كەشە استانادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «يندۋستريالاندىرۋ كۇنى» ءوتتى. وندا ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى قورىتىندىلانىپ, ەلباسىنىڭ «التىن ساپا», «پارىز», «وندىرىستەگى ۇزدىك يننوۆاتسيا-2013», «ۇزدىك يندۋستريالىق جوبا» اتتى ارنايى سىيلىقتارى تابىس ەتىلدى.
كەشە استانادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «يندۋستريالاندىرۋ كۇنى» ءوتتى. وندا ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى قورىتىندىلانىپ, ەلباسىنىڭ «التىن ساپا», «پارىز», «وندىرىستەگى ۇزدىك يننوۆاتسيا-2013», «ۇزدىك يندۋستريالىق جوبا» اتتى ارنايى سىيلىقتارى تابىس ەتىلدى.
تەلەكوپىر تاعىلىمى
سالتاناتتى شارا بارىسىندا جالپى ۇلتتىق تەلەكوپىر ۇيىمداستىرىلدى. تەلەكوپىر ارقىلى ەلباسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان بىرنەشە وندىرىستىك جوبالاردى ىسكە قوستى.
اعىمداعى جىل ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ءتورت جىلىن تاۋىسىپ, العاشقى بەسجىلدىققا اياق باسقان شاق. ونىمەن قوسا بۇل ەلباسىنىڭ مەملەكەت الدىنا ماڭىزدى مىندەت قويعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ورىنداۋ كەزەڭىنە كىرىسكەن جىل. ياعني, وسى جىلدان بەرى قازاقستان الەمدەگى ەڭ وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىنداعى كۇردەلى جولدىڭ العاشقى جىلىن ارتقا تاستاعالى وتىر. ءيا, ۇزدىك وتىزدىققا ەنۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اسا ماڭىزدى ءرول اتقارارى انىق. سەبەبى, ءبىزدى بيىككە بەتتەتىپ, اسۋدى باعىندىرۋعا اپارار كۇش وسى وندىرىستىك جەتىستىكتەر بولسا كەرەك-ءتى.
بىردەن وتىزدىق تۋرالى ويعا الۋىمىز دا بەكەردەن ەمەس, وعان ءبىزدىڭ بۇگىنگى وندىرىستىك الەۋەتىمىز, قولعا العان بىرەگەي جوبالارىمىز باتىلدىق بەرگەنى راس. ماسەلەن, اتاپ ايتار بولساق, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ نەگىزىندە بۇگىنگە دەيىن 600-دەن استام جوبا پايدالانۋعا بەرىلىپتى. ونىڭ 125 جوباسى اعىمداعى جىلى ىسكە قوسىلعان. بارلىق كاسىپورىنداردان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىلارى 2,5 ترلن. تەڭگەگە ءونىم شىعارعان. سونداي-اق, 60 كاسىپورىن 126 ملرد. تەڭگەگە ءونىم ەكسپورتتاعان. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ نىساندارىندا 50 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا تۇرعان. بۇل باعدارلاما تەك ونەركاسىپ ورىندارىن اشۋمەن شەكتەلمەيدى. سونىمەن قوسا ەلىمىزدىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلعان تەمىرجول مەن تاس جولداردىڭ قۇرىلىسى دا وسى باستامانىڭ جەمىسى. بۇدان بولەك ەلدى مەكەندەردى تابيعي گازبەن قامتۋ جانە كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىستارى بويىنشا دا وڭ ناتيجەلەر بار. ال كەشەگى تەلەكوپىر بارىسىندا ەلباسىنىڭ رۇقسات بەرۋىمەن ىسكە قوسىلعان 10 جوبا, كەڭەيىپ-جاڭعىرتىلعان 4 جوبا دا وسى باعدارلامانىڭ جارقىن جەتىستىكتەرى.
سونىمەن, «يندۋستريالاندىرۋ كۇنىندە» استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىنا بۇكىل بيلىك باسىنداعىلار, ۇكىمەت مۇشەلەرى, دەپۋتاتتار مەن بيزنەسمەندەر «ءتورت كوزى تۇگەل» جينالدى. ءبارىنىڭ نازارى الدارىنداعى الىپ ەكران, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىمەن لەزدە تىكەلەي بايلانىستىراتىن – تەلەكوپىردە. تىزگىندى ۇستاعان قوس جۇرگىزۋشى كەزەگىمەن وڭىرلەردى بايلانىسقا شاقىردى. ءبىرىنشى بولىپ ماڭعىستاۋدان اقتاۋ تەڭىز پورتىنداعى قۇرعاق جۇك تاسىمالداۋ كومپانياسى تىكەلەي ەفيرگە شىقتى. اقتاۋ تەڭىز پورتىنداعى قۇرعاق جۇك تاسىمالداۋ كەمەسىنىڭ كاپيتانى ميحايل يالباچەۆ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا كەمەنىڭ جاي-جاپسارىن باياندادى. قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسى اتالعان كومپانيانى قۇرىپ, قازاقستاننىڭ تۋى استىندا جۇمىس ىستەيتىن, ارقايسىسىنىڭ سىيىمدىلىعى 5 مىڭ توننانى قۇرايتىن 2 كەمە ساتىپ العانىن جەتكىزگەن كاپيتان م.يالباچەۆ ەلباسىنان كەمەلەرگە اتاۋ بەرۋدى سۇرادى.
«بۇل – ەلىمىزدىڭ ومىرىندەگى وتە ماڭىزدى وقيعا. العاش رەت تەمىر جول, اۆتوموبيل جولدارى ارقىلى باتىس قىتايدى قازاقستان ارقىلى كاسپي تەڭىزىمەن ەۋروپاعا جالعايتىن مەملەكەتكە اينالىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا قۇرعاق جۇك تاسىمالداۋ ماسەلەسى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى بولاتىن. قازىر ءبىز سۋعا قازاقستاندىق كەمەلەردى تۇسىردىك. مەن بارلىق تەڭىزشىلەردى جانە ماڭعىستاۋلىقتاردى وسى زور وقيعامەن قۇتتىقتايمىن. جالپى, ات بەرۋ قاراپايىم ءىس ەمەس. ونىڭ زور جاۋاپكەرشىلىگى بار», دەگەن پرەزيدەنت كەمەلەردىڭ ءبىرىن –تۇركىستان, ال ەكىنشىسىن – بەكەت اتا دەپ اتادى.
تەلەكوپىر ارقىلى ەلباسى نازارىنا ۇسىنىلعان كەلەسى جوبا – «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولىنىڭ «شىمكەنت-تۇركىستان» ۋچاسكەسىنىڭ اشىلۋى بولدى. ونى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان تىكەلەي بايلانىسقا شىققان كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى مەرەكە پىشەمباەۆ تانىستىردى. م.پىشەمباەۆ پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن سالىنىپ جاتقان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالىنىڭ بيىل 806 شاقىرىمى اياقتالعانىن حابارلادى. بۇگىندە قۇرىلىس جۇمىستارى 5 وبلىستا جۇرگىزىلۋدە ەكەن. بۇل جۇمىسقا 35 مىڭ ادام تارتىلعان. جاڭا جول بويىندا زاماناۋي قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى اشىلىپ جاتىر.
ءوز كەزەگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردى وسى ايتۋلى شارامەن قۇتتىقتاي كەلە, «جول قۇتتى بولسىن! جاڭا عانا كاسپيگە تۇسىرىلگەن 2 كەمەگە ات بەردىك. بىرەۋىنىڭ اتى – تۇركىستان, قوجا احمەت ياساۋي – ءبىزدىڭ رۋحاني قازىنامىز. ەكىنشىسىنىڭ اتى – بەكەت اتا. سولاردىڭ ارۋاعى ءبىزدى قولداپ ءجۇرسىن دەگىم كەلەدى. رۇقسات», دەدى.
بۇدان ءارى تەلەكوپىر ارقىلى ەلباسىنىڭ رۇقساتىن العان جوبا – «Global Ecological Group Almaty» جشس (GEGA) ءوندىرىستىك-لوگيستيكالىق ورتالىعى. كاسىپورىن ديرەكتورى نيكولاي كاشيرين ورتالىقتىڭ زاماناۋي تالاپتارعا ساي زور مۇمكىندىكتەرىن باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق حالىقارالىق ا ستاندارتىنا ساي سالىنعان. ازىق-ت ۇلىك ساقتاۋدىڭ قاجەتتى بارلىق تەمپەراتۋراسىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ارنايى ورتالىق ساپالى ءارى قولجەتىمدى باعاداعى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
بۇدان ءارى تەلەكوپىر بايلانىسى ارقىلى تۇركىستانعا گاز قوسىلدى. ايتا كەتەيىك, تاياۋدا عانا قوسىلعان «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرى ارقىلى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنە وتاندىق گاز كەلە باستاعانى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەندى, مىنە, 200 مىڭنان استام حالقى, 40 مىڭ تۇرعىن ءۇيى بار تۇركىستان قالاسى ەكولوگيالىق وتىنعا قول جەتكىزىپ وتىر. قالاعا گاز بەرۋگە رۇقسات ەتكەن مەملەكەت باسشىسى قالا تۇرعىندارىن قۇتتىقتاي كەلە, «شىمكەنت-تۇركىستان ارقىلى اۆتوكولىك ءدالىزى سالىندى. تەمىر جول بار. ەندى گاز كەلدى. جاقسىلاپ جۇمىس ىستەڭىزدەر, تابىستى بولىڭىزدار. ەلىمىزگە قىزمەت ەتىپ, ءوز جاعدايلارىڭىزدى, ەلدىڭ جاعدايىن ويلاڭىزدار», دەدى.
جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر اياسىندا بۇدان ءارى پرەزيدەنت الماتى وبلىسىنداعى قاپشاعاي كۇن ەلەكتر ستانساسىن ىسكە قوستى. تىكەلەي ەفير ارقىلى جوبانى تانىستىرعان «سامۇرىق-ەنەرگو» اق باسشىسى الماسادام ساتقاليەۆ قاپشاعاي كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتى 2 مۆت قۇرايتىنىن, ول 600 ءۇيدى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جەتەتىنىن حابارلادى.
ەلباسى جوبانى زور قۋانىشپەن قوساتىنىن جەتكىزە وتىرىپ, «بۇل – ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋىندەگى العاشقى قارلىعاشتاردىڭ ءبىرى. بۇل جوبا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا دا ماڭىزدى. كۇننەن قۋات الاتىن ەلەكتر ەنەرگياسى ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىن بولسىن. ىسكە ءسات!» دەدى.
ايتا كەتسەك, جالپى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا بۇل باعىتتا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جەمىستى جۇمىستار از ەمەس. ماسەلەن, 2013 جىلدىڭ 11 ايىندا ەلدەگى 68 ەلەكتر ستانساسى 83 ملرد. كۆساع قۋات ءوندىرىپتى. ءتورت جىلدا ءوندىرۋ كولەمى 10 ملرد.-تان استامعا وسكەن. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا 14 جوبا قوسىلعان. بۇگىندە ونىڭ 8-ءى اياقتالدى. سول سياقتى, سارقىلماس قۋات كوزدەرى نىسانداردا 650 ملن. كۆ ساعات ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلگەن. بۇل باعىتتا وسى جىلى 12 نىسان ىسكە قوسىلدى. ونىمەن قوسا قوردايدا جەل ەلەكتر پاركى سالىنۋدا. ەلىمىزدە وسىنداي جەل پاركتەرىن سالاتىن ارنايى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلۋدا.
پرەزيدەنت تەلەكوپىر ارقىلى الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى جاركەنت كراحمال-سىرنە زاۋىتىن دا ىسكە قوستى. اتالمىش زاۋىتتا جۇگەرى تەرەڭ وڭدەلىپ, قانتتى تولىق ايىرباستايتىن ونىمدەر شىعارىلا باستايدى. بۇدان بولەك, زاۋىتپەن قوسا جۇگەرىگە قاتىستى تەرەڭ وڭدەۋدىڭ كلاستەرى قالىپتاسپاق. ءسويتىپ, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىنداعى نىسان شەتتەن يمپورتتالاتىن ونىمدەردى وتاندىق ونىممەن الماستىراتىن بولادى. زاۋىت ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى بولماق.
«پانفيلوۆ اۋدانى ءوزىنىڭ جۇگەرى سۇرىپتارى ارقىلى ۇدايى ماقتانىشقا يە ەدى. الايدا, بۇل دارەجەدەن سوڭعى ۋاقىتتا ايىرىلىپ قالعان بولاتىنبىز. ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە ءتيىسپىز. وسى تۇرعىدان العاندا جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەۋگە كىرىسكەندەرىڭىز قۋانتادى», دەدى ەلباسى ن.نازارباەۆ.
يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا قارقىن العان سالانىڭ ءبىرى – قۇرىلىس. قازىرگى تاڭدا قازاقستان وزىنە قاجەتتى تسەمەنت, ارماتۋرا, قۇرىلىستىق بوياۋلاردى تۇگەل وزىندە شىعارادى. وسى ماقساتتاردى كوزدەگەن جامبىل وبلىسىنداعى «قۇرىلىس-پوليمەر» جشس بۇگىنگە يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋمەن اينالىسادى. كەشە تەلەكوپىر ارقىلى ەلباسىنا وسى كاسىپورىننىڭ ونىمدەرى تانىستىرىلدى.
«ءبىزدىڭ زاۋىت پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى ءۇشىن تەڭدەسسىز ءونىم شىعارادى. ول جول, عيمارات پەن وزگە دە قۇرىلىستاردا پايدالانىلادى. ءبىزدىڭ تاۋارلاردى قولدانۋ نىساننىڭ وزىندىك قۇنىن 10-12 پايىزعا دەيىن ازايتادى. شىن مانىندە ءبىز قىمبات قۇرىلىس ماتەريالدارىن پوليمەرلەرگە الماستىرامىز. ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز «باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي» جولىنىڭ قۇرىلىسىندا قولدانىلىپ جاتىر», دەدى «قۇرىلىس-پوليمەر» جشس ديرەكتورى مارك ۆەكسلەر.
مەملەكەت باسشىسى قۇرال-جابدىقتارى تمد ەلدەرى بويىنشا بىرەگەي بولىپ تابىلاتىن نىساننىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, ساتتىلىك تىلەدى.
«يندۋستريالاندىرۋ كۇنى» اياسىندا ىسكە قوسىلعان تاعى ءبىر كاسىپورىن – قاراعاندى وبلىسىنداعى تەمىر-بەتون ءوندىرۋ ءوندىرىسى.
«ككك بەتون» جشس مالىمەتىنە قاراعاندا, اتالعان ءوندىرىستى جۇزەگە اسىرۋدا الەمدىك ۇزدىك تاجىريبە زەردەلەنگەن. زاۋىتتا تۇرعىن ءۇي, ونەركاسىپتىك, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىسىنا قاجەتتى ونىمدەر شىعارىلادى. وسى ورايدا زاۋىت ونىمدەرى قۇرىلىس مەرزىمى مەن شىعىستاردى ايتارلىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
ءوندىرىس ورنىن اشۋعا رۇقسات بەرگەن ەلباسى ءوز سوزىندە بۇل وتە ماڭىزدى كاسىپورىن ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, ونىڭ ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس سالاسىنا ايتارلىقتاي پايداسى تيەتىنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە حالىق ءۇشىن «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. بارشا قازاقستاندا بۇگىندە قۇرىلىس كراندارى قۇرىلىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرۋدە. سوندىقتان دا ءبىز نەمىس تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن وسى كومبيناتتاردى گەرمانيادان الدىق. بۇل كومبيناتتاردىڭ قۇرىلىسى باسپانا قۇنىن 15-30 پايىزعا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز كەزەگىندە وسى ونىمدەر جەڭىل, ەنەرگيا ۇنەمدەگىش تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن», دەدى ەلباسى.
«يندۋستريالاندىرۋ كۇنى» اياسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوستاناي قالاسىنداعى سۇرىپتى پروكات (بولات يلەۋ) زاۋىتىن ىسكە قوستى. قوستاناي قالاسىندا 2,5 جىل ىشىندە جاڭادان ەڭ زاماناۋي جانە قۋاتتى مەتالل سۇرىپتاۋ زاۋىتى سالىنعان. بۇل كاسىپورىن قۇرىلىس ارماتۋراسىن وندىرەدى. ءوندىرىس كولەمى – جىلىنا 450 مىڭ توننا. زاۋىتتا 250-دەن استام ادام جۇمىس ىستەيدى, ال ورتاشا جالاقى مولشەرى 160 مىڭ تەڭگە. جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قازاقستان دامۋ بانكى مەن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى قولداۋ كورسەتكەن.
«قوستانايدا مۇنداي مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىن پايدا بولعانىنا قۋانىشتىمىن. 450 مىڭ توننا سۇرىپتى پروكات كەڭەس وداعى ولشەمى بويىنشا دا ءىرى كاسىپورىن بولىپ سانالادى. بۇل قاجەتتى ءونىم. ءبىز قازاقستانعا ۇلكەن كولەمدە قۇرىلىس مەتالىن, ارماتۋرالاردى جانە باسقا ونىمدەردى تاسىمالدايمىز. سوندىقتان دا مۇنداي زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلۋى ايرىقشا قۋانتادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تەلەكوپىر بارىسىندا, سونداي-اق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «حيمفارم» اق-تىڭ جاڭا وندىرىستىك قۋاتى جاريا بولدى. سەبەبى, بۇل يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇل كاسىپورىن ءدارى-دارمەك شىعاراتىن جانە فارماتسەۆتيكالىق ءونىمنىڭ ىشكى ءوندىرىسىن 50 پايىز قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ايماقتاعى جالعىز زاۋىت. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءتورت كەزەڭگە بولىنگەن. قۇنى 15 ملرد. تەڭگەدەن اسادى. ونىڭ وندىرىستىك قۋاتى ارتۋىنىڭ ارقاسىندا 500 ادامدى جۇمىسپەن قامتىماق. ەلباسى بۇل ءوندىرىس ورنىن قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى دەپ اتادى. قازىرگى كۇنى ءدارى-دارمەكتىڭ كوپشىلىگىن سىرتتان اكەلىپ وتىرعانىمىزدى ەسكە سالعان پرەزيدەنت بۇل زاۋىتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە مەملەكەت ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن ايتتى.
تەلەكوپىر ارقىلى ەفيرگە شىققان تاعى ءبىر كاسىپورىن – پاۆلودار وبلىسىنداعى كۇيدىرىلگەن انود شىعارۋ زاۋىتى. زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 136 مىڭ توننا. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ «قازاقستان ەلەكتروليزدى زاۋىتىنداعى» اليۋميني دايىنداۋدىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتۋعا جانە باستاپقى اليۋميني دايىنداۋدا قازاقستاندىق مازمۇندى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 36,1 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ وتىر, ال جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى – 470.
ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ ءبىرى – ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جول بيتۋمىن ءوندىرۋ زاۋىتى. كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن باستاۋعا رۇقسات بەرە وتىرىپ, ەلباسى بارشا قازاقستاندىقتاردى بۇل جەتىستىكپەن قۇتتىقتادى. «وسى زاۋىتتىڭ سالىنۋىنا قاتىستى مەن بىرنەشە رەت قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدىم. وڭاي بولعان جوق. ويتكەنى, جولعا توسەيتىن بيتۋمدى رەسەيدەن, باشقۇرتستاننان ساتىپ الىپ كەلدىك. وزىمىزدە شيكىزات بولدى, اسفالت بولعان جوق. ەندى مىڭداعان شاقىرىم جولدارىمىز ءوزىمىزدىڭ بيتۋممەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. بۇل – ۇلكەن قۋانىش. بارشالارىڭىزدى زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. بارلىقتارىڭىز جۇمىس ورنىن الدىڭىزدار. ەلگە ۇلكەن پايدا تۇسەتىن بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
تەلەكوپىر بارىسىندا پرەزيدەنت, سونداي-اق, وسكەمەندەگى فوتوەلەكتر پلاستينالارىن شىعارۋ زاۋىتىن ىسكە قوستى. جوبانىڭ جاي-جاپسارىن «Kazakhstan Solar Silicon» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى ۆلاديمير لي تانىستىردى. «ماۋسىم ايىندا ءسىز ءبىزدىڭ سالىنىپ جاتقان زاۋىتتا بولىپ, جىل اياعىنا دەيىن ءوندىرىستى ىسكە قوسۋدى تاپسىرعان ەدىڭىز. بۇگىن قازاقستاندىق كۇن پانەلدەرى ءوندىرىسىنىڭ تولىق تسيكلى قالىپتاسقانىن قۋانا حابارلايمىن. ءبىز جاڭا ءونىم شىعارۋعا دايىنبىز. ءوندىرىستى ىسكە قوسۋعا رۇقسات بەرۋىڭىزدى سۇرايمىز», دەدى ول. پرەزيدەنت بۇل زاۋىتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن تۇبەگەيلى جاڭا يننوۆاتسيالىق كاسىپورىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سىزدەر قۋاتى جىلىنا 65 مىڭ مەگاۆاتت پانەلدەر شىعاراسىزدار. بۇل ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتىنا پارا-پار. مەن وسى قۋانىشپەن سىزدەردى قۇتتىقتايمىن. بۇل زاۋىت ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزگەن كەزدە نەگىزگى برەند بولادى دەگەن ويدامىن. مەن زاۋىتتىڭ جۇمىسىن, ونىڭ دامۋىن باقىلايتىن بولامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ماشينا جاساۋ, ونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل قۇراستىرۋ ء–وندىرىستىڭ ەڭ جەدەل دامىپ وتىرعان سالاسى. بۇعان دەيىن قازاقستان اۆتوموبيلدەردى قۇراستىرىپ كەلسە, ەندى اۆتوموبيل وندىرەتىن جاڭا كەزەڭگە اياق باستىق. «سارىارقا اۆتوپروم» – رەسپۋبليكاداعى ورنى ەرەكشە, اۆتوكولىك قۇراستىرۋ سالاسىنداعى اسا ءىرى كاسىپورىن. «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن برەندتىڭ تاريحى ناق وسى زاۋىتتان باستالادى. كورەيا كومپانياسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن «Ssang Young NOMAD» دەپ اتالاتىن تۇڭعىش قازاق اۆتوكولىگىن جاساپ شىعارماق.
يندۋستريا يگىلىگى
ءۇيد باعدارلاماسى اياسىندا 2013 جىلعى پايدالانۋعا بەرىلگەن ينۆەستيتسيالىق-جوبالاردىڭ اشىلۋىنا ارنالعان جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر وتكىزگەننەن كەيىن ەلباسى تاۋەلسىزدىك سارايىنداعى سالتاناتتا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعىنىڭ شەشۋشى ءتورت جىلىنىڭ جۇمىس قورىتىندىسىن جانە ءۇيد باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا اتقارىلاتىن مىندەتتەردى سارالاپ, ءسوز سويلەدى.
ءبىز ءار جىلدىڭ اياعىندا داستۇرگە اينالعان ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ كۇنىن اتاپ ءوتىپ كەلەمىز, دەپ باستادى ءوز ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى. سوڭعى جىلدارى يندۋستريالىق يننوۆاتسيالىق جوبالار ءبىزدىڭ ەڭ نەگىزگى باعىتىمىز بولىپ كەلەدى. ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىن اياقتاپ كەلەمىز. وتكەن ءتورت جىلدا 500-دەن استام جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلدى, 60 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇگىندە بۇرىن ەلىمىزدە مۇلدە بولماعان ءوندىرىستىڭ, تاۋارلاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىسكە قوسىپ كەلەمىز. بۇل ءبىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرەمىز دەگەن ماقساتىمىزدى ورىنداۋداعى ماڭىزدى تابىسىمىز بولىپ سانالادى. ەندى ءبىز وزىق تەحنولوگيالار بويىنشا دامىپ, وزعان ەلدەرمەن باسەكەگە تۇسەمىز. ءبىزدىڭ شىعاراتىن ونىمدەرىمىز مەيلىنشە ساپالى, سۇرانىسقا ساي بولسا عانا الەمدىك باسەكەگە توتەپ بەرە الامىز. ەندى ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ەكىنشى بەسجىلدىعىن جۇزەگە اسىراتىن بولامىز.
ءبىز العاشقى بەسجىلدىقتىڭ ءتورت جىلىن قورىتىندىلاپ, مارە مەجەسىنە شىقتىق, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ەلباسى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزى قالانىپ, تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. ەلىمىزدە جاڭا ءوندىرىس ورىندارى, مىڭداعان جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, ولاردىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇرىن بولىپ كورمەگەن كاسىپورىندار. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ءوندىرۋشى-2020», «ەكسپورتقا شىعارۋشى-2020» جانە باسقا باعدارلامالار ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. جالپى العاندا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا 900 ناقتى يندۋستريالىق جوبا ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, تەمىر جول سالاسىندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. قازاقستانعا «الستوم», «دجەنەرال ەلەكتريك», «تالگو» سياقتى الەمدىك ءىرى كورپوراتسيالار كەلدى. دۇنيە جۇزىنە اتى ايگىلى بۇل الىپتاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلۋىنىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى, بۇل ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ كەلۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ولاردىڭ باي تاجىريبەسىن يگەرەمىز, وزىق تەحنولوگياسىن الامىز جانە بۇگىنگى زاماننىڭ وزىق كاسىپورىندارىندا ءوزىمىزدىڭ كادرلارىمىزدى شىڭدايمىز.
ودان ءارى ەلباسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تەپلوۆوزداردىڭ جولاۋشى جانە جۇك ۆاگوندارىنىڭ قالاي جاسالىپ جاتقانىنا, اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا توقتالىپ ءوتتى. مۇنداي سەرپىندى جوبالار بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ كورگەن جوق. بۇل ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى قۋانتادى. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق جەڭىسىمىز, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ جەڭىسى, دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءىس جۇزىنە اسىرىلعان بۇل شارالاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرىپ, قازاقستاندىقتاردى لايىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردىڭ تۇرمىس-جاعدايىن جاقسارتادى.
جۇزەگە اسىرىلعان وسى جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 6 پايىز بولادى دەپ كۇتىلۋدە, دەدى مەملەكەت باسشىسى. الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى باستان وتكەرىپ وتىرعان قازىرگى الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا بۇل جاقسى كورسەتكىش. ينفلياتسيا 5 پايىزدى قۇراسا, جۇمىسسىزدىق 5,2 پايىزدان اسپايدى. بۇل دا ءسوزسىز وتە جاقسى كورسەتكىش. جالپى العاندا, ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسى وتە جاقسى باستاۋ الدى. قازىر 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى جوباسىمەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىرىنشى بەسجىلدىقتىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ بۇدان كەيىنگى قادامىمىز ناقتى سارالانعان جانە ءدال ەسەپتەلگەن بولۋى ءتيىس, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكىنشى بەسجىلدىقتاعى مىندەتتەردى ايقىنداۋ كەزەڭىندە بارلىق جوبانىڭ ساپاسىنا, تيىمدىلىگىنە جانە ءوزارا بايلانىستىلىعىنا دەن قويعان ءجون ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. قازاقستان پرەزيدەنتى اتاپ وتكەندەي, ۇكىمەت ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن جاساپ, ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان ءاربىر جوبانى تىڭعىلىقتى ەلەپ-ەكشەۋى ءتيىس.
ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ نەگىزگى ۇردىستەرىنە توقتالامىن, دەدى ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى. بىرىنشىدەن بىزگە نە ىستەۋ كەرەكتىگى جونىندەگى باسىمدىقتى ناقتى ايقىنداپ الۋ كەرەك. بۇل رەتتە بارلىق باعىتتارداعى جۇمىسقا كۇش-جىگەرىمىزدى شىعىنداماي, بىرنەشە سالانى دامىتۋعا شوعىرلانۋىمىز كەرەك. العاشقى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىگىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ءبىز ءۇشىن مۇنداي سالالارعا مۇناي-گاز, تاۋ-كەن, تاماق ونەركاسىپتەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ ءوندىرىسى جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەندەرىن جاتقىزۋعا بولادى. وسى سالالاردىڭ اينالاسىندا قوسالقى كاسىپورىندار جەلىسى قۇرىلۋى ءتيىس. سولاردىڭ كومەگىمەن شيكىزاتتى دايىن ونىمگە دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. ماسەلەن, بۇگىن بىزدە تابيعي مۇناي-گاز قورى بار. ءبىز ونى تەرەڭ وڭدەۋ دارەجەسىنە دەيىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قازىر بىزدە اتىراۋ وبلىسىندا الەۋەتتى مۇناي-حيميا كومبيناتتارى سالىنۋدا. ياعني, تەك شيكى مۇناي عانا وندىرمەي, ونى دايىن ونىمگە دەيىن, پوليمەرلەرگە دەيىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. گاز سالاسىندا دا تەرەڭ قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسى بولۋ كەرەك. مىنە, وسى كاسىپورىنداردىڭ اينالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىن قۇرۋ كەرەك.
كەشە مەن قازاقستاندا جوعارى ساپالى التىن ءوندىرىسى بويىنشا ءبىرىنشى اففيناج زاۋىتىنىڭ اشىلۋىنا قاتىستىم. ەندى تەك التىن عانا ءوندىرىپ قويماي, ودان ءارى التىن بۇيىمدارىن شىعارۋعا دەيىن جەتۋ كەرەك. مىنە, ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. اگروونەركاسىپ سالاسىندا دا ونىمدەر بار, ونى الەمدىك دارەجەدەگى تاماق ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ دارەجەسىنە جەتكىزۋىمىز كەرەك. ولار وسىنداعى كورمەدە ءبىرشاما كورسەتىلگەن. الايدا, بۇل ءالى جەتكىلىكسىز. وسى كاسىپورىنداردىڭ اينالاسىندا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن بۇل بيزنەسكە زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. مەن بارلىق ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن وسى ماسەلەنى دامىتۋعا تاعى دا شاقىرامىن. بۇل ءىرى كاسىپورىندارعا قاجەتتى قانداي دا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن شاعىن كاسىپكەرلىككە بەرىپ, كوپتەگەن ادامداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا مۇمكىندىك جاساۋى كەرەك. ءبىز تاجىريبە مەن ءبىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالار الۋ ارقىلى وتاندىق يننوۆاتسيانى ءوزىمىز قۇرا الامىز.
مەملەكەت باسشىسى ءداستۇرلى سالالارداعى ءوسىمنىڭ جوعارى قارقىنىن ساقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءونىمدى وڭدەۋگە ماماندانۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىنە دە باسا نازار اۋداردى. وسى باسىمدىق بەرىلگەن سەكتورلاردا ناقتى ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ماشينا جاساۋ كەشەندەرىن وزىمىزگە اكەلۋگە كۇش سالۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. بىزگە «ۆەلوسيپەد» ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق. الەمدە بارلىق مۇمكىندىكتەر قازىر جاسالىپ قويىلعان. تەك ەندى قازاقستانعا وسىنداي بيزنەستىڭ كەلۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋ قاجەت, دەپ جالعاستىردى ءوز ءسوزىن ەلباسى. ءبىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى «دجون دير» جانە باسقا ماركالى شەتەلدىك كومباينداردى كوپتەپ ساتىپ الادى. نەگە مۇنداي كومبايندار شىعاراتىن زاۋىتتار بىزدە جوق؟ نەگە بۇل كومپانيالار بىزگە كەلىپ ءوز ونىمدەرىن شىعارمايدى؟ ءبىز ولاردىڭ ەڭ كوپ تۇتىنۋشىسى بولىپ سانالامىز عوي. مىنە, ۇكىمەت ناق وسىنداي ءىرى ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىسۋى كەرەك.
ءبىز مۇنداي مىندەتتى يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە قويعان بولاتىنبىز, الايدا سودان كەيىن بىرتىندەپ باسەڭسىتىپ الدىق, دەپ جالعاستىردى ودان ءارى ءوز ءسوزىن ەلباسى. ارينە, بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. وسى ماسەلەگە قايتا اينالىپ سوعۋ كەرەك جانە ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋ قاجەت. ەگەر وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق كومپانيالاردى نەمەسە بىرلەسكەن كاسىپورىنداردى قۇرا وتىرىپ, ەكى نەمەسە ءۇش ءداستۇرلى سەكتورلارىمىزدى دامىتاتىن بولساق, بۇل ءبىزدىڭ جۇمساعان كۇش-جىگەرىمىز بەن شىعىندارىمىزدىڭ اقتالعانى دەپ ءبىلۋ كەرەك.
يندۋستريالىق ساياسات الەمدىك وزگەرىستەرگە, ۇنەمى داميتىن تەحنولوگيالارعا تۇراقتى تۇردە دايىن بولۋى كەرەك. قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەيبىر سالالار ەرتەڭ ماڭىزدىلىعىن, باسەكەگە قابىلەتتىگىن جوعالتۋى مۇمكىن. مىنە, وسىنداي كەزەڭدە وزگەرۋگە بەيىم بولۋ كەرەك. مۇنداي جاعدايعا, اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس دايىن بولۋى كەرەك. ءبىز ءوزىمىز ءجيى مىسالعا كەلتىرەتىن كورەيانىڭ كوپتەگەن ونەركاسىپتىك سەكتورلارى بىزدىكىنە ۇقساس بولعان. الايدا, ولار كەيبىر سالالارداعى ءوندىرىستىڭ الەمدىك رىنوكتا سۇرانىسقا يە بولمايتىن تاۋار شىعارۋىن توقتاتىپ, رىنوكتا سۇرانىسقا يە باسقا ونىمدەردى وندىرۋگە كوشكەن. بۇل ماسەلەنى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وتە سەزىنۋى قاجەت. ولار رىنوك كونيۋنكتۋراسىنا بايلانىستى جەدەل وزگەرىپ وتىرۋ كەرەك.
ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ءداستۇرلى سالالارىندا ولاردىڭ ءونىمدى قايتا وڭدەۋگە ماماندانۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت. ءيا, بۇگىندە رىنوك كونيۋنكتۋراسىندا تاۋ-مەتاللۋرگيا سالاسى شيكىزات باعاسىنا بايلانىستى قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدىڭ تۇراقتى تۇردە بولۋى مۇمكىن ەمەس. الەم ەكونوميكاسى ءبىزدىڭ ءونىمدەرىمىزدى پايدالاناتىن بولادى, ولاردىڭ مەتالعا جانە ءبىز شىعاراتىن جارتىلاي فابريكاتتارعا دەگەن سۇرانىسى ارتادى. سول ۋاقىتقا دايىن تۇرۋ كەرەك. ءبىزدىڭ بۇل ءداستۇرلى سەكتورلارىمىزدىڭ كاسىپورىندارىنىڭ اينالاسىندا ۇيلەسىمدى ءوندىرىس دامۋى كەرەك. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى دامىتىلىپ, ينجەنەرلىك-سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ ورىستەۋى قاجەت.
شوب-تى اياقتان شالمايىق
ەندى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەڭىنەن توقتالعىم كەلەدى. بۇل «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى, دەدى ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى. دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) جالپىۇلتتىق ءونىم كولەمىنىڭ جارتىسىن جانە ودان دا كوبىن وندىرەدى. ماسەلەن, گەرمانيانىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى تۇرعىنداردىڭ 60 پايىزى جۇمىس ىستەيدى. بۇل سەكتور وسى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بەرەدى. ۇلىبريتانياداعى ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 48 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا ەڭبەك ەتسە, جاپونيا تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزى شوب سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. كانادادا ءىجو-ءنىڭ 46 پايىزىن شوب وندىرسە, يتاليادا بۇل كورسەتكىش 70 پايىزعا تەڭ. اقش-تا بۇل كورسەتكىش 97 پايىزدى قۇرايدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءىجو-سىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 25 پايىزدى قۇرايدى. بۇل ءبىز ءۇشىن جامان كورسەتكىش ەمەس. الايدا, ءبىز بولاشاقتا الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قۇرامىنا كىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز عوي. جوعارىدا مەن مىسالعا كەلتىرگەن مەملەكەتتەر وسى وتىزدىقتىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ەندەشە, ءبىز دە وسى جەتىستىككە ۇمتىلۋىمىز كەرەك.
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تاريحىنداعى وزىق كورپوراتسيالاردىڭ, تابىستى بيزنەسمەندەردىڭ, ءتىپتى, بۇگىنگى زامانداعى ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن كوشباسشىسىنىڭ شەجىرەسىنە زەر سالىپ قارايىقشى. ولار نەدەن باستاعان ەكەن؟ ولاردىڭ بارلىعى دا كىشىگىرىم نارسەدەن, شاعىن كاسىپورىننان باستاعان. مىنە, وسى كىشىگىرىم باستاۋدان الەمدىك الىپ كورپوراتسيالار ءوسىپ شىقتى. مەن قازاقستان دا وسى جولدان ءجۇرىپ وتۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ودان ءارى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى جاستاردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەلسەندىلىكپەن قاتىسۋى كەرەكتىگىن ايتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعدايلار جاسالعان. قازىر قازاقستاندا 800 مىڭ شوب سۋبەكتىلەرى جۇمىس ىستەيدى. بۇل سەكتوردا ەلىمىزدىڭ 2,4 ميلليونعا جۋىق تۇرعىندارى جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە شوب وندىرەتىن تاۋارلار 1,6 ەسە ءوستى نەمەسە 2008 جىلعى 4,9 ميلليارد تەڭگەدەن 2012 جىلى 8,3 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ارتتى. جاھاندىق رەيتينگ بويىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىز بيزنەس جۇرگىزۋگە ەڭ قولايلى جاعداي تۋعىزعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ باعاسى بويىنشا قازاقستان بيزنەس جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا ءوزىنىڭ بىلتىرعى كورسەتكىشىن 7 پوزيتسياعا جاقسارتىپ, 7-ورىندى يەلەندى. كاسىپورىنداردى تىركەۋ دارەجەسى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز 55-ورىننان بىردەن 65-ورىنعا جىلجىعان. نەسيە بەرۋ كاتەگورياسى بويىنشا ءبىز ءوز جاعدايىمىزدى 14 پۋنكتكە جاقسارتتىق. ءبىز بۇل باعىتتا ماقساتتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز, دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس – لايىقتى جۇمىس ورنى. وسى رەتتە شاعىن كاسىپورىندا 5 ادام جۇمىس ىستەي مە نەمەسە 10, 50, 100 ادام جۇمىس ىستەي مە, ءبارىبىر. بۇل بيزنەستىڭ ءبارى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. ويتكەنى, ول – وتباسىلارى ءۇشىن تۇراقتى تۇردەگى تابىس كوزى, قوعامنىڭ گۇلدەنۋىنىڭ نەگىزى. شوب – جەكەمەنشىككە دەگەن ىقتياتتى كوزقاراس. بۇل – ادال جانە تاباندى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. مۇنداي شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءبىزدىڭ جالپىعا بىردەي ەڭبەككە نەگىزدەلگەن قوعامىمىزدىڭ تىرەگى. تۋراسىن ايتسام, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن دامىتۋدا ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىكتەردى كورمەۋ – سوقىرلىق جانە تۇسىنبەۋشىلىك. شاعىن جانە ورتا بيزنەس يەلەرىنىڭ قالتاسىنا قول سۇققان شەنەۋنىك جەمقور عانا ەمەس, ول ەل بولاشاعىنىڭ ەڭ قاۋىپتى جاۋى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
تەكسەرۋشىلەر دە تەكسەرىلسىن
مۇنان كەيىن ەلباسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەڭ ارى كەتكەندە ەكى ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى عانا بيزنەسپەن شۇعىلدانىپ جاتقاندىعىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ياعني, ءبىز بۇل جونىنەن ءالى جاس ەلمىز. ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا جەكەمەنشىك ءداستۇرى ءالى تولىق قالىپتاسىپ, بەل الىپ كەتە قويعان جوق. ال ونىڭ زاڭدىق نەگىزدەرى بولسا, دامۋ ۇستىندە كەلەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەڭەس وداعىنان بەرى قالىپتاسقان ەسكى سيپاتتاعى زاڭداردىڭ بۇتاقتارى تولىق قىرقىلىپ بولا قويعان جوق.
سوندىقتان دا قازاقستاندا بيزنەسپەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ ءوزى دە ءارى-سارىلىك جاعدايى باسىم. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, بيزنەستىڭ ماماندىق رەتىندە تولىق قالىپتاسپاعاندىعى. كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى كەشە ءبىر شارۋامەن اينالىسسا, بۇگىن ەكىنشى ءبىر ىسكە اۋەستەنەدى. ال ەرتەڭ باسقا ءبىر سالاعا كوشىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. ءسويتىپ, ءار ءىستىڭ باسىن ءبىر شالىپ جۇرە بەرەدى.
دەمەك, بيزنەس ءۇشىن بۇگىن تەك وسى ىسكە كىرىستى دەگەن مالىمگەرلىك ءسوز جەتكىلىكسىز بولىپ تابىلادى. بىزگە تەرەڭ ستراتەگيالىق جوسپار قۇرىپ ۇيرەنۋ كەرەك. بيزنەستىڭ وزىنە مىنە, وسى ارقىلى كەلۋىمىز كەرەك.
وسى رەتتە ەلباسى قازىرگى بيزنەستىڭ بويىنداعى باسقا قيىنشىلىقتاردى ايتپاعاندا بۇگىنگى كۇنى ءىس جۇرگىزۋ ماقساتىندا جەر الۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەي كەلە جاتقاندىعىن, ول ءۇشىن ادامدار جۇزدەگەن مەكەمەلەردى ساعالاپ, بوسقا اۋرەشىلىككە تۇسەتىندىگىن سىنعا الدى. بۇل, ارينە, بيلىك ورىندارى تۋىنداتىپ وتىرعان كەمشىلىكتەر. بارلىق مينيسترلىكتەر بيزنەستى تەكسەرۋ ىسىمەن اينالىسقىسى كەلەدى. ءتىپتى, باسقانى بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, پارلامەنت قاسىنان قۇرىلعان ەسەپ پالاتاسىنىڭ وزىندە وسىنداي پيعىل بار. ال ونىڭ مىندەتى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ەمەس, اۋديت جۇرگىزۋ ارقىلى كاسىپكەرلىك سالاسىنا كومەك كورسەتۋ بولىپ تابىلادى.
وسى رەتتە ەلباسى جالعان ارىزداردى تۋىنداتاتىن دومالاق حاتتار قابىلدانبايدى دەسەك تە, تەكسەرۋشىلەردىڭ ءبىرسىپىراسى ونى قولدان ۇيىمداستىراتىندىعىن, ءسويتىپ, تەكسەرۋ ءۇشىن نەگىزدەر تابۋعا تىرىساتىندىعىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ەگەر جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, ءوزىنىڭ قازاقستاندا تەكسەرۋمەن شۇعىلداناتىن كەيبىر ۇيىمداردى تاراتۋ جونىندە شەشىم قابىلدايتىندىعىن جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان بولۋى كەرەك, زالداعىلار قىزۋ قول شاپالاقتاپ جىبەردى.
ەگەر ءبىز بيزنەستى وركەندەتۋ ءىسىن زاڭدى تۇردە دۇرىستاپ بەكىتپەسەك, قازاقستاندىقتاردىڭ وعان دەگەن قۇرمەت سەزىمىن وياتۋعا قوزعاۋ سالا الماساق, وندا ءبىز الىسقا بارا المايمىز. مەن وسى رەتتە ءبىزدىڭ جاس قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلكەندەردىڭ جامان تاجىريبەلەرىن قالايشا قابىلداپ ۇلگەرگەندىكتەرىنە تاڭدانىسىمدى جاسىرمايمىن. كەڭەستىك زاماندا ءبىزدى ەگەر كورشىڭدە ارتىق سيىر پايدا بولسا, ونى حات جازىپ, مۇنى مىندەتتى تۇردە تەكسەرۋ كەرەك دەيتىن. ال ەندى امەريكالىقتاردىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارساق, بايىپ كەتكەن ازاماتقا ونىڭ دوسى كەلىپ ماعان ميلليونداردى قالاي تاپقاندىعىڭدى ۇيرەتشى دەپ قولقالايدى. قازىر امەريكا قاي دەڭگەيدە, ءبىز قاي دەڭگەيدەمىز؟ مىنە, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن وسىعان قاراپ-اق اڭعارا بەرىڭىزدەر, دەدى ەلباسى.
مۇنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ نارىقتىق قاتىناستاردى قۇرىپ جاتقان ەل ەكەنىمىزدى تاعى ءبىر ەسكە سالا كەتتى. سوندىقتان دا بىزدە بيزنەس ەرەكشە مانگە يە بولىپ وتىر. بيزنەسمەن, ياعني ىسكەر ادام ءىستى ۇيىمداستىرىپ, ادامدارعا جۇمىس تابادى, جالاقى تولەيدى. دامۋدىڭ نەگىزى مىنە, وسىندا تۇر.
مەن ءبىزدىڭ زاڭدارعا كەشىكتىرمەي دەرەۋ رەۆيزيا جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ەلىمىزدە بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان نورمالاردى انىقتاۋىمىز كەرەك. بۇل ىستە كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسى جەتەكشى ءرول اتقارۋعا ءتيىس. ەگەر قازىرگى ۇكىمەت ءوزىنىڭ بارلىق مينيسترلەرىمەن بىرگە مەن ايتىپ وتىرعان ناق وسى ماسەلەلەرمەن شۇعىلداناتىن بولسا, وندا بۇكىل قازاقستان بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەس كۇرت دامۋ سيپاتىنا يە بولادى. سوندا ءبىز پرەمەر-ءمينيسترىمىزدى دارىپتەپ, وعان العىسىمىزدى ايتاتىنىمىز انىق, دەدى ەلباسى. سونىمەن قوسا: «وسى ءىستى ءوز قىزمەتىڭىزدىڭ وزەگى ەتىپ الىڭىز. ءار جىل سايىن ەلىمىزدەگى بيزنەسپەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ قاتارى وسە بەرەتىن بولسىن. ءار جىل سايىن جاڭا كومپانيالار اشىلىپ جاتسىن», دەدى ۇكىمەت باسشىسى سەرىك احمەتوۆكە قاراتا.
مەملەكەت باسشىسى ءسوز بولىپ وتىرعان ىسكە قاتىستى ەكىنشى ماسەلە رەتىندە الدىمىزداعى ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ جوسپارىن جاساعان كەزدە ونى «بيزنەستىڭ جول كارتاسىمەن» سايكەستەندىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ناقتى بيزنەس كوزى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ وتىراتىن وتباسىلىق داستۇرگە اينالۋى ءتيىس. قازىرگى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن ەكونوميكالىق اعىمدار بولاشاقتا ءبارى دە ۇيدە وندىرىلەتىندەي جاعدايعا قاراي كەلە جاتىر. 3D پرينتەرى كادىمگى قولعا ۇستايتىن قاسىقتان باستاپ, ەتىككە دەيىن بارلىق قاجەتتى تاۋارلاردى ءوندىرىپ بەرە الاتىنداي دارەجەگە يە. ءسويتىپ, قازىرگى كونۆەيەرلىك وندىرىستەر بىرتە-بىرتە شەتكە ىعىسا باستايدى. زاماننىڭ قازىرگى العا جىلجىپ كەلە جاتقان باعىتى بويىنشا ايتقاندا ءبىر كەزدەرى توكار, سلەسار سەكىلدى ماماندىقتاردىڭ ءوزى قايدا قالاتىندىعى بەلگىسىز. ءتىپتى, ينتەرنەتتىڭ ءوزى دە وزگەرەتىن بولادى. بىراق تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى كوزى رەتىندە شاعىن بيزنەس بۇرىنعىسىنشا ءوز مانىندە قالا بەرەدى. ول يننوۆاتسيالىق كاسىپورىنداردىڭ اينالاسىندا قۇرىلىپ, داميتىن بولادى.
قازىر ءبىز وسىعان ۇمتىلىپ وتىرمىز. وسى جاعدايدى قالىپتاستىرۋ – ۇكىمەتتىڭ, «اتامەكەن وداعى» ۇلتتىق پالاتاسىنىڭ, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ مىندەتى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا دەگەن قامقورلىق كۇشتى. اۋىلعا شاعىن نەسيەلەر بەرىلۋدە. بيزنەس ءۇشىن بەرىلەتىن نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىنىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت موينىنا الۋدا. قازىرگى كۇنى كومەكتىڭ مۇنداي تۇرلەرىن كورسەتىپ وتىرعان باسقا مەملەكەتتەردى تابۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعادى. وسى رەتتە ەلباسى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كاسىپكەرلەر ءۇشىن, ىسكەرلەر ءۇشىن قامقورلىقتىڭ بار ەكەندىگىن, بىراق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناشار جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن ايتىپ ءوتتى.
مەن وسى رەتتە اۋىلدان باستاپ قالاعا دەيىن شۇعىلدانۋعا بولاتىن جەڭىل بيزنەستىڭ ءجۇز ءتۇرىن كورسەتىپ بەرەتىن ارناۋلى اقپاراتتىق كەڭەس بەرۋ قۇرالىن ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن ەدىم.
ول دايىن بولىپ, بيزنەسكە كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان پورتالعا ورنالاستىرىلدى. مىنە, وسى اقپاراتتىق كەڭەس بەرۋ وقۋلىعى ىسپەتتەس قۇرالدى ءار كۇن سايىن ەل ىشىنە تاراتىپ, قولجەتىمدى ەتۋ ماسەلەسىن ويلاستىرىڭىزدار. بۇل بىزگە ءاربىر ادامنىڭ ءوز وتباسىن اسىراۋ جونىندە ءتيىمدى كەڭەس الۋىنا كومەكتەسەتىن بولادى, دەدى ەلباسى.
ەلباسى ءۇشىنشى ماسەلە رەتىندە شەنەۋنىكتەردىڭ بيزنەستى زاڭسىز تەكسەرۋلەرىنە قاتىستى زاڭ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ازىرگە پروكۋراتۋرا ءوزىنىڭ بۇل مىندەتىمەن جەتكىلىكتى شۇعىلدانىپ وتىرعان جوق. بيىلعى جىلدىڭ توعىز ايىندا عانا ەلىمىزدە 140 مىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن ەكەن. ولاردىڭ جارتىسىنان استامى جوسپارسىز تەكسەرۋلەر بولىپ شىقتى. شەنەۋنىكتەر مۇنداي تەكسەرۋلەرگە كوبىنەسە بەلگىسىز ادامداردىڭ ارىز-شاعىمدارىن نەگىز ەتىپ العان.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە تەندەرلەر مەن كونكۋرستاردىڭ قالاي جۇرگىزىلەتىندىگىنە وسى جولعى سوزىندە دە ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ ءوتتى. مەملەكەت ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعان الەۋمەتتىك نىساندار, سونىڭ ىشىندە مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار قۇرىلىسى باستالادى دا, اياقسىز قالىپ جاتادى. ويتكەنى, ولار نەگىزسىز توقتاتىلادى. نەگە دەسەڭىز, كوميسسيا وسىلاي شەشتى دەسەدى. مۇنى ودان ءارى سوت ءوز وندىرىسىنە الادى دا, ال ونى جۇرگىزۋ 2-3 ايعا, ءتىپتى, 6 ايعا سوزىلىپ كەتەدى. وسى ۋاقىتتاردىڭ بارلىعىندا ماڭىزدى نىسانداعى قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاپ تۇرادى. سونان كەيىن بيىلعى جىلى 50 ميلليارد تەڭگە تاعى دا يگەرىلمەي قالدى دەيمىز. نەلىكتەن بىزدە قۇرىلىس جۇمىسىنا قاتىستى ىستەرمەن سوت اينالىسادى؟ سەبەبى, بىزدە زاڭدا وسىلاي جازىلعان. بىراق ءبىز بۇل كەدەرگىنى ءالى كۇنگە دەيىن جويا الماي كەلەمىز. «مۇنداي جاعدايدا قالاي دامۋعا بولادى؟!» دەپ سۇرادى ەلباسى زالداعىلاردان. جانە وسى جەردە تاعى دا دومالاق ارىزدار, يەسىز شاعىمدار قارالمايتىندىعىن تاعى دا ءبىر قاتاڭ تۇردە ەسكە سالىپ ءوتتى. زاڭسىز تەكسەرۋگە كەلگەن تەكسەرۋشىنى بۇكىل ەل كولەمىندە جاريا ەتىپ, جارىققا الىپ شىعۋىمىز كەرەك. قارجى پوليتسياسى, سىزدەر نەگە بيزنەسكە سۇعىناسىزدار؟ سىزدەردىڭ مىندەتتەرىڭىز مەملەكەت قارجىسىنا قول سالعان ۇرىنى انىقتاۋ. ءويتكەنى, سىبايلاس جەمقورلىق بىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە قاتىستى قۇبىلىس. سولاردى ۇستاڭىزدار دا, تەكسەرىڭىزدەر. ال ەكونوميكالىق ماسەلەمەن سالىق قىزمەتى اينالىساتىن بولسىن. سىبايلاس جەمقورلىقپەن قارجى پوليتسياسى, پروكۋراتۋرا ورگاندارى شۇعىلدانسىن, دەدى ەلباسى.
وسى رەتتە «قازاتومپروم» كومپانياسىنا قاتىستى كوپتەگەن تەكسەرۋلەردىڭ جۇرگىزىلگەنى مىسال رەتىندە كەلتىرىلدى. تەكسەرۋشىلەر كومپانيانىڭ دۇرىس جۇمىس ءىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرمەگەن. ال كومپانيا بولسا, ۋران ساتۋدان بۇكىل الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە كۇن باتارەيالارىنىڭ مودۋلدەرىن جاساۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋدا. شاماسى, قايسىبىرەۋلەرگە بۇل جەتىستىكتەر ۇنامايتىن بولسا كەرەك.
بالكىم, بىزگە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قاسىنان ۇكىمەتپەن بىرگە زاڭدارعا رەۆيزيا جۇرگىزەتىن ارناۋلى كوميسسيا قۇرۋ كەرەك بولار. ءبىز ادامدارعا بيزنەستى باستاۋ مەن جۇرگىزۋ جەڭىل تيەتىندەي قولايلى جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ءتىپتى, ولار اياقتارىنان تۇرىپ كەتكەنشە 3-5 جىلعا دەيىن سالىقتان دا بوساتا تۇرعانىمىز ءجون بولار, دەپ ويىن ساباقتاعان ەلباسى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراتا: «بيزنەستىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرىڭىزدەر. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز جۇمىستى ناشار جۇرگىزۋدە. بۇتىندەي العاندا وسى ماسەلەدە مەملەكەت تە جاعداي تۋعىزا الماي كەلەدى. وسىعان بايلانىستى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, باس پروكۋراتۋراعا بيزنەسكە جاسالاتىن تەكسەرۋلەردى جالعان جولمەن نەگىزدەۋگە ۇمتىلۋشىلىق قۇبىلىستارىن سىبايلاس جەمقورلىقپەن تەڭەستىرەتىندەي زاڭ نورمالارىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. زاڭداعى بۇل وزگەرىستى پارلامەنت تە جەدەل قاراعانى ءجون», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ءسويتىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگىلەردى جەدەلدەت