حالقىمىزدىڭ ۇمىتىلۋعا جاقىن قالعان حاس ونەرى – ايتىستى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستاپ قايتا ءتىرىلتىپ قانا قويماي, بيىككە كوتەرگەن تالانتتى شوعىردىڭ اراسىنان قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى ءاسيا بەركەنوۆا ويىپ ورىن الادى. الماستىڭ جۇزىندەي وتكىر سوزىنە ماقامى مەن دومبىراشىلىعى ساي بولىپ, قارسىلاسىنىڭ الدىن كەسىپ, كورەرمەندى اۋزىنا قاراتىپ وتىراتىن ءاسيا ايتىستىڭ اق بەرەنى اتاندى. ساحناعا ول شىققاندا نىساناعا ءدوپ ءتيىپ جاتاتىن ويلى سوزگە دە, ادەمى اۋەنگە دە ورتا تولاتىن. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اقىننىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا ءاسيا ايىپقىزىمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەگە تارتقان ەدى.
– ءاسيا ايىپقىزى, الدىمەن سىزگە “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” مىڭداعان وقىرمانى, ايتىستىڭ جانكۇيەرلەرى بولىپ ساۋال تاستايىن. قازىر ايتىسكەر ءاسيا قايدا ءجۇر, نەگە كورىنبەي كەتتى؟
– ەش جاققا دا كەتكەن جوقپىز, تۋعان جەردىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ, قىزىعىنا تويماي دەگەندەي, قوستاناي قالاسىندا تۇرىپ جاتىرمىز. مەنى ايتىسقا جىبەرىپ, ۇيدەگى اعاڭ ءوزى قاراپ قالاتىن. بالالارىمىز قازىر ەرجەتىپ, ءبىر-ءبىر شاڭىراق كوتەرگەن. تابىلدى ەكەۋمىز نەمەرەلەرىمىزدىڭ تاربيەسىمەن اينالىسامىز. ونىڭ سىرتىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ونەر ستۋدياسىن باسقارامىن, تالابى بار جاستاردى ونەرگە باۋليمىن.
– ءسىزدى ايتىستا قارسىلاستارىڭىز “ارپا ىشىندە ءبىر بيداي بولىپ ءجۇرسىڭ” دەپ قاعىتاتىن ەدى. ودان ءتىلىمىز ەسىكتەن قاراپ قالعان ورتادان كەلىپ وتىرعان ءسوزدىڭ مايىن تامىزعان اقىنعا دەگەن ريزاشىلىق تا اڭعارىلىپ تۇرار ەدى. ءسىزدىڭ اقىندىق جولىڭىز قالاي قالىپتاستى؟
– قازاق بىرەۋدىڭ توبەسى جۇرتتان بيىكتەسە ونىڭ تەگىن سۇراپ جاتادى. “تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى” دەپ وسى تۇسىنىكتى تاعى شەگەلەپ قويادى قازەكەم. سول راس. مەنىڭ اكەم ءايىپ اقىنجاندى بولعان كىسى ەكەن. زامانداستارى ونىڭ حاتتى ىلعي ولەڭمەن جازعانىن ايتادى. ال ونىڭ اكەسى حاكىمجان ەل ىشىندە “ولەڭشى حاكىمجان” اتانعان, دومبىرامەن ءان ايتاتىن, ءارى ەشكىمگە ءسوزىن جىبەرمەيتىن, ءدىلمار كىسى بولىپتى. مەنىڭ جاسىمدا ۇلكەن كىسىلەر “سەنىڭ ءسوز ساپتاسىڭ اتاڭ حاكىمجانعا ۇقساعان” دەپ ايتۋشى ەدى. دەگەنمەن, مەن اكە جۇرتىمدا ەمەس, ناعاشىلارىمنىڭ ىقپالىندا ءوستىم. ناعاشى اتام جۇماعالي دا, ونىڭ قارىنداسى التىنباس اپام دا كەرەمەت دومبىراشى ەدى. وسى كىسىلەردىڭ شاپاعاتى قانىمدا بولعان شىعار.
سوسىن جالپى مەنىڭ تۋعان جەرىم اۋليەكول دەسە – اۋليەكول دەر ەدىم. قازاق دالاسىنىڭ وسى تۇسىنا دا ارۋاق قونىپ, نار شوككەن. اۋليەكولدىڭ اتىن بۇرىنعى شەجىرە شالدار ەلىنە يماندىلىق شاپاعاتىن شاشقان اسەبەك اۋليەمەن بايلانىستىرادى. قوياندىاعاش اۋىلىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سۇلتان بايماعامبەتوۆ اعامىز تۋعان. مۇندا بەلگىلى اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ, مينيستر شايسۇلتان شاياحمەتوۆ ەرجەتكەن. اۋليەكولگە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ دا تابانى تيگەن. ول كىسى شامامەن 1893 جىلى وسىنداعى مەكتەپتە وقىتۋشى بولعان. نەگىزى احاڭنىڭ اناسى كۇنشە شەشەمىز ءبىزدىڭ ەلدىڭ قىزى. بۇل جاعىنان ءبىزدىڭ ەل احمەتتى جيەن دەيدى. ال اعايىندى اقتاس, بايتۇرسىننىڭ ەتەنە قارىنداسى اقكەنجەدەن مەنىڭ ناعاشى اتام تۋادى ەكەن. بۇل جاعىنان قۋساق مەن احاڭا جيەنشارمىن. اجەم اناما دەيىن التى قۇرساق كوتەرگەن ەكەن, سول التاۋى دا شەتىنەپتى. جەتىنشى بالاعا اياعى اۋىر كەزىندە اتامىزدىڭ تۇسىنە ناعاشىلارى كىرىپ, “پەرزەنتىڭنىڭ اتىن اقتاس قويشى, تۇراقتار” دەپ ايان بەرىپتى. ومىرگە كەلگەن قىزعا اقتاس دەپ ەر بالانىڭ اتىن قويىپتى. بىراق اجەم ودان كەيىن تۋعان جەتى ءسابيىن دە جاسقا تولماي جەر قوينىنا بەرىپ وتىرىپتى. سول اقتاستان تۋعان مەن دە انادان جالعىزبىن.
ال ەكىنشىدەن, مەنى ونەرگە جاقىن ەتكەن دە, اقىن ەتكەن دە وسكەن, ءبىلىم العان ورتام, مەكتەبىمدەگى ۇستازدارىم. مەن جالپى ەلۋ جىلدان بەرى ونەردە ءجۇرمىن دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, ەسىمدى بىلگەلى اۋىل كلۋبىنىڭ ساحناسىنان ءتۇسكەن جوقپىن. اۋىلداعى “قىزىل بۇرىشتىڭ” مەڭگەرۋشىسى اقان جۇماعاليەۆ اعاي مەنى دە كىپ-كىشكەنتاي كەزىمنەن ساحناعا شىعارىپ, ولەڭ ايتقىزاتىن, ەرەسەكتەردەن قالدىرمايتىن. ۇگىت بريگاداسىمەن شوپانداردى, ەگىس دالاسىن ارالاپ جۇردىك. اۋىل ونەرپازدارى ەڭبەگىن ەشقاشان ءمىندەتسىمەيتىن, اقى دا سۇرامايتىن. ماڭدايىن كۇنگە قاقتاپ قوي باعىپ, ەگىن ەگىپ ءجۇرگەن اۋىلداستارىنىڭ الدىندا ءان ايتىپ بەرۋدى وزدەرىنە پارىز سياقتى كورەتىن. سول كەزدەگى قوعامدىق ءومىر ادامداردى ۇجىمشىلدىققا, باۋىرمالدىققا, ءبىر-بىرىنە شىنايى قامقورلىق جاساۋعا ءتاربيەلەدى. ء“بىرىڭ – ءبارىڭ ءۇشىن, ءبارىڭ – ءبىرىڭ ءۇشىن!” دەگەن ۇران تەك ماڭدايشالاردا عانا ەمەس, سانامىزدا جازىلىپ تۇرعانداي بولاتىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا دا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەلەرىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدىم. بەيىمبەت مايليننىڭ “شۇعانىڭ بەلگىسى” شىعارماسى بويىنشا سپەكتاكل قويىپ, سوندا شۇعانى وينايتىنمىن. سەنىڭ ونەرىڭدى اۋىل بولىپ كورەدى, قولپاشتايدى, ماقتايدى. وسىنىڭ ءبارى دە بالانى قاناتتاندىرىپ, بويىنداعى ۇشقىندى ۇرلەي بەرەدى ەكەن عوي.
– ءسىز جاڭا “مەنى ونەرگە جاقىن ەتكەن دە, اقىن ەتكەن دە ۇستازدارىم” دەپ ايتىپ قالدىڭىز. وسىعان تولىعىراق توقتالىپ وتسەڭىز قايتەدى.
– ءوزىم دە وسىنى ايتقالى وتىرعانمىن. مەكتەپ تەك ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلمەيدى. ول بالانى جان-جاقتى قالىپتاستىراتىن قاسيەتتى دۇكەن عوي. مەكتەپتە جۇرگەندە “وشاعان” دەگەن قابىرعا گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدىم. وعان ناشار وقيتىن, ءتارتىبى تومەن, كىر-قوجالاق جۇرەتىن بالالاردى مازاقتاپ, ولەڭ شىعارىپ جازىپ قويامىن. وسىنىڭ بارلىعىنا دا مەنىڭ ۇستازدارىمنىڭ ىقپالى, ولاردىڭ تالابى بولۋشى ەدى. نەگىزى, مەكتەپكە بارىپ, بالالاردىڭ الدىندا ءوزىنىڭ ساباعىن بەرىپ قانا كەتەتىن جانداردى مۇعالىم دەيمىز. وسى ورىندى بولار. ال ۇستازدىڭ ماعىناسى ودان تەرەڭ, ءتىپتى ول باسقا تۇسىنىك سياقتى ماعان. مەن وزىمە ءبىلىم بەرگەن مۇعالىمدەرىمنىڭ بارلىعىن دا ۇستاز دەپ استىن سىزىپ ايتامىن. ۇستاز بالانى حاس ءمۇسىنشى سەكىلدى سومدايدى, ونىڭ بويىنداعى كەساپات قىلىقتاردى كەسىپ تاستاپ, تاماشا قاسيەتتەردى ۇشتايدى. ال مۇنىڭ ءوزى ۇستازدىڭ كۇندەلىكتى ۋاعىز ايتۋىمەن بولا قالاتىن نارسە ەمەس, بالانىڭ الدىندا ونىڭ ءوزى ۇلگى بولۋىمەن, جۇرەك جىلۋىمەن جۇزەگە اساتىن قۇبىلىس قوي. پەداگوگيكانىڭ ەرەكشەلىگى, قيىن ءارى قاسيەتتى سالا ەكەندىگى وسىندا. مەنىڭ مەكتەپتەگى ۇستازدارىم وسىنداي جاندار بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن قاراتاي سارسەنباەۆ, ساعىندىق دوسماعانبەتوۆ, كۇلاش قۇرمانوۆا, كۇلاش مامەتانوۆا سياقتى ارامىزدا امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتقان اعاي-اپايلارىما مەيرام سايىن حابارلاسىپ, قۇتتىقتايمىن, جاعدايلارىن ءبىلىپ قويامىن. ءوزىمىز ءبىراز جاسقا كەلسەك تە قارت ۇستازدارىم بالاداي اينالىپ-تولعانىپ, رياسىز كوڭىلدەن ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتادى. مەن ايتىسقا بارىپ جۇرگەنىمدە “بالاسى اتقا شاپسا, اناسى ۇيدە تاقىمىن قىسادى” دەگەندەي, ءبىر تىلەۋلەستەرىم دە وسى ۇستازدارىم بولدى دەپ بىلەمىن. ولاردىڭ مەنەن كۇتكەن ءۇمىتى كوپ ەدى. مەن ومىردە ايتىس اقىنى بولماسام دا, ءبارىبىر تۇلعا بولارىم انىق ەدى. ويتكەنى, بالا كەزدەن وتە بەلسەندى جانە ازاماتتىق ۇستانىمدارىم ايقىن بولدى. ايتىس سونى جۇرتقا جاريا ەتتى.
– ءسىزدىڭ ءوزىڭىز دە ۇستاز ماماندىعىن قالاعان ەكەنسىز. بىراق جاسىڭىزدان ولەڭگە, قازاق ونەرىنە قۇشتار بولا تۇرا, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى بولدىڭىز. وعان دا ۇستازدارىڭىزدىڭ ىقپالى بولدى ما؟
– جوق. مەن قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە تۇسكەنىمدە, ۇستازدارىمنىڭ كوپشىلىگى نارازى بولدى. 53 تۇلەكتىڭ اراسىندا مەكتەپتى مەن عانا ۇزدىك ءبىتىردىم. اتتەستاتىما تەك دەنە شىنىقتىرۋ مەن “مال شارۋاشىلىعىنان” (ول كەزدە وسىنداي ءپان بولعان) عانا “4” ءتۇستى. مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرعاندا ادەبيەتتەن شىعارما جازاتىن ەدىك قوي. سوندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ “قۇلاگەر” پوەماسى بويىنشا شىعارمانى ولەڭمەن جازىپ شىقتىم. سول ولەڭ-شىعارمانىڭ كوركەمدىگى قانداي ەكەنىن قازىر ايتا المايمىن, بىراق ۇستازدارىم “بەسكە” باعالاعانىنا قاراعاندا, جامان دا شىقپاعان شىعار دەپ ويلايمىن.
مەنى ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرەتىن اعايىم ماتەماتيك, حيميادان ساباق بەرەتىن اپايىم حيميك بولادى دەپ ويلايتىن. ءار ءپاننىڭ مۇعالىمى وزىنە تارتاتىن. اۋىلدا جۇرگەندە “قازاق ءۆالسىن” ايتىپ, ءانشى بولۋدى ارماندادىم. بىراق سول كەزدە ەل ىشىندە ونەر ادامى تۋرالى پىكىردىڭ دۇرىس قالىپتاسپاۋىنا بايلانىستى مەنى ۇيدەگىلەر كونسەرۆاتورياعا جىبەرمەدى. ال ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە باراتىندىعىمدى ەشكىمگە ايتپادىم, بۇل مەنىڭ ىشىمدەگى رەنىشتەن تۋعان شەشىم بولاتىن. اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپ-ينتەرنات جانىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە بولدى. مىنە وسىندا وقيتىندار مەكتەپ وقۋشىلارىنا ىلعي تيىسەدى, ەر بالالاردى ۇرادى. بالانىڭ ءوزىن عانا ەمەس, ۇلتىمىزدى نەشە ءتۇرلى ەتىپ مازاقتايدى. سونى ەستىگەندە نامىستان تىرناعىما دەيىن كۇيىپ كەتەتىن ەدىم. نان سۇرايتىن ورىسشامىز بولسا دا ولاردىڭ ءوز ايتقاندارىن وزدەرىنە قايتارا المايمىز, جاسقانشاقتانامىز. ولار ءارى كوپ, ءارى باستىقتاردىڭ ءبارى سولاردىڭ ءسوزىن سويلەيتىن سياقتى بولىپ تۇرادى. كەيىن ويلاسام, زاماننىڭ جەلى ەكەن. سودان وزگەمەن وسى تىلدە تەڭ دارەجەدە سويلەسۋدى, قورلاتپاۋدى ماقسات ەتۋىم ارماننان كەم سوقپادى دا, مەكتەپتى ءبىتىرگەن سوڭ كوپ ويلانباستان وسى فاكۋلتەتكە باردىم. ۋاقىتتىڭ ءوزى دە وسىنى لايىق كوردى بىلەم.
– ءاسيا ايىپقىزى, ءوزىڭىز شىق جۋىتپاعان قازاقتىڭ نامىسى ءۇشىن وزگە ءتىلدى ۇيرەندىڭىز, ونى جاس ۇرپاققا ۇيرەتتىڭىز. ال سول قازاقتى ءوزىڭىز ايتىستا قامشىلاپ الاتىن انا ءتىلىڭىزدىڭ جاعدايىن قازىر قالاي دەپ بىلەسىز؟
– ءتىل ءۇشىن قازىنادان ميلليونداعان تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردى, شىعىپ جاتقان كوپتەگەن سوزدىكتەردى, كىتاپتاردى, اشىلىپ جاتقان مەكتەپتەردى جوققا شىعارمايمىن. الايدا, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭىپ كەتتى دەپ تاعى ايتا المايمىن. وبلىستاردا ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك تىلگە كوشتى دەيدى, بۇل اۋدارماشىلاردىڭ ارقاسىندا. مەملەكەتتىك تىلگە كوشكەن ەل ەمەس, قاعاز عانا. قوستاناي جاعدايىندا اۋدارماشى بولماعان كۇنى مەكەمەلەر ءىس قاعازىن ورىسشا جازادى. سول اۋدارماشىنىڭ ءوزى ءتىلدى شالا بىلەدى, اۋدارماسىن كەيدە ءتۇسىنسەڭ, كەيدە تۇسىنبەيسىڭ. رەسپۋبليكاداعى جالپى كورىنىس تە وسى ايتقانداردان الىس ەمەس دەپ بىلەمىن. اۋدارماشى ۇستاماي قازاق ءتىلىن ءبىلۋىڭ كەرەك دەگەن قاتاڭ تالاپ جوق. ورىس تىلىنە تالاپ بولعان كەزدە ۇيرەندىك قوي. ول كەزدە ورىس تىلىنە قاجەتتىلىك جاسالدى. سول قاجەتتىلىكتىڭ ءوزى ءتىلدى ۇيرەنۋگە تالاپ ەمەس پە؟ تاۋەلسىزدىك كەلگەندە تۋعان بالا بۇگىندە ەرجەتتى. سودان بەرگى جيىرما جىلدا ءبىر ءتىلدى ۇيرەنۋگە نەگە بولماسىن؟ قازاق تىلىنە قاجەتتىلىك جوق جانە بيلىك باسىندا جۇرگەندەردىڭ اراسىندا ءتىل جاناشىرلارى دا جوقتىڭ قاسى. پرەزيدەنتىمىز سياقتى ەكى تىلدە بىردەي تازا سويلەيتىندەردى تىم از بايقايمىز. جيىرما جىلدا ءبىر ءتىلدى مەڭگەرە الماي بيلىك باسىندا ءجۇرگەندەردىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن قالاي دەپ ويلاۋعا بولادى؟ پاتريوتيزم تىلدەن باستالادى. قازاق ءتىلىنىڭ ارتيكۋلياتسياسىندا كەزدەسەتىن ەرەكشەلىكتەر نەمىس, فرانتسۋز, اعىلشىن تىلدەرىندە دە بار. نيەت بولسا قاي ءتىلدى دە ۇيرەنۋگە بولادى. قازاقتاردىڭ قانىندا لينگۆيستيكالىق سەزىمتالدىق بار, ءبىز ۇيرەنگەن قاي ءتىلدى دە ءمۇلتىكسىز سويلەيمىز. ورتا ازيا, كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ورىس تىلىندە ءوز ءتىلىنىڭ بوياۋىن ساقتاپ سويلەيتىنى كەشىرىمدى سەكىلدى, ال بىزدەن ونى ەشكىم كۇتپەيتىن. سوندىقتان ءوز اعايىندارىمىز قازاق ءتىلىن مۇلتىكسىز سويلەپ تۇرسا, قالعانى دا سول تىلدە ءسويلەۋگە تىرىسار ەدى. ءبىز ءوز ارتىقشىلىقتارىمىزدىڭ باعاسىنا جەتۋدەن گورى, وزگەگە ەلىكتەگىشپىز.
– وسى ءجايت ءدىنىمىز تۇرعىسىندا دا بايقالىپ وتىرعان جوق پا؟
– ءدىن – جان دۇنيە مادەنيەتىنىڭ اتاسى. ىشكى مادەنيەتىڭ, جالپى جان دۇنيەڭ تازا بولماسا, ءدىندى شىنايى ۇستاي المايسىڭ. اڭگىمە جۇرتتىڭ بارلىعىنىڭ جاينامازعا جىعىلۋىندا ەمەس. قازىر جاستاردىڭ, ورتا جاستاعى كىسىلەر اراسىندا دا ءدىننىڭ جولى وسى ەكەن دەپ, باسى-كوزىن تۇمشالاپ الاتىندار كەزدەسەدى. بۇل دا سول ەلىكتەپ-سولىقتاپ, كەتەتىندىگىمىزدەن. شۇكىر, اق ءدىنىمىزدى قۇقاي ەتىپ كورسەتكەن زامان كەتتى, قازىر مەشىتى جوق اۋىل, ەلدى مەكەن جوقتىڭ قاسى. بىراق, سول ءدىندى ۇرپاق ساناسىنا رۋحاني بايلىق, تاربيە ەتىپ سىڭىرەتىندەي ءىس-قيمىل جوق. يەسىز جاستارىمىزدى ءتۇرلى سەكتالار يەلەنىپ جاتىر. رەسەيدىڭ تەلەارنالارىنداعى جاڭالىقتاردان ءدىني تاقىرىپتاعى اقپاراتتى ءجيى ەستۋگە بولادى. ولاردا جەكە تەلەارنا دا بار. وندا ءدىني ماعىناسى تەرەڭ اڭگىمەلەر, حابارلار بەرەدى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالىق ارنالاردىڭ بىرىنەن بەرىلگەن ايتىسكەر اقىن مۇحامەتجان ءىنىمىزدىڭ حابارى جۇرتقا ۇناعان بولاتىن. قازىر كوگىلدىر ەكراننىڭ پارمەنى كۇشتى, ونى يماندىلىق, ادامگەرشىلىك تاربيە بەرەتىن حابارلارعا پايدالانعاندا ءناتيجەسى جوعارى بولادى دەپ بىلەمىن.
قازىر جىل سايىن قاجىلىققا باراتىندار قاتارى كوبەيدى. بۇل جاقسى. بىراق مەككەگە رۋحاني تازارۋ ءۇشىن بارعانداردىڭ جان دۇنيەسىندە وزگەرىس بولدى ما؟ “قاسيەتتى پارىزدى وتەۋگە باراتىندار وعان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىشتەي دايىن بولدى ما, الدە قالتانى كەرگەن اقشانىڭ كۇشى مە؟” دەگەن وي كەلەدى ماعان. قاجىلىقتىڭ قوعامدىق دارەجە, ارتىقشىلىق ەمەس, پارىز عانا ەكەنىن تۇسىنسە دەيسىڭ. ولار زامانداستارىنا قۇرعاق ۋاعىزبەن ەمەس, ءوزىنىڭ يماندىلىق, ادامگەرشىلىك ۇلگىسىن كورسەتسە, ءدىنىمىزدىڭ جالپى جاس ۇرپاق ءتاربيەسىنە ىقپالى دا كۇشەيمەك. “يماندىلىق كىمدە جوق, تىلدە بار دا, دىلدە جوق” دەگەن وسى.
– سىزدەر ايتىس كورىگىن قىزدىرعان 80- جىلدارى قوعامداعى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردى قانىن شىعارا ايتىپ جۇردىڭىزدەر. ء“سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشىم, سەن دە تۇزەل” دەپ اباي ايتقانداي, سونىڭ ناتيجەسىن كورەسىز بە بۇگىن؟
– نەگىزى ايتىس قازاقتىڭ قانىندا بار ونەر. ول ءتىلىمىز باردا جوعالمايدى. ء“تىل – قۇرال” دەپ احمەت بايتۇرسىنوۆ ايتقانداي, ايتىس قوعامداعى كەمشىلىكتەردى سىناۋدىڭ, سودان ارىلۋدىڭ قۇرالى بولعان عوي. سوندىقتان قوعامدا جارىلماعان جاراداي ماسەلەلەر ءپىسىپ جەتىلگەندە ايتىسقا دا قاجەتتىلىك, حاس ونەردىڭ الماستاي جارقىلدايتىن ساتتەرى تۋادى. سەكسەنىنشى جىلدارى ايتىسقا قوعامدا قاجەتتىلىك تۋدى. ماناپ, كوكەن, تاۋشەن سەكىلدى اعا-اپالارىمىزدىڭ سوڭىنا ەرگەن اسەلحان, قاتيموللا, قونىسباي سياقتى ءبىزدىڭ بۋىنعا ساياساتتىڭ, ۋاقىتتىڭ شاڭىمەن باسىلىپ قالعان ايتىسقا جان ءبىتىرۋ, ونى ءبىرشاما جوعارى سەرپىپ تاستاۋ باقىتى ءتيدى. ال قاجەتتىلىك تۋدى دەيتىن سەبەبىم, وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى جۇتاعان ءتىلىمىزدىڭ, وگەيسىگەن ءدىنىمىزدىڭ, اياقاستى بولعان سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ جاعدايى ادامدار جۇرەگىندە قاتتالىپ, شەمەن بوپ جاتىر ەدى. ايتىس سونىڭ بارلىعىن جانارتاۋ ەتىپ جارىپ, ورتاعا الىپ شىقتى.
ءبىز ايتىسقا ارقاۋ ەتكەن ماسەلەلەردىڭ قازىر قوعامدا ورنىن تاۋىپ, جونگە كەلگەندەرى بار. مىسالى, ناۋرىزدى الايىق. قازىر بۇل ەلىمىزدى قويىپ, حالىقارالىق مەرەكەگە اينالدى. سالت-داستۇرلەرىمىز دە جاندانىپ, اسپەتتەلىپ وتىر. جوعارىعا جالتاقتاعان, “اعا حالىققا”, ەلىكتەگەن كەڭەستىك داۋىردە ادامداردىڭ ساناسىندا قالىپتاسقان كەيبىر تۇسىنىككە دە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستى. مىسالى, مەن سول جىلدارى “ورىستىڭ قايىڭى, قىسى دەيمىز, قازاقتا قىس بوپ, قايىڭ وسپەيتىندەي” دەپ ايتىپ ءجۇردىم. قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرى دەگەندە, قىلتاناق وسپەيتىن بەتپاق دالانى ەلەستەتەر ەدىك. مۇنىڭ بارلىعى دا وتارلىق جىمىسقى ساياساتتىڭ ىقپالىمەن قازاقتاردىڭ ءشولدى ايماقتارعا ىسىرىلىپ كەتكەندىگىنەن دەپ ويلايمىن. ايتپەسە, قازاق دالاسىنىڭ باسقا شالعايىن بىلاي قويعاندا قوستاناي ءوڭىرىندەگى امانقاراعاي, اراقاراعاي, ناۋىرزىم ورماندارىن قايدا قوياسىڭ؟ وسىنداعى قاراعاي, قايىڭ حالقىمىزدىڭ ساناسىنا نەگە ءسىڭىستى بولعان جوق دەيسىز. بولدى عوي. قازاق سۇلۋ قىزىن قايىڭعا, قايراتتى, بويشاڭ جانداردى قاراعايعا تەڭەگەن جوق پا؟ ال ءتىپتى, بيبىگۇل تولەگەنوۆا ايتاتىن “قىزقاراعاي” انىندەگى قىزقاراعاي ورىستار “گولۋبايا ەل” دەيتىن شىرشانىڭ قىسى-جازى كوگىلدىر ءتۇستى بولىپ تۇراتىن سۇلۋ ءتۇرى. شىنىندا “قىزقاراعاي” كەرەمەت اتاۋ ەمەس پە؟ ايتىس جاقسىنىڭ ءبارىن وزىنەن بۇرىن وزگەگە جامايتىن ادەتىمىزدەن ارىلۋعا ىقپال ەتتى دەپ ويلايمىن. رۋحتى كوتەردى.
“پەتروۆكا, ميحايلوۆكا, سەمەنوۆكا, سەلولار قاپتاپ كەتتى دالامىزدا” دەپ ەدىم ايتىستاردىڭ بىرىندە. جەر-سۋ اتتارىن وزگەرتۋ ماسەلەسى قازىردە دە وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. جەرگىلىكتى تاريحشى عالىمدار جىل سايىن ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, زەرتتەپ جاتىر. قوستاناي وڭىرىندە قازاقشا اتاۋى بولماعان جەر, سۋ, ەلدى مەكەن جوق بولعان. قازىر باسقاسىن ايتپاعاندا, قوستاناي قالاسىنداعى قازاقشا اتالاتىن كوشە اتاۋلارى ون پايىزعا دا جەتپەيدى ەكەن. قيقى-جيقى ءبىر كوشەنىڭ اتى قازاق دەپ اتالادى. قازاقتىڭ جەرىندە وسىنداي اتاۋ كەرەك پە؟ ايگىلى باتىر, مامىلەگەر شاقشاق ءجانىبەكتىڭ كىندىك قانى تورعاي دالاسىندا تامعان. ونىڭ اتىنا ءبىر كوشە بەرۋگە بولماي ما؟
– سىز قازىر اجەلەر نەمەرەلەرىنە ەرتەگى ايتپايدى دەگەنگە قالاي قارايسىز؟
– مەن دە اجەنىڭ ءبىرىمىن, بىراق نەمەرەلەرىمە ەرتەگى ايتىپ بەرەمىن دەپ وتىرىكشى بولعىم كەلمەيدى. مەن ءوزىم ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتادان, قوعامنان باسقاشا ەمەسپىن. مەنىڭ بالالارىم بارشاسى سياقتى بالاباقشاعا باردى, قازىر نەمەرەلەرىم بارىپ ءجۇر. دەمەك, مەنىڭ نەمەرەلەرىمدى وزگەلەر تاربيەلەپ جاتىر, ال مەن دە, كەلىنىم دە جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن ءبىز دە وزگەنىڭ بالاسىن تاربيەلەپ ءجۇرمىز. ءار زاماننىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, ءوز قاجەتتىلىگى بار. قازىرگى بالالار ەرتەگىنى تىڭداپ, قيالعا بەرىلمەيدى, سول ەرتەگىنى كوزبەن كورگىسى كەلەدى. ويتكەنى, ولار تەلەديدارى, ەكرانى بار زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا مەن تەلەارنالار پارمەندىلىگى تۋرالى ايتىپ ەدىم. سول ويىمدى تاعى دا قايتالاعىم كەلەدى. وتباسىنىڭ, انانىڭ تاربيەسى بالا ءۇشىن ءومىردىڭ باستى تۇعىرناماسى ەكەنىندە داۋ جوق. بىراق سول بالانىڭ ەسىن بىلگەننەن كورەتىنى كوگىلدىر ەكران. سوندىقتان “ەل بولام دەسەڭ – بەسىگىڭدى تۇزە” دەگەن ۇلى مۇحتاردىڭ ءسوزىندەگى بەسىكتەن بۇگىنگى كوگىلدىر ەكراننىڭ ىقپالى كەم ەمەس. جاس ۇرپاق تاربيەسىنە وسى ەكران قاتتى اسەر-ىقپال ەتەدى. قازىرگى كىشكەنتاي سابيلەرگە الپامىستان گورى شرەك, فيونالار جاقىن. سوندىقتان تەلەارنالاردان بەرىلەتىن بالالار حابارلارىنىڭ, مۋلتفيلمدەردىڭ بارلىعى دا ۇلتتىق سيپاتتا, حالىقتىق مەنتاليتەتىمىزگە جاقىن بولۋى كەرەك.
– وسى ايتىپ وتىرعاندارىڭىزدىڭ بارلىعى دا تۇپتەپ كەلگەندە جاستار ءتاربيەسىنە قىزمەت ەتەدى. ال جاستار – ەلدىڭ ەرتەڭى.
– اڭگىمە سوندا. وتكەننىڭ بارلىعىن سىزىپ تاستاۋدىڭ قاتەلىك ەكەنىن زيالى ادامدار ءجيى ايتادى. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە وكتيابرەنوك, پيونەر, كومسومول ساتىلارىنان وتتىك. مۇنىڭ ءوزى جاستارمەن جۇمىستىڭ ءبولىپ قويعان جۇيەسى سياقتى ەكەن. قازىر جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر شوعىرى عانا بەلسەندى ءومىر سۇرەدى. مۇنىڭ ءوزى بۇگىنگى قوعامداعى ەكونوميكالىق, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى دا شىعار دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىزداعىداي ەمەس, قازىر ءار وتباسىنىڭ تۇرمىسى ءار ءتۇرلى. “توق بالا اش بالامەن وينامايدى” دەگەن ماتەلدىڭ شىندىعىن كۇندە كورىپ وتىرمىز. ماتەريالدىق تەڭسىزدىك مورالدىق تەڭسىزدىككە اكەلەدى.
وسىنداي ويلار كوڭىلدى بۇلتتى كۇندەي تۇنەرتىپ وتكەنمەن, ءوزىم جاستاردىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىن. ويتكەنى, ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا ەلىمىزدە تاماشا جاعدايلار جاسالىپ وتىر. ءار وتباسى, ءار ادام ەلباسىنىڭ وسى كەمەل ءىسىنىڭ قادىرىنە جەتۋىمىز كەرەك. ونىڭ ءمانىسى بار تاپقانىڭدى بالا تاربيەسىنە سالىپ, ونى بوساڭسىتپاۋدا جاتىر.
– ءاسيا ايىپقىزى, سىزگە ەندى سوڭعى سۇراق. جاس كەلگەن سايىن سىرتقى ادەمىلىكتى, جاستىق رەڭدى قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ قازىر قالادا دا, اۋىلدا دا شاشىن بويامايتىن ايەل كەمدە كەم. سولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ءسان قۋعاننان ەمەس, شاشىنىڭ ەرتە اعارۋىنان امالسىزدان بويايدى. ال ءسىزدىڭ شاشىڭىزدا ءبىر تال اق جوق.
– شاشىمنان بۇرىن اۋىلدى اتاعانىڭا جۇرەگىم شىم ەتە قالدى. مەنىڭ بارلىق جاستىق شاعىم, ءومىرىمنىڭ كوپ بولىگى اۋىلدا ءوتتى. ناۋىرزىم اۋدانىنداعى “سوسنوۆ” كەڭشارىندا تۇردىق. دالانىڭ بار سۇلۋلىعى وسى اۋىلدىڭ ماڭايىندا تۇنىپ قالعانداي بولاتىن ماعان. سونىمەن قاتار باي شارۋاشىلىق اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنا دا جاقسى كوڭىل ءبولدى. اۋىلدا تۇرساق تا كۇيەلەش بولىپ وت جاققانىمىز جوق, ۇيلەر ورتالىقتان جىلىتىلدى. اۋىل – التىن بەسىك قوي, اقساقالدار مەن اجەلەردىڭ الدىن كەسپەۋدى, كىشىگە ىزەتتى, قايىرىمدى بولۋدى, ءداستۇر-سالتتى ءار قازاقتىڭ بويىندا اۋىل قالىپتاستىردى. قازاقتىڭ ولەڭىنىڭ دە بۇلاق قاينارى اۋىلدا جاتىر دەسەم, جاڭالىق اشقانىم ەمەس.
ال شاشى اعارماعان ادامنىڭ ءومىرى جەڭىل, تاعدىر اۋىرتپالىعىن كورمەگەن دەگەن تۇسىنىك بار. ولاي ەمەس سياقتى, ادامنىڭ سىرتقى قالپىنىڭ ساقتالۋى تۇقىم قۋالايتىن قاسيەت پە دەيمىن. مەنىڭ اجەم سەكسەننەن اسىپ قايتىس بولعاندا ءبىر تال شاشى اعارماستان كەتتى. انام دا شاشىنا اق تۇسپەستەن دۇنيەدەن وزدى. اجەم اشتىقتى دا, بەينەتتى دە, كوز جاسىن دا كورگەن جان ەدى. اڭگىمەنىڭ باسىندا ول كىسىنىڭ بالاسى كوپ شەتىنەگەنىن ايتقانمىن. “اۋىلداعى بەيىتتىڭ جارتىسى مەنىكى, بۇل ادىرە قالعىر شاش نەگە اعارمايدى؟” دەپ شاشىن جۋعان سايىن كەيتىن جارىقتىق. قازاق قىزدارى قايىڭنىڭ بەزىندەي قاتتى, ەمەندەي مىقتى بولعان عوي.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى, قۋانىشى كوپ قوي, شۇكىر. جارمىن, انامىن, اقىن بولىپ ەلىمە تانىلدىم. وسىنىڭ بارلىعى دا ءبىر ايەلگە از باقىت ەمەس. بىراق, ايتىس اقىنى بولۋ ءبىر ايەلگە وڭاي دا جۇك ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ قامىن جەگەن ويلارىمدى اشىق ايتىپ تاستايمىن. ويىڭدى بۇلتەلەكتەمەي اشىق, كەسىپ ايتا سالۋدان جەرگىلىكتى بيلىك بار, زامانداستار دەگەندەي, جۇرتقا جاقپاي دا قالاسىڭ. قازىر ايتىسقا كوپ شىقپاسام دا, كوڭىلىمدەگى ويدى ولەڭگە تۇسىرەمىن. جاقىندا وسىنداي ءبىر وي قاعازعا ولەڭ بولىپ ءتۇستى.
جۇرەمىن نە كۇيدى كەشىپ تەگى,
كوكەيدە جاتىر ويدىڭ كوشىپ لەگى.
تۋرالىق تاڭدايىما تاڭبا بولىپ,
ۋىزبەن كەلگەن نەسىپ بەسىكتەگى.
ادىلدىك تولقي اعىپ اق بۇلاعى,
اقبوزى اقيقاتتىڭ شاپقىلادى.
شىندىقتى شىتىرماننان
شەشىپ الساڭ,
تۋرا ءسوز تۋعانىڭدى جات قىلادى.
ءسوزىمدى المادى دەپ جەڭىس قالاپ,
كورسەتپەي جۇرەر ساعان تەگىس قاباق.
قىرتىسىن قىڭىر ءىستىڭ جازام دەسەڭ,
دوسىڭ دا كەتە بەرەر تەرىس قاراپ.
شىندىقتى شىرقىراعان ەلەڭ ەتەم,
وزگەدەن وي-پىكىرىم نەگە بوتەن؟
ورتاق ءتىل تابۋ ءۇشىن وزگەلەرمەن,
ءوز ءتىلىڭدى تىستەۋىڭ كەرەك ەكەن.
– راحمەت. ونەرىڭىز ورتايماسىن.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي.