «اجەمىزدىڭ كوزى» دەپ بەر­گىسى كەلمەي ءبىراز قي­نال­عان كورىنەدى. اقىرى كا­رىم اعا الىپ تىنعان. ەگەر بۇل جادى­گەر ۇرپاقتارىنىڭ قو­لىن­دا تۇرا بەرگەندە ءبىز ونى كور­مەس تە ەدىك. وسىندا قو­يىل­عانى قانداي دۇرىس بولعان.

ايتپاقشى, بۇل ماشينا­نىڭ ماركاسى –  «زينگەر» ەكەن. انىعىندا, بۇنى ويلاپ تاپقان ادام – يسااك زين­گەر اتتى ونەرتاپقىش. مۋزەي قورىنداعى مالىمەتكە قاراساق, ونەرتاپقىش 1870 جىلى اقش-تا تىگىن ماشي­ناسىن جاسايتىن فيرما اشىپ, ونىڭ ءبىر سالاسىن 1900 جىلى رەسەيدىڭ پو­دولسك قالاسىنا ورناتىپ­تى. ماماندار مۋزەيدەگى ما­شي­نانىڭ سىرتقى ديزاينى مەن ماركاسىنا قاراپ رە­سەي­لىك ءونىم دەگەن پايىم جاساپتى.