تەگەران كونفەرەنتسياسىنا قاتىسقان قازاق

«يگىلىكتىڭ ەرتەسى مەن كەشى جوق» دەمەك­شى, ءبىز سول وكىنىشتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىستىق. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى سوعىس جىلدارداعى كسرو قورعانىس مينيسترلىگى باس شتابىنىڭ وپەراتيۆتىك قىزمەت­كەرى, كسرو-نىڭ قىتاي, ەگيپەت, يران, ءۇندىستان ەلدەرىندەگى ەلشىلىك­تەرىندە اسكەري اتتاشە جانە ارنايى كە­ڭەس­شى, انتيگيتلەرلىك وداقتاستار ۇكى­مەتى باسشىلارىنىڭ تەگەران كونفەرەنتسياسىنا (1943ج.) قاتىسقان, اسكەري مەديتسينا قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى قۋانىش امانباي ۇلى ماكىروۆ ەدى.

قۋانىش ماكىروۆ 1910 جىلى 15 ماۋ­سىمدا اقتوبە وبلىسىنىڭ قوبدا اۋدا­نىنا قاراستى №1 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇعاناسى قاتايا قويماعان ول اتا-انادان جاستايىنان جەتىم قالىپ, 13 جاسىندا شوپاننىڭ كومەكشىسى بولىپ ەڭبەك ەتىپتى. 1930 جىلى جۇمىسشى جاس­تار مەكتەبىن ءبىتىرىپ, قىزىلورداداعى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. وقىپ ءجۇرىپ, جاستاردىڭ قوعام­دىق جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسقان ونى قالالىق كومسومول ۇيىمى ماسكەۋدىڭ №1 مەديتسينالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا جىبەرەدى. ول بۇل وقۋ ورنىندا دا ءوزىنىڭ بەلسەندىلىگىمەن تانىلىپ, ۇلگىلى اتانادى. 1934 جىلدارى قىزىل ارميانىڭ قايتا قۇرىلىمداۋى كەزىندە ونىڭ قاتا­رىن جاس ماماندارمەن تولىقتىرۋ ماقسا­تىندا ۇكىمەت ون مىڭداعان جاستاردى كومسومولدىق جولدامامەن ءارتۇرلى اسكەري وقۋ ورىندارىنا شاقىرۋ ناۋقانىن جۇرگىزەدى.

ساياسي ماڭىزى زور وسى شاقىرۋمەن قۋانىش ماكىروۆ 1934 جىلى تاڭداۋلى تۇلەكتەردىڭ قاتارىندا لەنينگرادتىڭ قىزىل تۋلى, لەنين وردەندى س.م.كيروۆ اتىنداعى اسكەري-مەديتسينالىق اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلەدى.

1936 جىلى اسكەري اكادەميانى ويدا­عىداي ءبىتىرىپ, قازاقستاندا تۇڭعىش قۇ­رىلعان اتتى اسكەرلەر پولكىندە دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتەدى. دارىگەر, بىلىكتى ۇيىم­داستىرۋشى رەتىندە تانىلعان قۋا­نىش امانباي ۇلى 1939 جىلى كەڭەس ارمياسىنىڭ باس شتابىنا قىزمەتكە شاقىرىلادى. ول بۇل قىزمەتىن 1947 جىلعا دەيىن اتقارسا دا يىعىنا ىلگەن اسكەري كيىمىن 1959 جىلى عانا شەشەدى.

باس شتابتاعى قىزمەت اياسىندا قۋانىش اعا جوعارعى ستاۆكا تاپسىرماسىمەن سوعىس مايدانىنداعى اسكەرلەردى قاجەتتى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋدى ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىندايدى. قىزمەت مىندەتىنە قاراي وعان جاۋدىڭ اسكەري الەۋەتى مەن نەگىزگى كۇشتەرى تۋرالى مالى­مەت جيناۋمەن بىرگە جاۋ قولىنداعى اۋماقتاردا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ەپي­دەميالىق وشاقتارىنىڭ بار-جو­عىن انىقتاۋ مىندەتتەرى تاپسىرىلادى. سو­عىستا ءجۇرىپ, پولشا جانە چەحو­سلا­ۆاكيا كورپۋسى اسكەرلەرىنىڭ, نەمىس باس­قىنشىلىعىنان ازات ەتىلگەن ەلدى مە­كەندەردىڭ, ولاردىڭ تۇرعىندارى مەن مىڭداعان تۇتقىنعا تۇسكەندەردىڭ اراسىندا مەديتسينالىق جانە سانيتارلىق, ەپيدەمياعا بايلانىستى شارالار جۇر­گىزۋگە تىكەلەي قاتىسادى.

1943 جىلى انتيفاشيستىك وداقتاس مەملەكەتتەر ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ تەگە­رانداعى كونفەرەنتسياسىنا قاتى­سۋشى كەڭەس دەلەگاتسيا باسشىلارىنىڭ ەپيدەميالىق قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋدە قاجەتتى شارالاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنا ارالاسادى. ەپيدەميالىق قاۋىپتىڭ وزەن, كول سۋلارىنىڭ, توپىراق بەتى مەن اۋانىڭ لاستانۋى, ازىق-ت ۇلىك تاعامدارىنىڭ ءب ۇلىنۋى سالدارىنان بولا­تىندىعى بەل­گىلى. سوندىقتان تەگەران كونفەرەنتسياسى قارساڭىندا قۋانىش اعا يرانداعى وبا اۋرۋىنىڭ, ەنتسەفاليتتىڭ تابيعي وشاقتارىن زەرتتەۋگە قاتىسىپ, عىلىمي جانە اقپاراتتىق تۇرعىدا قاجەتتى مالى­مەتتەر جينايدى.

جوعارى دارەجەدەگى كەزدەسۋ وتكى­زىلەتىن جەردىڭ قانشالىقتى قاۋىپسىز ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن, اۋەلى توپى­راقتىڭ قۇرا­مىن زەرتتەۋگە نازار اۋدارادى. كەز كەل­گەن جاعدايدا توپىراق حيميالىق, بيولوگيالىق جانە وزگە دە قۇرامدارمەن لاستانعان بولسا, وعان ساراپتاما جۇرگى­زۋ تالاپ ەتىلەدى. سو­دان كەيىن عانا, قورى­تىندى جاساۋ قا­جەتتىگىنە وزگەلەردىڭ كوزىن جەتكىزەدى. سە­بەبى, وسىنىڭ الدىندا عانا نەمىس دەسانتتارى قاستاندىق ۇيىمداس­تىرۋ ءۇشىن يران ايماعىنا ءۇشىنشى ءبىر ەلدەر ارقىلى كەلگەندىگى بەلگىلى بولعان ەدى.

1943 جىلى 28 قاراشا – 1 جەلتوقسان ارا­لىعىندا يران استاناسى تەگەران قا­لا­سىندا حالىقارالىق ۇشجاقتى كەلىسىم كونفەرەنتسياسى وتكەنى بەلگىلى. تاريحتا «تە­گەران كونفەرەنتسياسى» دەگەن اتپەن قالعان كەلىسىمگە كسرو, اقش, ۇلىبريتانيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ستالين, رۋزۆەلت, چەرچيلل جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى, شتاب باسشىلارى قاتىسادى. ۇشجاقتى كەلىسىمدە سوعىستىڭ بارىسى مەن ونىڭ ودان كەيىنگى بەيبىت جاعدايداعى ماسەلەلەرى تالقىلانادى. وداقتاس ەلدەردىڭ فاشيزمگە قارسى سوعىس قيمىلدارىن بىرلەسىپ جۇرگىزۋ جوسپارىن جاساۋ تەگەران كونفەرەنتسياسىنىڭ باستى تاقىرىبى بولدى. وعان سەبەپ, بۇعان دەيىن اقش پەن ۇلىبريتانيا ەۋروپادا سوعىس مايدانىن اشامىز دەگەن ۋادەلەرى ورىندالماعاندىقتان سوعىستىڭ نەگىزگى اۋىرتپالىعىن كەڭەستەر وداعى كوتەرگەن بولاتىن. سوندىقتان كەڭەستەر وداعىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ەۋروپادا ەكىنشى مايدان اشىپ, سوعىستىڭ اياق­تالۋىن تەزدەتۋ ماسەلەسى قارالادى. اعىل­شىن پرەمەر-ءمينيسترى چەرچيلل ەكىنشى مايداندى بالقان تۇبەگى ارقىلى جۇرگىزۋدى جاقتايدى. ول اعىلشىن-امەريكا اسكەرلەرىن كەڭەس اسكەرلەرىنەن بۇرىن وڭتۇستىك – شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپاعا كىرگىزۋدىڭ ىقتيمال جولدارىن ىزدەيدى. ال ستالين المانيا شەكاراسىنا نەعۇرلىم جاقىن جەردە – سولتۇستىك فرانتسيادا اشۋدى ۇسىنادى. ونى رۋزۆەلت جاقتاپ, 2-ءشى مايداندى فرانتسيانىڭ سولتۇستىگىندە 1944 جىلى مامىردا اشۋعا كەلىسەدى. ال كەڭەس وداعى قىزىل ارميانىڭ ءىرى شابىلۋىن وسى كەزگە سايكەستەندىرۋگە مىندەتتەنەدى. تەگەران كونفەرەنتسياسىندا تۇركيا مەملەكەتىنىڭ وداقتاس ەلدەر جاعىندا سو­عىسقا قاتىسۋى دا قارالادى. اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ وتىنىشتەرىنە بايلانىستى كەڭەس وداعى ەۋروپاداعى سوعىس اياقتالىسىمەن جاپونياعا قارسى سوعىس اشۋعا كەلىسەدى. ال رۋزۆەلت ءوز كەزەگىندە سوعىستان كەيىن گەرمانيانى ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز بەس مەملەكەتكە بولشەكتەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى. چەرچيلل بۇل ۇسىنىستى قابىلداپ, اۋستريا-ۆەنگريا جانە وڭتۇستىك گەرمانيانىڭ كەيبىر اۋداندارىن قامتيتىن «دۋناي فەدەراتسياسىن» قۇرۋ جونىندەگى جوسپاردى قولدايدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى بۇل ۇسىنىستاردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن ايتىپ, كۇن تارتىبىنەن الدىرىپ تاستايدى.

تەگەران كونفەرەنتسياسىندا يران ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دا اڭگىمە بولادى. كونفەرەنتسياعا قاتىسقان ءۇش ۇلى دەرجاۆا يرانعا كونفەرەنتسيا كەزىندە قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن ەكونوميكالىق كومەك بەرۋگە مىندەتتەمەلەر قابىلدايدى.

كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا يران وداقتاس مەملەكەتتەر كسرو, اقش, ۇلىبريتانيانى جاقتاپ, اسكەري وداقتاس ەلدەر گەرمانيا, يتاليا, جاپو­نياعا قارسى سوعىس جاريالايتىنىن بىلدىرەدى.

يران شاحينشاحىنىڭ قابىلداۋىندا

تەگەران كونفەرەنتسياسىندا گەرما­نيانىڭ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ سوعىستان كەيىنگى قۇرىلىسى, بولاشاقتا بۇۇ ارقىلى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى تال­قىلانادى. تەگەران كونفەرەنتسياسى شەشىمدەرى سوعىس بارىسىندا كەڭەس ودا­عى, اقش, ۇلىبريتانيانىڭ ءوزارا اسكەري-ساياسي ىنتىماعىن جوعا­رى دەڭ­گەي­گە كوتەرىپ, كەلەشەكتەگى قاتى­ناستاردى نى­عايتۋعا جول اشىپ بەرەدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن قۋانىش اعانىڭ ءوز كوزىمەن كورۋىنە, جاقىننان ەستۋىنە بۇيىرىم بولادى.

عالىم قاۋىپتىڭ وراسان زور زاردابىن ءبىلىم, تاجىريبەسىمەن سەزىنەدى. ايتسە دە, قۋا­­نىش امانباي ۇلى بۇل تۋرالى جان با­لا­­سىنا ءتىس جارىپ ايتپايدى. ول ەستەلىك اي­­تاتىن قاراپايىم وقيعا ەمەس-ءتىن. كەز­دە­­سۋ جاريالى تۇردە وتسە دە ول جونىن­دە جا­­­زۋعا, تۇسىنىك بەرۋگە رۇقسات بەرىلمەگەن ەدى.

اراعا جىلدار سالىپ قۋانىش اعا يران شاحينشاعىنىڭ جەكە قابىل­داۋىندا بولىپ, ول ۇسىنعان التىن تاباقتان سۋ ىشەدى. اعىلشىن, فرانتسۋز, اراب, سەرب تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن قۋا­نىش اعا يران بيلەۋشىسىمەن ەمىن-ەركىن اڭگىمە قۇرا بىلەدى. اڭگىمە اۋانىندا ادامزاتتى جالماپ بارا جاتقان قورقىنىشتى ەپيدەميالار مەن سوزىلمالى ينفەكتسيالاردىڭ قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن, اسىرەسە, ازيا­لىق ەلدەردە بۇل سىرقاتتاردىڭ كەڭىنەن ەتەك الىپ بارا جاتقاندىعىن دا جاسىر­مايدى. ءوزىنىڭ ەپيدەميولوگ عالىم ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, ودان قورعانۋدىڭ ناقتى جولدارىن كورسەتەدى.

1944 جىلى ۆارشاۆا ءۇشىن بول­عان شاي­قاستا ول اۋىر جارالانا­دى. جو­عارعى باس قولباسشىنىڭ ستاۆ­كاسىنداعى وپەراتيۆتى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋداعى ەرلىگى ءۇشىن قۋانىش امانباي ۇلى جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ, قىزىل جۇلدىز, 1-دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ەكى رەت جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالادى. جەڭىستەن سوڭ, 1950 جىلعا دەيىن اسكەري باسشىلىقتىڭ اسا ماڭىزدى قۇپيا تاپسىرمالارىن ورىندايدى. ارنايى تاپسىرمالار بويىنشا بىرنەشە ەلدە بولادى.

بەيبىت زامان ورناسا دا باس شتاب ونى اسكەر قاتارىنان بوساتۋعا اسىقپايدى. ەلگە مامان كەرەك. وسى ماقساتتا اسكەري باسشىلىق مەديتسينا قىزمەتىنىڭ پولكوۆ­نيگى قۋانىش امانباي ۇلى ماكىروۆتى 1950 جىلدان 1959 جىلعا دەيىن, ماس­كەۋدىڭ 2-ءشى مەديتسينالىق ينستيتۋتىندا ەپيدەميولوگيا جانە ميكروبيولوگيا كافەدراسىندا ساباق بەرۋگە كوندىرەدى. ۇستازدىق جولىن عىلىممەن ۇشتاستىرا ءجۇرىپ, 1952 جىلى اسكەري جابىق تاقىرىپتا كانديداتتىق, 1962 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعايدى. ول ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە.

اسكەري عالىم قۋانىش امانباي ۇلى وسىلايشا 1959 جىلى تۋعان وتانىنا ورا­لىپ, الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن پروفەسسور بولىپ قىزمەت اتقارادى.

ءۇندىستاندا: دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ ۇسىنىسى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالسا دا, فاشيستىك سانا ۇزاق ۋاقىت تىزە بۇك­­كەن جوق. فاشيستىك پسيحولوگيا­مەن قارۋلانعان اسىراندى كۇشتەر بولاشاقتا قانداي باعىت ۇستانارى دا بەلگىسىز ەدى؟! ونىڭ ۇستىنە ءوز جەڭىلىسىن مويىنداعان فاشيستىك گەرمانيانىڭ ءالى دە قولدانىسقا ەنگىزۋگە ۇلگەرمەگەن اسكەري ارسەنالىندا قانداي قارۋ قالدى, ول دا بەلگىسىز-تۇعىن. اينالانى اتوم جايلاپ, باتىس­تا ادام اعزاسىن يوندالعان ساۋلەمەن زاقىمدايتىن ارنايى قۇرىلىمدار تۋرالى ايتىلا باستادى. اسكەري ماقساتتا پسي­حوتروپتىق زاتتاردى پايدالانا وتىرىپ, ادامدى بولاشاقتا ۇرپاقسىز قالدىراتىن پرەپاراتتار ويلاستىرىلۋدا دەگەن دە بولجامدار ايتىلدى. ادام­نىڭ ىشكى اعزالارىن ىرىتەتىن ينفرا دىبىستى قارۋلار دا وندىرىسكە الىندى. وسىعان وراي جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋ ايماعىنا, تەكتىك ەرەكشەلىگىنە ساي حالىقتىڭ ارنايى كاتەگوريالارىنا ارنالعان حيميالىق, بيولوگيالىق قارۋلاردى ويلاپ تابۋ دا جەدەل قولعا الىنا باستادى. عالىم رەتىندە قۋانىش ماكىروۆتىڭ وعان قاتىسپاۋعا امالى جوق-تىن. اسكەري دارىگەر, عالىم, قاۋىپسىزدىك قىزمەتى پولكوۆنيگىنىڭ بۇل قىزمەتى بىرەۋگە جاعىپ, بىرەۋگە جاقپاسا دا ونىمەن كۇرەسسىز وتكەن كۇنى جوق. ونىڭ شارىقتاۋ مەن قۇلديلاۋ, شاتتانۋ مەن ەگەسۋ كۇندەرى دە وسى جىلدارى كوپ بولدى. ايتسە دە, مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن كوزدەگەن عالىم ايرىق­شا قۇپيا تاپسىرمامەن كسرو قورعانىس مينيسترلىگى باس شتابىنىڭ بۇيرى­عىمەن وسى ۆەدومستۆونىڭ چەليابى­دەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جىبەرىلەدى. الايدا ادامي قۇندىلىققا ادالدىقتان اينىماعان عالىم جانە شىن پاتريوت ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى باسقا ەدى. قۋانىش اعا, ءوزىنىڭ كاسىبي بىلىگىن باكتەريولوگيالىق, حيميالىق الاپات اپاتتى ادامزاتتىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرۋعا ەمەس, ونىڭ ورتاعا تيگىزەر زاردابىنىڭ ومىرشەڭدىگىن زەرتتەۋگە ارناعانىن ايتساق يگى بولار ەدى. ول وسى باعىتتا ساناۋلى عانا ادامعا بەلگىلى بولعان, مەملەكەتتىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان اسكەري جابىق تاقىرىپتا كانديداتتىق, كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان العاشقى عالىمداردىڭ ءبىرى بولعانىن تاعى ءبىر مارتە ايتىپ وتسەك, كوپتىك ەتپەس دەيمىز.

راس, قۋانىش ماكىروۆتىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسىنىڭ دە, قىزمەت ورنىنىڭ دا اسا قۇپيا بولۋىنا بايلانىستى ءوزىن اشىق, ەركىن ۇستاۋىنا مۇمكىنشىلىگى بولمادى. «چەليابينسك – 40» جانە «چەليابينسك – 70» دەگەن شارتتى اتاۋمەن بەلگىلەنگەن نىساندا اسا قۇپيا جاعدايدا يادرولىق قارۋ جاسالىندى. كەيىن بۇل نىساندارعا وزەرسك, سنەجينسك دەگەن اتاۋلار بەرىلىپ, تاياۋ ماڭدا شاعىن قالاشىقتار بوي كوتەر­دى. بۇل زاۋىتتاردىڭ جۇمىسىنا اتاق­تى عالىم ەڭ العاشقى كەڭەستىك تسيكلو­تروننىڭ اۆتورى, ەۋروپاداعى ەڭ ءبىرىنشى اتومدىق رەاكتوردى ويلاپ تابۋشى, الەمدەگى العاشقى تەرمويادرولىق بومبى مەن اتوم ەلەكتروستانساسىنىڭ اتاسى اتانعان كۋرچاتوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. اتاقتى اكادەميكتىڭ قازاق عالىمىنىڭ سول كەزدەگى تەرەڭ بىلىمدىلىگى مەن ەڭبەك­قورلىعىنا ءتانتى بولعانىن دا بايقايمىز.

كەيىن قازاق عالىمى ءۇندىستان كوسەمى دجاۆاحارلال نەرۋدى دە تاڭعالدىردى. ادام ومىرىنە سۇراپىل داۋىلداي بولىپ تيگەن ىندەتتەن قۇتىلۋ جولىن تابۋدا ادامزات قاۋىپتى دە قيىن جولداردان ءوتتى.

ىندەتتىڭ جۇقپالى ءارى ەڭ قاۋىپتى ءتۇرى وبا (حولەرا) اۋرۋى ەدى. ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق ەلدەرىندە اياق استىنان وبا باس­تالدى. ودان قازا تاپقاندار سانى ادام ايتقىسىز كوپ بولدى. 1843 جىلى رەسەيدە 1 ملن 742 مىڭ ادام وبامەن اۋرىپ, ونىڭ 690 150-ءى دۇنيە سالدى. ول سىرقات – «ازيا وباسى» دەپ اتالدى. سىرقاتتىڭ دەنى ءۇندىستاندا باستالدى. نەگىزىنەن, بۇل ىندەت وسى ەلدەن باسقا ەلگە تاراماي, تەك وسى ەلدە عانا كەزدەسىپ وتىردى. ول اسىرەسە, گانگا مەن براماپۋترا وزەندەرى بويىندا ءورشي ءتۇستى. بۇل ىندەتتىڭ ءور­شۋى­نىڭ نەگىزگى سەبەبى اۋىز سۋدىڭ تازا­لىعىنا تىكەلەي بايلانىستى ەدى. ءىش سۇزەگى, ديزەنتەريا, وبا, استان ۋلانۋ, سارى اۋرۋ تاعى باسقا ىشەك اۋرۋلارىنىڭ قوز­دىر­عىشتارى سانيتارلىق-گيگيەنالىق ەرە­­جەلەر بۇزىلعان جاعدايدا عانا اتال­عان اۋرۋلاردىڭ قوزاتىنى بەلگىلى بولادى.

1949 جىلى ۇلىبريتانيادان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ءۇندىستاندا بۇل تالاپتار ساقتالىنبايتىن. اپاتتىڭ الدىن الماسا ونىڭ سالدارى بۇكىل ازيا قۇرلىعىنا تارالۋ قاۋپى زور ەدى. وسىناۋ قيىن كەزەڭدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۋانىش امانباي ۇلى ۇندىستانعا بارىپ, ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولادى. قۇپيا جاع­دايدا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بارىسىندا ءۇندىستان كوسەمى نەرۋ قازاق عالىمىنا بارلىق جاعدايلار جاساپ, ەلدىڭ باستى مۇراعاتىنداعى قۇپيا ساقتالعان قۇجاتتارمەن تانىسۋىنا جول اشىپ بەرەدى. قۋانىش ماكىروۆ وسى زەرتتەۋ نەگىزىندە 1962 جىلى ماسكەۋدە ء«ۇندىستاننىڭ كولونياليزم كەزىندەگى دەنساۋلىعى» اتتى جابىق تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى.

«ح» لابوراتورياسى

بيولوگيالىق, باكتەريولوگيالىق قارۋ دەگەنىمىز نە؟ ولار قالاي وندىرىلەدى, ۆيرۋستىق قوزدىرعىشتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى قانداي دارەجەدە؟

اتاۋىنىڭ ءوزى جان تۇرشىكتىرەتىن ۋدىڭ بار كىلتيپانى ونىڭ قۇپيالىعىندا. ءحىح عاسىردا پايدا بولعانمەن, حح عاسىردا كۇش الىپ, ول بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا انتيميكروبتىق حيمياتەراپيانىڭ نەگىزى قالانعاندا ونىڭ اينالاسىنداعى بارلىق ءىس-قيمىل جوسپارلارىنا «ايرىقشا قۇپيا» بەلگىسى سوعىلادى. ونىڭ بۇكىل جۇ­مىس كەستەسى مەن بارلىق پەرسونالدارى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ەرەكشە باقى­لاۋىنا الىنادى. ءوندىرىس پەن تاجىريبە لابوراتوريالارىنا تارتىلعان عالىمدار ەرەكشە قۇپيا وبەكتىگە جاتقىزىلىپ, كۇندىز-ءتۇنى باقىلاۋدا بولادى.

ەڭ العاشقى كەڭەستىك توكسيكولوگيالىق لابوراتوريا 1922 جىلى قۇرىلىپ, ول «ارنايى كابينەت» دەپ اتالىپتى. لا­بوراتوريا قۇپيا جاعدايدا ۋلى حيميا­لىق زاتتار شىعارۋمەن اينالىسقان. ونىڭ جۇمىسىنا لەنين باسشىلىق جاساعان. 1926 جىلدان لابوراتورياعا ۆچك باسشىسى مەنجينسكي جەتەكشىلىك ەتىپتى. قۇپيا توكسيكولوگيالىق لابوراتوريا 1937 جىلعا دەيىن بۇكىلوداقتىق بيوحيميالىق ينستيتۋتتىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەدى. لابوراتوريانىڭ بۇكىل ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى نكۆد-نىڭ 12-ءشى ءبولىمىنىڭ باقىلاۋىندا بولعان. بۇل بولىمدە سونىمەن قاتار, تۇڭعىش رەت باك­تەريولوگيالىق قارۋ جاسايتىن لابوراتوريا دا ۇيىمداستىرىلعان.

1938 جىلى لابوراتوريا عالىمدارى ديۆەرسيالىق ارنايى توپتار مەن پارتيزان وتريادتارىنا جانە نەمىس مايدانىندا جاسىرىن جۇرگەن اگەنتۋرالىق قىزمەتكەرلەرگە كوپ مولشەردە ۋلى قارۋلار ءوندىرىپ تۇرعان.

1949 جىلى لابوراتوريا فارماكو­لوگيالىق جانە حيميالىق بولىپ ەكىگە بولىنگەن. 1953 جىلى بەريا ۇستالعاننان كەيىن قۇپيا لابوراتوريانىڭ بارلىق جۇ­مىسىنا تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلگەن. تەك­سەرۋ جۇمىسى انىقتاعانداي, ونىڭ بۇكىل قىزمەتىنە باسشىلىق ەتكەن نكۆد قىزمەتكەرى مايرانوۆسكيدىڭ ۇيىنەن بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءتۇرلى حيميالىق زاتتار مەن كۇماندى ۋلار تابىلعان. بۇلاردىڭ ءبارى سوعىستان كەيىنگى تاركىلەنگەن نەمىس عالىمدارىنىڭ تەحنولوگياسىمەن جاسالعان بولاتىن.

تاريحقا ۇڭىلسەك, سوعىسقا دەيىنگى جاپونيادا «731-ءشى جاساق» دەگەن ارنايى قۇرىلىم بولعان. وسى جاساقتىڭ ادام­دارى سىناقتارعا ادامداردى پاي­دالانعان. قازىر بىزگە كەزىندە قورعانىس مينيسترلىگىنە باعىنىستى بولعان «ۆوز­­روجدەنيە» ارالىندا ۇزاق ۋاقىت ءارتۇرلى بيولوگيالىق قارۋدى سىناۋ شارا­لارى جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەپيدەميولوگ عالىم قۋانىش امانباي ۇلى كوپ بىلەتىن. ونىڭ ەڭ شەشۋشى ساتتە اپات ايماقتارىنا جىبەرىلىپ وتىرىلعاندىعى دا سوندىقتان.

بيولوگيالىق قارۋ جاساۋعا 60 مىڭ ادام تارتىلعان

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بۇۇ-نىڭ ەڭ العاشقى قاۋلىسى الەمدە باكتەريولوگيالىق جانە حيميالىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندە قابىلداعان شەشىمى بولدى. سوندىقتان كەڭەس وداعى ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ جوياتىن ۆيرۋس پەن باكتەريا ءوندىرىسىن ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس اياقتالا سالىسىمەن قولعا الۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل كەزدە كسرو-دا جۇزدەن اسا جاسىرىن وبەكتىلەردە بيولوگيالىق قارۋ جاساۋعا 60 مىڭ مامان تارتىلىپتى.

عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا يادرو­لىق قارۋعا قاراعاندا, بيولوگيالىق قارۋدىڭ اكەلەر اپاتى – الاپات كورىنەدى. ەگەر توسىننان بيولوگيالىق قارۋ قولدانىلسا, اقش ۇكىمەتى ودان قورعانۋ ءۇشىن اپتا سايىن 177 ملرد دوللار جوعالتادى ەكەن. بۇل تەك قارجىعا تىرە­لىپ تۇرعان ماسەلە. ال ونىڭ زاردابى ودان دا زور. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن حيميالىق, بيولوگيالىق قارۋ­عا قارسى ساراپتاما جاساعان پروفەسسور ر.حاممەرشلەگا اقش-تىڭ لوس-اندجەلەس قالاسىندا جاساعان بايانداماسىندا پەنتاگوندا «ەتنيكالىق» دەپ اتالاتىن قارۋدى قولدانۋ تاجىريبەسىن زەرتتەپ جاتقاندىعىن ايتقان بولاتىن. اسكەري ماقساتتا پسيحوتروپتىق زاتتار پايدالانىلاتىن مۇنداي الاپات قارۋدى بولدىرماۋعا عالىم قۋانىش امانباي ۇلى ءومىر بويى كۇرەسىپ باقتى.

عالىم ءوزى زەرتتەگەن سالاسىن ءومى­رىنىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستىردى. ەپيدە­ميولوگ عالىم بىرنەشە جىلدار بويى الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا ميكروبيولوگيا, ۆيرۋسولوگيا جانە يممۋنولوگيا كافەدراسىندا ءدارىس وقىپ, ءوز بىلىگىن جاستارعا ۇيرەتۋدەن جالىقپادى. ۇستاز, عا­لىم, پروفەسسور قۋانىش ماكىروۆ 130-دان استام عىلىمي ماقالالاردىڭ, 6 مونوگرافيانىڭ, «اسكەري ەپيدەميولوگيا» وقۋ قۇرالىنىڭ اۆتورى رەتىندە كوپتىڭ ەسىندە قالدى.

ءيا, ءبىز الەمدىك ساياسي تاريحتاعى ءۇش الىپ قايراتكەردىڭ كەزدەسۋىنىڭ كۋاگەرى بولىپ, ءۇش مەملەكەتتىڭ ءۇندىستان, يران, مىسىر ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قولعابىس بەرگەن عالىم قۋانىش ماكىروۆتىڭ ءومىر جولدارىنا شولۋ جاسادىق. ءوز ىسىنە ادال جاندى ەسكە الماۋعا حاقىمىز جوق ەدى.

ەرمەك جۇماحمەت ۇلى