تابىس ءھام ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى

بىلتىر پاندەمياعا بايلانىستى جۇمىسسىز قالعان ازاماتتارعا ەل ۇكىمەتى  ارتىق-كەمى جوق 42500 تەڭگەدەن قارجىلاي كومەك كورسەتكەنى بەلگىلى. كەيبىرەۋلەر «بۇل قايدان كەلگەن سان؟» دەپ تۇسىنبەي ءجۇردى. مينيسترلىك اقشانىڭ كولەمىن ويدان العان جوق. مەملەكەتتەگى ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمى وسىنداي ەدى.

ءيا, قازاقستانداعى ەڭ تومەنگى نومينالدى ايلىق مولشەرى وزگەرىسسىز قالىپ وتىر. ءتىپتى ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى بىلتىرعىدان دا ازايىپ قالعان.

زەرتتەۋشىلەر رەيتينگتى تۇزگەن كەزدە ازىق-ت ۇلىك باعاسى مەن ەڭ تومەنگى ايلىق كورسەتكىشىن سالىستىرۋدى دا ۇمىتپاپتى. سوندا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنىڭ قۇنى 14%-عا وسكەنى بەلگىلى بولدى, ياعني ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقىنىڭ 58,7%-ى ازىق-ت ۇلىككە جۇمسالادى. بۇل – ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى شارىقتاسا دا جالاقى وسپەگەن دەگەن ءسوز.  

ەلدەگى ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعىن ايتىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولداعان ءماجىلىس دەپۋتاتى ايبەك پاياەۆ ايلىعى شايلىعىنان اسپايتىن تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسى ناشارلاعانىن العا تارتتى. «ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى ازايعان جالعىز ەل قازاقستان بولىپ وتىر. بۇل – سىن كوتەرمەيتىن ماسەلە. جاعدايدى تۇزەۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە جۇمسالاتىن ناقتى شىعىستاردى كورسەتە وتىرىپ, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسىن وزگەرتۋ قاجەت. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن تومەنگى جالاقى ورتاشا ەڭبەكاقىمەن عانا ەمەس, ءومىر ءسۇرۋدىڭ ناقتى قۇنىمەن دە ولشەنۋى ءتيىس», دەيدى دەپۋتات.  

ال «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس ورداباەۆ قازاقستاندا ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمى ەلدەگى ورتاشا ايلىقتىڭ 20%-ىن قۇرايتىنىن, بۇل وتە تومەن كورسەتكىش ەكەنىن جەتكىزدى. «ەڭ تومەنگى ايلىق كولەمىن مەملەكەت رەتتەيدى جانە ونىڭ مولشەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭنامادا بەكىتىلگەن. قازاقستاندا جالاقى تىم تومەن. ايلىق جاعىنان ءبىز ەاەو ەلدەرىنىڭ  ىشىندە قىرعىزستاننان عانا وزىپ تۇرمىز. بۇل – ەلدىگىمىزگە سىن. البەتتە, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ جالاقىسى سول ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان الدىمەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى احۋالدى جاقسارتىپ الۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن دە ۇكىمەت 2023 جىلعا قاراي ەڭ تومەنگى نومينالدى ايلىق كولەمىن ورتاشا جالاقىنىڭ 30%-ىنا جەتكىزۋدى قاراستىرىپ وتىر. ولاي بولسا, ەڭ تومەنگى جالاقى قازىرگىدەن ەكى ەسەگە كوپ بولادى» دەيدى و.ورداباەۆ. ءارتۇرلى سالاعا شولۋ جاساپ, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بەرىپ وتىراتىن finprom.kz سايتىنىڭ دەرەگىنشە, 2020 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا قازاقستانداعى ورتاشا جالاقى كولەمى 14,3%-عا جوعارىلاپ, 233,1 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. بۇل كورسەتكىش 2023 جىلعا قاراي ءوسۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر ۇكىمەت سوزىندە تۇرىپ, ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ كولەمىن ورتاشا جالاقىنىڭ 30%-ىنا جەتكىزسە, وندا ەلدەگى ەڭ تومەنگى ايلىق شامامەن 70 مىڭ تەڭگەدەن اسادى دەگەن ءسوز.

و.ورداباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتىك سالانىڭ وزىندە ەڭ تومەنگى ايلىق الاتىن ادامداردىڭ سانى 1,2 ملن-نان اسادى. سوندىقتان حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن جالاقىنى كوتەرۋ ماڭىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ايلىق كوبەيۋ ءۇشىن الدىمەن جۇمىسشىعا جالاقى تولەيتىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ جاعدايىنا قارايلاسۋ كەرەك. «بىلتىر جەلتوقسان ايىندا كاسىپكەرلەردىڭ الداعى جوسپارىن ءبىلۋ ماقساتىندا ارنايى ساۋالداما جۇرگىزدىك. وعان باس-اياعى 42,3 مىڭ بيزنەس وكىلى قاتىستى. سوندا بيزنەسمەندەردىڭ 34,0%-ى مەملەكەتتىك قولداۋعا جۇگىنگەلى وتىرعانىن جەتكىزدى. ال 32,4%-ى ىشكى شىعىنداردى ازايتاتىنىن, 11,2%-ى جۇمىسكەرلەردى قىسقارتاتىنىن, 10,4%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كوشەتىنىن, 9,8%-ى كاسىبىن جاباتىنىن مالىمدەدى. وسىدان تۇيگەنىمىز, قازىرگىدەي سىن ساعاتتا كاسىپكەرلەردى, جۇمىس بەرۋشىلەردى قولداپ جىبەرسەك, ولار دا جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋعا, جالاقىنى ۇلعايتۋعا ۇمتىلىپ, قىزمەتكەرلەرىنە جاعداي جاساۋعا مۇددەلى بولار ەدى», دەيدى و.ورداباەۆ.

ساراپشىلار سونداي-اق ايلىقتىڭ ازدىعىنان ازاماتتار زەينەتاقى قورىنا جەتكىلىكتى قور دا جيناي الماي وتىرعانىن العا تارتتى. مىسالى, ەل ازاماتتارىنىڭ 721 مىڭى عانا زەينەتاقى قورىنداعى اقشانىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانا الادى. بۇل – جالپى حالىقتىڭ 4%-عا جەتەر-جەتپەس بولىگى. دەمەك, وتانداستارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى از ايلىقپەن كۇن كورەدى. قازاقتىڭ تابىس دەڭگەيى قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن وسىدان-اق باعامداۋعا بولادى.

جاقىندا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين 2023 جىلعا قاراي جالاقى كولەمى ەكى ەسەگە ارتاتىنىن ايتىپ, قۋانتىپ تاستادى. بىراق ۇكىمەت تەك مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ ايلىعىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇيىرسا, ەكى جىلدان كەيىن پەداگوگتەردىڭ جالاقىسى 330 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ال مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىعى 2,5 ەسەگە ءوسىپ, 561 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتپەك.

جالپى finprom.kz مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە ەلدەگى ەڭ جوعارى جالاقىنى تاۋ-كەن سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندەر الادى. ودان كەيىنگى ورىندا قارجى جانە ساقتاندىرۋ سالاسىنىڭ ماماندارى تۇر. ال ەڭ از جالاقى الاتىندار – سۋمەن قامتۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى. سونداي-اق مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى كوتەرىلسە دە مەكتەپتە جۇمىس ىستەيتىن پەداگوگتەن باسقا مامانداردىڭ ايلىعى وسپەي وتىرعانى دا ەسكەرەتىن جايت.