كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋدىڭ ۇلكەن كرەمل سارايىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى وتىرىسىنا قاتىستى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتۋدى وزەك ەتكەن وتىرىس اياسىندا كەدەن وداعى «ۇشتىگىنىڭ» باسشىلارى بىرقاتار ماسەلەلەردى تالقى تارازىسىنا سالدى.
كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋدىڭ ۇلكەن كرەمل سارايىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى وتىرىسىنا قاتىستى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتۋدى وزەك ەتكەن وتىرىس اياسىندا كەدەن وداعى «ۇشتىگىنىڭ» باسشىلارى بىرقاتار ماسەلەلەردى تالقى تارازىسىنا سالدى.
كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر تاڭداعان ينتەگراتسيا جولى – كۇرمەۋى قيىن, سان ءتۇرلى يىرىمگە تولى جول. ال جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس – وسى جولدا كەزدەسەتىن تۇيتكىلدەردى تارقاتاتىن, كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن بىردەن-ءبىر ورگان. دەمەك, اتالعان كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتى ۇيىمنىڭ اتقارۋشى ورگانى سانالاتىن كوميسسيا ۇسىنعان قۇجاتتاردى بەكىتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جەردە ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن, ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان كەلىسىمدەر تولىقتاي دەرلىك قامتىلۋى قاجەت.
بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىندا مينسكىدە ۇيىمداستىرىلعان جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسى اياسىندا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جانداندىرۋعا باعىتتالعان وسىنداي كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلىپ, ولار ءتيىستى قۇجاتتارمەن بەكىگەن ەدى. ارينە, ول قۇجاتتار سان سالالى بولعانىمەن, بارلىعىنىڭ تامىر تارتاتىن ورتاق وزەگى بىرەۋ عانا. ول – ينتەگراتسيانى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەتىن باعىتتاردى ايقىنداۋ مەن ەركىن ساۋدا اينالىمى تەتىگىن نىعايتۋ. وسى مىندەتتەردى بىرتىندەپ جانە ساتىلاپ جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ.
كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى بەلگىلەگەن مەجەگە سايكەس, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تەتىگى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە قوسىلۋى ءتيىس. ال كەدەن وداعىنىڭ ەلدەرى بۇل جولعا ەركىن قادام باسۋى ءۇشىن 2014 جىلدىڭ 1 مامىرىندا پرەزيدەنتتەردىڭ قاراۋىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنا قاجەتتى بارلىق قۇجاتتاردىڭ سوڭعى, ياعني شەشۋشى نۇسقاسى ۇسىنىلۋى قاجەت. مينسكىدەگى باسقوسۋدا مەملەكەت باسشىلارى, مىنە, وسىنداي ۋاجگە ءبىراۋىزدان توقتاپ, ينتەگراتسيا ماسەلەسىنە قاتىستى ءوز پايىمدارىن جەتكىزگەن بولاتىن.
ماسەلەن, سول جولى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ: «بۇگىندە ينتەگراتسياسىز العا قادام باسۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, قانداي دا ءبىر مەملەكەت وزگە ەلدەرمەن ءوزارا ىقپالداستىق ورناتپايىنشا, بىرلەسە ءىس-قيمىل جاسامايىنشا, العا جىلجي المايدى», دەي كەلە, بىرقاتار تۇيتكىلدەردىڭ جاي-جاپسارىن اشىپ ايتىپ, ولاردىڭ سەبەبىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن ەدى.
ەلباسى ايرىقشا توقتالعان كەمشىلىكتەردىڭ باستىسى – مەملەكەت باسشىلارى قابىلداعان شەشىمدەردىڭ كەي جاعدايدا تولىقتاي ورىندالمايتىندىعى. كەلەر جىلدىڭ مامىر ايىندا ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردى بىرلەسە وتىرىپ قاراستىرىپ, ءبىر شەشىم مەن ءبىر توقتامعا كەلۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ الدىمىزداعى شەشىمدەر ەكى بولىكتەن تۇرادى. ولار – ينستيتۋتتىق جانە ەكونوميكالىق. دەمەك, ءبىز كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋگە كەزەڭ-كەزەڭمەن كەلۋىمىز كەرەك. ەگەر, مەملەكەت باسشىلارى ءبىر ماسەلەنى شەشەتىن بولسا, كوميسسيا سول ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋى قاجەت. كەيدە ءبىز قابىلداعان شەشىمدەر ورىندالماي جاتادى. ماسەلەن, ءبىز مۇنايدى جانە گازدى تاسىمالداۋ جونىندە كەلىسكەن ەدىك, بىراق ول ءالى دە ورىندالماي وتىر. تەمىرجول تاريفتەرى, ەلەكتر ەنەرگياسى ماسەلەلەرى دە شەشىلمەي كەلەدى. سوندىقتان, اقىرى بۇل ماسەلەلەر تۋرالى بەلگىلى ءبىر كەلىسىمگە كەلگەن ەكەنبىز, ەندى وسىلاردى ورىندايىق. باسقا ءبىر ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە شىعارماس بۇرىن اۋەلى وسى ماسەلەلەردى شەشەيىك. ۋاقىت بار. ءبىزدى كىم اسىقتىرىپ وتىر؟ سوندىقتان, بۇل باعىتتارداعى جۇمىستاردى جۇيەلەندىرۋ قاجەت. بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قىزمەتى كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمىندا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەر مەن تەپە-تەڭسىزدىكتى جويۋعا باعىتتالۋى ءتيىس», دەگەن بولاتىن.
مينسكىدە وتكەن وتىرىستا تاراپتار كەزدەسكەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشىپ الىپ, العا جىلجۋ قاجەتتىگى جونىندە كەلىسە كەلە, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر ەكونوميكالارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جولدارىنا قاتىستى وي-بايلامدارىن جەتكىزگەن ەدى.
كەشە ماسكەۋدە وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا نەگىزىنەن مينسكىدە كوتەرىلىپ, ونىڭ الدىنداعى جيىنداردا ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ دەنى تالقىعا ءتۇستى.
كەڭەس وتىرىسى باستالماس بۇرىن اۋەلگى كەزەكتە قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەكىجاقتى كەزدەسۋى ءوتتى. كەزدەسۋدە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرى, سونداي-اق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر اياسىنداعى ەكونوميكالىق ءوزارا ىقپالداستىق اسپەكتىلەرى قارالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوتىپ بارا جاتقان جىل ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ ءۇشىن تابىستى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز XXI عاسىرداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويدىق, بىرقاتار باسقا دا كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىك. سونىمەن بىرگە, جوسپارلانعان ەكىجاقتى قۇجاتتارعا, اتاپ ايتقاندا, اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا, بايقوڭىر عارىش ايلاعىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جونىندەگى جول كارتاسىنا, سونداي-اق, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان تاراپى قولداپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
بۇعان قوسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوچيدە وتەتىن قىسقى وليمپيا ويىندارىنا تابىس تىلەدى.
ءوز كەزەگىندە ۆ.پۋتين قازاقستان پرەزيدەنتى ساپارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ جەمىستى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– تاراپتارىمىز بەلسەندى جۇمىس ىستەدى, بىرقاتار قۇجاتتار دايىندادى. سوڭعى كەزدەسۋىمىزدەن بەرگى ۋاقىتتا ەداۋىر تۇيتكىلدى سالالارداعى, سونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى, سونداي-اق, «بايقوڭىر» كەشەنىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جونىندەگى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزدى تەرەڭدەتۋگە جانە ونىڭ اياسىن ۇلعايتۋعا بايلانىستى ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا كوپ جۇمىس اتقارىلدى, – دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى, ولاردىڭ اراسىندا:
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت;
– «بايقوڭىر» كەشەنىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جونىندەگى 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى;
– قازاقستان اۋماعى ارقىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا رەسەيلىك مۇنايدى تاسىمالداۋ سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى اراسىنداعى كەلىسىم;
– 2002 جىلعى 7 ماۋسىمداعى مۇناي ءترانزيتى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى اراسىنداعى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما;
– 2010 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋ سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما بار.
بۇدان بولەك, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا جانە تەرەڭدەتۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى سەرگەي يۆانوۆ پەن «گازپروم» ااق باسقارما توراعاسى الەكسەي ميللەر «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
بۇدان كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك پەن كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىستا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت جوباسىمەن, ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن وداعى مەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قوسىلۋىنىڭ جول كارتاسىمەن جۇمىس بارىسى, سونداي-اق, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ بىرقاتار باسقا دا اعىمداعى ماسەلەلەرى قارالدى.
وتىرىستى اشقان رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ءۇش مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ ينستيتۋتتىق بولىگىن ازىرلەگەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ ارقاۋلىق قاعيداتتارى بەكىتىلدى. بۇل قاعيداتتار نەگە سۇيەنەدى دەگەنگە كەلسەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وعان مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ ءمۇددەلەرىن جان-جاقتى ەسكەرۋى ءتيىس. ءبىز بۇل وداقتى ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالارىن نىعايتۋ, دامىتۋ جانە مەملەكەتتەر ىقپالداستىعىن جانداندىرۋ ءۇشىن قۇرامىز. بۇل رەتتە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا باسەكەگە قابىلەتتىلىك, جاڭعىرتۋ, ەلدەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءماسەلەلەرى ۇسىنىلدى. بۇگىندە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ ءبىرىنشى بولىگى دايىن بولعان كەزدە, ءبىز ونى سالالىق تۇرعىدا تولىقتىرۋىمىز قاجەت. قازىرگى تاڭدا بۇل جۇمىستار بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2014 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك پەن كەدەن وداعى اياسىندا قالعان كەدەرگىلەر مەن شەكتەۋلەرگە قاتىستى تىزبەلەر شوعىرى جاسالىپ, ولاردى جويۋدىڭ ناقتى مەرزىمى انىقتالۋى ءتيىس. بۇل – ماڭىزدى مىندەت. وسىنداي مىندەتتەر جۇزەگە اسىرىلعاندا عانا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق جۇيە ۇيلەسىمدى جانە جوعارى تيىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى, دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ءبىرىنشى كەزەكتە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ ينستيتۋتتىق بولىگى جۇزەگە اسىرىلعانىنا توقتالدى. الايدا, جۇيەلىلىك تۇرعىسىنان كەلگەندە, ول كەلىسىم ساراپشىلار دەڭگەيىندە كەلىسىلگەن جوق. بۇل ءبىزدىڭ العا جىلجۋىمىزعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا كىم قانداي جۇمىستاردى اتقارۋى كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى ناقتىلاپ الۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, جوعارى جانە ۇكىمەتارالىق كەڭەستىڭ شەشىمى تەك ساياسي قۇجات تۇرىندە عانا قالىپ قويماي, ونىڭ ورىندالۋى بارلىق تاراپقا مىندەتتەلۋى ءتيىس. بۇل بىزگە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىن نازاردا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى ا.لۋكاشەنكو.
بەلارۋس پرەزيدەنتىنەن كەيىن ءسوز العان قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وتىرىسىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن رەسەيلىك تاراپقا العىسىن بىلدىرە كەلە, ءار جىلدىڭ سوڭىندا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە قاتىستى جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلاۋ يگى داستۇرگە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. ءوتىپ بارا جاتقان جىل كەزدەسۋلەرگە تولى بولدى, سونىڭ ارقاسىندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ورتاق ينتەگراتسيالىق ءىسىمىزدى تابىستى ىلگەرىلەتۋدەمىز. ەندى ءبىر اپتادان سوڭ ءبىز 2014 جىلدى – وتە ماڭىزدى جىلدى قارسى الامىز. ءبىز كەلەسى جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويۋ مىندەتىن العا قويدىق جانە ونى ىسكە اسىرۋعا ماقساتتى تۇردە قادام باسىپ كەلەمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى مينسكىدەگى قازان ايىنداعى ۋاعدالاستىقتارعا قاراماستان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت جوباسىنىڭ ينستيتۋتتىق تا, فۋنكتسيالىق تا بولىگى بويىنشا كەلىسە الماۋشىلىق ءالى دە ساقتالىپ وتىرعانىن ايتتى. وكىنىشكە قاراي, شارتتىڭ جەكەلەگەن باپتارىنىڭ ماتىندەرىن وزگەرتۋ, ولاردى قاراۋدا تاراپتار ساراپشىلارىنىڭ اسىعىس رەجىمدە جۇمىس جۇرگىزۋى جانە ت.ب. جايتتار كەزدەستى. وسىنىڭ ءبارى شارتتىڭ جوباسىن قول قويۋ ءۇشىن دايىنداۋ مەرزىمىن ۇزارتا تۇسۋدە. قۇجاتتارمەن جۇمىستى اياقتاۋ ءۇشىن بارلىق كۇشتى سالۋ كەرەك. ماسەلەن, ساراپشىلار ءالى كۇنگە دەيىن بىرىڭعاي تەرمينولوگيالىق سوزدىك قالىپتاستىرعان جوق. شارتتىڭ ساياساتقا قاتىستى «بىرىڭعاي», «كەلىسىلگەن», «ۇيلەستىرىلگەن» سەكىلدى نەگىزگى تەرميندەرى تۋرالى ورتاق تۇسىنىستىك جوق. ازىرگە ساراپشىلار تەرمينولوگيا جونىندە كەلىسىمگە كەلە الماي جاتقاندا, بۇكىل شارت تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس. تىم تاپتىشتەۋ مەن بۇل ماسەلەلەر ءجونىندەگى پىكىرتالاسقا ۇرىنباس ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىزگە, ەەك كەڭەسىنە جانە سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنا شارت بويىنشا كەلىسىمدى كەلەسى جىلعى ناۋرىزعا دەيىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرۋدى ۇسىنامىن, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى الدىمەن ينتەگراتسيا ءۇشىن ىرگەتاس دايىنداپ الىپ, ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ تەرەڭىرەك تۇرلەرىنە سودان كەيىن ءوتۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭدىلىك قاعيداسىن ساقتاۋعا نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى قازىرگى كەزەڭدە ۇيلەستىرىلگەن نەمەسە كەلىسىلگەن ساياساتقا, بارلىق قاتىسۋشىلاردى قىزىقتىراتىن سالالاردا ورتاق نارىق قالىپتاستىرۋعا دەن قويعان پايدالىراق بولار ەدى. ساۋدا ساياساتى ءبىز بىرىڭعاي ساياساتقا قول جەتكىزگەن باعىتتاردا, مىسالى, ءۇشىنشى ەلدەرگە قاتىستى, ءسوز جوق, ساقتالۋعا ءتيىس. ال بىراق باسقا سالالاردا «بىرىڭعاي ساياسات» جانە «بىرىڭعاي نارىق» تۇسىنىكتەرىن قولدانۋدىڭ تۇگەل قامتيتىن سيپاتىنا نازار اۋدارۋ ارتىق دەپ سانايمىن, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى قۇرىلىپ جاتقان وداقتى ساياسيلاندىرۋعا جول بەرمەۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە توقتالدى. ءبىز ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدامىز. سوندىقتان كوميسسيانىڭ مىندەتى شارتقا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا شەگىنەن شىعاتىن ەرەجەلەردى قوسپاۋ. شەكارانى قورعاۋ, كوشى-قون ساياساتى, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ءتارىزدى باعىتتار, سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, مادەنيەت, ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك ماسەلەلەرى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا جاتپايدى جانە ەكونوميكالىق وداق پىشىنىنە كوشىرىلۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل ماسەلەنىڭ بارلىعى ۇقشۇ, تمد اياسىنداعى كوپتاراپتى كەلىسىمدەر پىشىنىندە دە, ەكىجاقتى پىشىندە دە جاقسى رەتتەلگەن. قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتار جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى بىرىزدەندىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلۋدە, الايدا, بۇل سالالار تازا ۇلتتىق سالالار, مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ ءمانى بولىپ تابىلادى جانە جۇيەلەنگەن شارتتان الىنىپ تاستالۋعا ءتيىس, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇعان قوسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتەر باسشىلارى جانە ۇكىمەتتەر دەڭگەيىندەگى جوعارى كەڭەسكە ۇلتۇستىلىك وكىلەتتىكتەردى بەرۋگە بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. كوميسسيا – ۇلتۇستىلىك ورگان. ءبىز ينتەگراتسيانى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن وسىعان باردىق. ونىڭ وكىلەتتىگى قول قويىلعان شارتتارمەن جانە كەلىسىمدەرمەن ناقتى رەتتەلەدى ءارى تەك قانا ەكونوميكالىق سالاعا جاتادى. ءبىز سىزدەرمەن بىرگە, مەملەكەتتەر باسشىلارى رەتىندە, كوميسسيا مۇشەلەرىن تاعايىندايمىز, ءبىزدىڭ شەشىمىمىز ستراتەگيالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق سيپاتقا يە. ءبىز تاپسىرمالار بەرەمىز, كوميسسيانىڭ ءىس-قيمىلىن ماقۇلدايمىز جانە شارتتارعا قول قويامىز. كوميسسيا ولاردى ورىندايدى, سەبەبى, ول – جوعارى ورگاننىڭ تاپسىرماسى. وسى قۇرىلىمدى ساقتاۋ قاجەت, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستان باسشىسى وداق تۋرالى شارت وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وزگە ەلدەر مەن ۇيىمدارمەن اراداعى حالىقارالىق شارتتارىنا نۇقسان كەلتىرمەۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنىڭ بۇدان دا ءتيىمدى جولعا قويىلۋىنا, ەەك دەپارتامەنتتەرىندە ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ تەڭدەي وكىلدىك ەتۋى ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە نازار اۋداردى. ۇنەمى تالقىلانىپ جۇرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – كوميسسياعا جاڭا وكىلەتتىكتەر بەرۋ. قازىر ەەك وكىلەتتىگىن اسا كەڭەيتۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. بۇل جونىندە ءبىز مامىر ايىندا استانادا دا, قازان ايىندا مينسكىدە دە سويلەسكەنبىز. ايتكەنمەن, شارت جوباسىمەن جۇمىس بارىسىندا كوميسسيانىڭ كوپتەگەن ساتتەردە وزىنە قوسىمشا وكىلەتتىكتەر العىسى كەلەتىنى بايقالادى. كوميسسيا قىزمەتىن باعالاۋ تەتىكتەرى تۋرالى ماسەلە قويۋ الدەقايدا پايدالىراق بولار ەدى دەپ ويلايمىن. قازاقستان مەن رەسەيدە مەملەكەتتىك ورگانداردى باعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. سولاردىڭ نەگىزىندە ورتاق ادىستەر ازىرلەپ, ونى كوميسسيا قىزمەتىن باعالاۋعا قولدانۋعا بولادى, دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق, قازاقستان باسشىسى قابىلداناتىن شەشىمدەرگە القا مۇشەلەرىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن بەكىتۋدى ۇسىندى. بۇل حالىقارالىق شەنەۋنىكتەردى ءار قادامىن سالماقتاپ, كەز كەلگەن ماسەلەگە وبەكتيۆتى قاراۋعا ءماجبۇر ەتەدى. بۇل نورمالاردى شارت جوباسىنا قازىردەن-اق قوسۋ كەرەك نەمەسە ۇكىمەتتەرگە بىرلەسىپ جەكە قۇجات ازىرلەۋدى جانە ونى كەزەكتى وتىرىسىمىزعا ۇسىنۋدى تاپسىرۋ قاجەت. جالپى العاندا, قازاقستاننىڭ بەرىك, كۇشتى ءارى ءتۇرلى وزگەرىستەرگە يكەمدى ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا بەيىلدى ەكەنىن تاعى ءبىر رەت قۋاتتايمىن. مۇنداي وداق وعان قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرگەندە عانا قالىپتاسۋى مۇمكىن. ساراپشىلار ءبىراز جۇمىس اتقاردى, ەندى ايتىلعان ەسكەرتۋلەردى ەسكەرە وتىرىپ, بىرلەسكەن قىزمەتتى جالعاستىرۋ قاجەت, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى مامىردا قول قويۋعا ءازىرلەۋ سياقتى اۋقىمدى مىندەت قويىلىپ وتىرعاندىقتان, كەلەسى جىلى جۇمىستاردىڭ بۇدان از بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى وتىرىسى اياسىندا پرەزيدەنتتەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمنىڭ دايىندالۋ بارىسىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ 2014 جىلعى بيۋدجەتى تۋرالى جوبانى تالقىعا سالدى.
قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن شاعىن قۇرامداعى وتىرىسى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. وعان قىرعىزستان پرەزيدەنتى ا.اتامباەۆ, ارمەنيا پرەزيدەنتى س.سارگسيان, ۋكراينا پرەمەر-ءمينيسترى ن.ازاروۆ قاتىستى. وتىرىس اياسىندا تاراپتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى, سونداي-اق, كۇن تارتىبىنە قويىلعان باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا كەڭ كولەمدە پىكىر الماستى.
* * *
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى قورىتىندىلانعاننان كەيىن كەدەن وداعىنا مۇشە «ۇشتىك» ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى جۋرناليستەر الدىنا شىعىپ, ءوز مالىمدەمەلەرىن جاسادى. كەڭەس وتىرىسىنىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستان, بەلارۋس باسشىلارى جيىننىڭ ىسكەرلىك جانە پىكىرتالاستىق اۋاندا وتكەنىن جەتكىزدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ بيىلعى, 2013 جىلدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايرىقشا اتاپ وتە كەلە, جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ءۇش وتىرىسى سونىڭ ايقىن دالەلى ەكەنىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي اۋقىمداعى جۇمىستاردىڭ بارلىعى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولماق. ول, سونداي-اق, اتالعان وداق جونىندەگى كەلىسىمنىڭ سالالىق بولىگىن دايىنداۋدا وڭ وزگەرىستەر بارىنا, بۇل رەتتە ءار تاراپ كەلەر جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمنىڭ سوڭعى نۇسقاسىن ازىرلەپ, «ۇشتىك» ەلدەرى پارلامەنتتەرىنىڭ راتيفيكاتسيالاۋىنا جىبەرۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. وسىلاي دەي كەلە, قازاقستان باسشىسى از ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىس رەجىمىنە قاراماستان, بولاشاقتاعى وداققا قاتىستى نەگىزگى جوبانىڭ ساپالىق مازمۇنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەكتىگىن دە باسا ايتتى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانى ينتەگراتسيانىڭ جاڭا دەڭگەيىنە ساي قۇرىلىمداپ, سول ارقىلى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىنداعى ەلدەر مۇددەلەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋىنا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ءبىز وتكەن كەزەڭدەرگە قايتا ورالمايمىز. بۇل ءبىزدىڭ ورتاق جانە ناقتى ۇستانىمىمىز. ءبىز ارتقا ەمەس, العا جىلجيتىن بولامىز. ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر قانداي دا ءبىر ساياسي يدەيالاردى كوزدەمەي, حالىقتاردىڭ يگىلىگى ءۇشىن قۇرىلادى. سونداي-اق, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتىپ, ونى ەكونوميكانى دامىتۋ ارقىلى ودان ءارى بەرىكتەندىرە تۇسۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى. سەبەبى, ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ وزەگىندە ەكونوميكالىق پراگماتيزم, ءوزارا سىيلاستىق, بارلىق شەشىمدى قابىلداۋعا قاجەتتى تەڭ قۇقىقتىلىق جانە اشىقتىق جاتىر. ءبىز ەۋرازيالىق وداقتى باسقالاردان ىرگەمىزدى اجىراتۋ ءۇشىن قۇرمايمىز, كەرىسىنشە, باسقا سەرىكتەستەرمەن نەعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ءۇشىن قۇرامىز, دەدى ن.نازارباەۆ.
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ايتارىم, قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى جۇمىستاردى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جانە دوستىق نەگىزدە جۇرگىزۋدە. دەمەك, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا بارلىق ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ايتارلىقتاي دەڭگەيدە نىعايتاتىن بولادى. قازاقستان – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيا يدەياسىنىڭ باستاماشىسى. ال بۇگىن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى ورتاق ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن سەنىممەن قادام باسىپ كەلەدى, دەدى قازاقستان باسشىسى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىم جوباسىن ازىرلەۋدە «ۇشتىك» ەلدەرى ەداۋىر ىلگەرى قادامدارعا بارعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىز بۇگىن تەڭ قۇقىقتىق پەن تەڭ باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردىق. ال باسەكەلەستىك تۋرالى ءبىرتۇتاس ەرەجەلەردىڭ بۇزىلۋى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ ارنايى سوت قۇرامىندا قارالاتىن بولادى, دەدى ۆ.پۋتين. رەسەي پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى ءسوز قوزعاي كەلە, وداق تۋرالى كەلىسىمنىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتىق بولىگى دايىن بولعانىن, بۇل بولىكتە ونىڭ بولاشاقتاعى حالىقارالىق قۇقىقتىق مارتەبەسى, مىندەتتەرى مەن قىزمەت ەتۋ تەتىكتەرى, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بازالىق قاعيداتتارى ايقىندالعانىن اتاپ ءوتتى. ول, سونداي-اق, وتىرىس بارىسىندا ارمەنيانىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جانە كەدەن وداعىنا قوسىلۋى جونىندەگى «جول كارتاسى» بەكىگەنىن, قىرعىزستانعا قاتىستى دا ءدال سونداي جوبا دايىن بولعانىن جەتكىزدى.
بەلارۋس پرەزيدەنتى ا. لۋكاشەنكو دا ارىپتەستەرىنىڭ ويىن قۋاتتاپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر اياسىندا كەدەرگىلەر مەن قاراما-قايشىلىقتاردى جويۋدى نازاردا ۇستاۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
ء باسپاسوز ءماسليحاتى سوڭىندا كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىن جىل سايىن ءۇش مارتە وتكىزۋ ءداستۇرىن ودان ءارى جالعاستىرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.