تاريح عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى

قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاستى. ارينە, تاريحشىلار ەڭبەكتەرىندە سول ءداۋىردىڭ اسەرى بولدى. كوممۋنيستىك يدەولوگيا قازاق تا­ريحىن وبەكتيۆتى شىندىق تۇرعىسىنان اشىپ كورسەتۋگە مۇددەلى بول­عان جوق. سوعان قاراماستان جاڭادان اشىل­عان ينستيتۋتتا قىزمەت جاساعان تاريح­شى­­لار ەل تاريحىنىڭ قۇپيا بەتتەرىن اشۋعا, تاريحي شىندىقتى حالىققا جەت­كىزۋگە تىرىستى. قازاقتىڭ كاسىبي تا­ريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆ كە­نەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىستىڭ شىندىعىن جازعانى ءۇشىن ايىپتالدى. بەك سۇلەيمەنوۆكە دە تاپتىق, پارتيالىق پرينتسيپتەن اۋىت­قىدى دەپ كىنا تاقتى, سوتتادى. وسىن­داي قۋدالاۋلارعا قاراماستان قازاق تاريحشىلارى اقاي نۇسىپبەكوۆ, الكەي مارعۇلان, ماناش قوزىباەۆ, رامازان سۇلەيمەنوۆ, كەڭەس نۇرپەيىسوۆ, گريگوري داحشلەيگەر, ت.ب. عالىمدار قازاق حالقىنىڭ تاريحىن كەشەندى زەرتتەۋگە قول جەتكىزدى. قازاق تاريحشىلارى كسرو-نىڭ قاتال تارتىپتەرى زامانىندا-اق قازاق جەرى الەمدىك وركەنيەتتىڭ قۇرامداس بولشەگى بولعاندىعىن, قازاق حالقىنىڭ الەم حالىقتارىمەن بىرگە تەرەڭ تاريحى مەن مەملەكەتتىلىگى بولعانىن دالەلدەپ كەتتى. سوندىقتان تاريح ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن سالعان اعا بۋىن تاريحشىلارعا ەشبىر وكپە ايتا المايمىز. ولار قا­زاقستان تاريحىن تولىققاندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاپ, نەنى جانە قالاي جازۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ بەرە الدى. مەن دە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان ارعى تەگىمىز تۋ­رالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, كوشپەندى ءومىردى ءبىراز زەردەلەپ كوردىم.

قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ بۇ­گىنگى بۋىنى وسى ارداگەرلەر جاساعان ءداستۇردى جالعاستىرىپ جاڭا بەلەسكە, زاماناۋي تاريح عىلىمدارىنىڭ تالاپتارىنا ساي دەڭگەيگە كوتەرۋگە مىندەتتى. ەڭ باستى تالاپ – وبەكتيۆتى تاريحي شىندىقتى اشۋ, كورسەتۋ جانە دالەلدەۋ. ەكىنشى دۇ­نيەجۇزىلىك سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە قازاقستاندا جەكە تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى بەكەر ەمەس. بۇل شارانىڭ جالپىمەملەكەتتىك, جالپىۇلتتىق ماڭىزى زور بولاتىن. كسرو باسشىلىعى تاريح عىلىمى مەن حالىق­تىڭ تاريحي ساناسىن تاربيەلەۋ­دىڭ مەملەكەت تۇتاستىعىن, حالىقتىڭ ساياسي بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولىن جاقسى ءتۇسىندى. اسىرەسە كسرو قۇ­رامىنداعى حالىقتاردىڭ ءوزارا دوس­تىق تاجىريبەسى, ورتاق ماقسات-مۇرات­تارى, بىرلەسكەن شارۋاشىلىعى, ال­داعى مىندەتتەرى, كوممۋنيستىك قۇرى­لىستى دامىتۋ ماسەلەلەرى ءبىرىنشى كە­­زەككە شىقتى. حالىقتىق تاريحي كون­تەكسىندە ونىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قار­سى ازاتتىق كۇرەستەرىنىڭ جارقىن بەتتەرى دە ءسوز بولدى. ارينە بيلىكتەگى كوم­پارتيا, كەڭەس حالىقتارىنىڭ تاري­حىن ماركسيستىك, تاپتىق مەتودو­لوگيا تۇرعىسىنان زەرتتەۋدى كۇن تارتىبىنە قوي­دى. كوممۋنيستىك يدەو­لوگيا پرين­تسيپتەرىنە سايكەس كەلمەيتىن تاريحي فاكتىلەر ايتىلمادى, بۇرمالاندى نەمەسە تەرىسكە شىعارىلدى. سوندىقتان كەڭەستىك داۋىردەگى تاريح عىلىمىندا «اق تاڭداقتار» (زەرتتەلمەگەن وقيعالار) تىم كوپ بولدى.

شىندىعىندا حالىقتىڭ تاريحي جادى, تاريحي ساناسى – اسا قۋاتتى سۋبەك­تيۆ­تى فاكتور. ءوز حالقىنىڭ دا­­مۋى­نىڭ كەزەڭ­دەرىن, جولدارىن باسىنان كەشىرگەن اۋىرت­­پا­شىلىقتارىن, قايعى-قاسىرەتىن, جەڭىس­تەرى مەن جەڭىلىستەرىن بىلگەن, ولارعا وبەك­تيۆتى باعا بەرە الاتىن ادامدارى بار ەلدەر عانا باسەكەگە قابىلەتتى. ونداي حالىق­تار تاريحتان دۇرىس ساباق الادى, قاتەلىكتەرىن جىلدام تۇزەيدى, وتانىن, ەلىن, جەرىن قورعاۋعا ءار كەز دايىن بولادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە كسرو-نى بيلەگەن ستاليندىك توپ وسى قۇبىلىستىڭ ماڭىزى مەن مازمۇنىن ۇقتى. كومپارتيا بيلىگى قازاق حالقىنىڭ تاريحي دامۋىن­ زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن سەزىندى. قا­زاق حالقىن سوتسياليستىك, كوممۋنيستىك قۇرىلىسقا بەلسەندى تارتۋدىڭ ءبىر جولى وعان ءوز تاريحىن بىلگىزۋ, ساياسي-الەۋ­مەتتىك دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋ دەپ ەسەپتەدى. وكىنىشكە قاراي, تاريحي ءبىلىم مەن تانىمعا دەگەن مەملەكەت پەن قوعامنىڭ زارۋلىگى تاريحي شىندىقتى تولىققاندى اشۋمەن, كورسەتۋمەن ۇلاسپادى. جۇمىسشى تابى مەن ەڭبەكشى بۇقارانىڭ ءومىرى مەن تالاپ-تىلەكتەرىن قا­بىسپايتىن قانداي قۇبىلىستار بول­ماسىن سوتسياليستىك قوعامعا جات, بۋر­جۋازيالىق تاپتىڭ مۇددەسىنە جاقىن دەگەن كوزقاراس ۇستەمدىك قۇردى. تاپتىق ءپرينتسيپتى ۇستانعان كەڭەستىك تاريح عىلىمىنىڭ اۋقىمى تار بولدى. ول جالپىحالىقتىق, جالپىۇلتتىق مۇد­دەلەردى تولىققاندى قورعاي المادى. سونىمەن قاتار پرولەتارلىق ينتەر­ناتسيوليزم پرينتسيپىنەن دە تاريح عى­لىمى شىعا العان جوق. ادىلەت پەن شىن­دىق قانالعان جۇمىسشىلار مەن ەڭبەك­شى بۇقارا جاعىندا دەپ ەسەپتەلىندى. ورتالىققا, ماسكەۋ مۇددەسىنە قاي­شى كەلەتىن پىكىرلەردىڭ بارلىعى انتيسو­ۆەتتىك, انتيحالىقتىق ۇستانىمدار رەتىن­دە قۋدالاندى.

تاۋەلسىز قازاقستان قۇرىلعانعا دەيىن حالىقتىڭ تاريحي بولمىسى مەن تاريحي ساناسى بۇرمالاندى, اۋىر دەفورماتسياعا ۇشىرادى. قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت­تىلىگى مىڭجىلدىقتار باسىندا پايدا بولعاندىعى, قازاق ەتنوسىنىڭ وبەك­تيۆتى ەتنوگەنەزى, ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىق­تارى وداعى, قازاق حالقىنىڭ ونەرى­نىڭ, مادەنيەتىنىڭ, سالت-داستۇرلەرىنىڭ تابيعاتى مەن مازمۇنى, وتارشىل­ يم­پە­ريالاردىڭ قازاق حالقىنا قار­سى جۇرگىزگەن ەتنوتسيدتىك وتارلاۋ ساياسا­تىنىڭ ءمان-ماعىناسى, قازاق حالقىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن كوپتەگەن تاريحي تۇلعالار ەسىمدەرى مەن قىزمەتتەرى, ت.ب. ماڭىزدى تاقىرىپتار تاريحشىلار نازارىنان تىس قالدىرىلدى. قا­زاققا وركەنيەت پەن مادەنيەت رەسەي مەن باتىستان عانا اكەلىنگەن, قازاق ور­كەنيەتى مۇلدەم بولماعان دەگەن جاڭساق, شىندىقتان الشاق تاريح عى­لىمى ۇستەمدىك قۇرىپ كەلدى. باتىس­تىق باسىمدىلىقتار قوعامدىق سانادا ءبىرىنشى ورىندا تۇردى. قازاق ءتىلى, تاريحى مەن مادەنيەتى «ەكىنشى سورتتى» قۇن­دىلىقتار رەتىندە تايىز قابىلدانۋى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرىنىڭ كومەسكىلەنىپ, مارگينالدانۋىنا جول اش­تى. حالىقتىڭ ساناسى, ويى, تاري­حي جادى ماڭگۇرتتەنگەنى اقيقات. قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىنداعى داعدارىسى ۇلتتىق رۋحاني اۋرۋعا ۇلاستى.

تاۋەلسىز قازاقستان قۇرىلعان كۇن­نەن باستاپ قازاق حالقىن, بارشا قازاق­ستاندىقتاردى وتارلىق سانادان تازارتۋ جۇمىسى باستالدى. «باتپانداپ كىر­گەن اۋرۋ مىسقالداپ شىعادى» دەگەن حالىق ماقالىن وسى قۇبىلىسقا قاتىستى ايتۋعا بولادى. سانانى, تاريحتى, مادەنيەتتى وتارسىزداندىرۋدىڭ كۇردەلى ۇدەرىسى باستالدى. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە حالىقتىڭ باسىم بولشەگى وتارلىق سانادان قۇتىلا الماي وتىر. وسى جاعداي قازاق ۇلتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرشاما قوماقتى بولشەگىنىڭ ءوز انا ءتى­لىن بىلمەۋىنەن, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق گۋمانيستىك داستۇرلەرىنەن ماقۇرىم قالۋىنان, قازاقستاندىق وتانشىلدىق پسيحولوگياسىنىڭ السىزدىگىنەن, ەكولو­گيالىق مادەنيەتتىڭ تومەندىگىنەن, ت.ب. اۋىت­قۋ قۇبىلىستارىنان انىق باي­قالۋ­دا. ەل حالقى ءتاستۇيىن, ءبىرتۇتاس قازاق­ستان مەملەكەتتىلىگى يدەياسى توڭى­رەگىندە توپتاسۋىنىڭ ءالسىز, بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى تۇسىنۋشىلىكتىڭ ناشار بولۋىنىڭ, بيلىك پەن حالىق­تىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ ورىن الۋىنىڭ جانە ەتنوسارالىق جانجال­دار­دىڭ سەبەپتەرى مەن ءتۇپ تامىرى وسىندا.

سوندىقتان قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي ساناسىن تاربيەلەۋدىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى زور. تاريحي بولمىس پەن تاريحي سانا – مەملەكەت تۇتاستىعىنىڭ كەپىلى بولاتىن قۇبىلىستار قاتارىندا. مەملەكەتتىڭ كۇش-قۋاتى بەلگىلى دارەجەدە حالىقتىڭ تاريحي ساناسىنىڭ, ساياسي مادەنيەتى مەن رۋحانيلىعىنا تاۋەلدى ەكەندىگىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى ءوز حال­قىنىڭ دۇرىس, شىندىققا نەگىزدەلگەن تاريحي ساناسىنىڭ تاربيە­لەنۋىنە ەرەكشە نازار اۋداراتىنى سون­دىقتان.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنو­لوگيا ينستيتۋتى ەل حالقىنىڭ تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋ ارقىلى ونىڭ دۇرىس باعىتتاعى تاريحي ساناسى مەن تاريحي جادىن قالىپتاستىرۋ جولىندا قىزمەت ەتۋدە. ينستيتۋت ماقساتى – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ەگەمەندىگىن نىعايتۋعا ءوز ىقپالىن تيگىزەتىن تاريح عىلىمى سالاسىنداعى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ. سونىمەن قاتار ۇلت­تانۋ (ەتنولوگيا), انتروپولوگيا, تاريحناما جانە دەرەكتانۋ عىلىمدارىنىڭ زەرتتەۋ ارنالارىن كەڭەيتۋ.

قوعامنىڭ قارقىندى دامۋى تالاپ­تارىنا سايكەس قازاقستان بيلىگى دە عى­لىمدى جان-جاقتى دامىتۋدى قولعا الۋ­دىڭ قاجەتتىلىگىن ەرەكشە سەزىنىپ وتىر. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ عىلىمدى قار­­جىلاندىرۋدى كوتەرۋدى ۇكىمەتكە تاپسىر­دى. الداعى بىرەر جىلدا عىلىمعا بولىنەتىن قارجى ارتادى. قازاقستان عىلىمدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋ­مەتتىك جاڭارۋىنا, تاريحى مەن مادە­نيەتىنىڭ وركەندەۋىنە بايلانىس­تى وزەكتى پروبلەمالاردى وزدەرى تولىق­قاندى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك الادى دەگەن ءسوز. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قازاق عى­لى­مىن قايتادان اتقا قوندىرۋ ءىسىن قولعا الۋدا. سەبەبى قازاقستاننىڭ دامۋى ماسەلەلەرىن قازاق عالىمدارى تە­رەڭ بىلەدى, تۇسىنەدى جانە زەرتتەي الادى. پرەزيدەنتىمىز قا­زاقستان قوعا­مىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان شەشىلەتىن ماسە­لەلەرىن شەتەل عالىمدارى مەن ساراپ­شىلارىنىڭ قولىنا بەرىپ قويۋدى توق­تاتاتىن مەزگىل جەتتى دەپ ەسەپتەيدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇستانىمىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عى­لىم كو­ميتەتى تىكەلەي ورىنداۋعا كىرىس­تى. وسىعان دەيىن عىلىمي جوبالاردى مەم­­لەكەتتىك گرانتتارمەن زەرتتەۋ كونكۋرسى 3 جىلدا ءبىر رەت جاريالاناتىن بولسا, ەندى كونكۋرستىق گرانتتاردى يەمدەنۋ ءۇشىن بولاتىن شارا ءجيى جاريالاناتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە جاس عالىمدارعا ارنالعان عىلىمي گرانت­تار كونكۋرسى دا ءار جىل سايىن وتكى­زىلەدى. دەمەك, جۇمىس ىستەيمىن, وزەكتى عىلىمي تاقىرىپتى زەرتتەيمىن دەگەن عالىمدار ءۇشىن داڭعىل جول اشىلعانى اقيقات. عالىمدار قاۋىمداستىعى پرە­زيدەنت ق.توقاەۆتىڭ عىلىمدا ۇستان­عان جاڭا سايا­ساتىن تولىق قۋاتتايدى. ولار قا­زاق­ستان تاريحىنىڭ زەرتتەلمەگەن «اق­تاڭداقتارىن» تولىقتىرۋعا بەلسەن­دى كىرىسۋدە. قازىر قازاق حالقىنىڭ مەم­لەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ماسەلەسى, التىن وردا حاندىعىنىڭ ەۋرا­زياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاعدىرىنا ىقپالى, ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر تاريحى, قازاق ۇلتىنىڭ ەتنوگەنەزى, وتارشىل يمپەريالاردىڭ قازاقستاننىڭ دامۋىنا تيگىزگەن ىقپالدارى, قازاق حالقىنىڭ ەتنو­دەموگرافيالىق دامۋى سياقتى وزەك­تى ماسەلەلەر كەشەندى زەرتتەلۋ ۇستىندە.

مەنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى تۋرالى جا­زۋىم­نىڭ ەرەكشە سەبەبى بار. بۇل ينس­تيتۋت مەنىڭ تاعدىرىما اسەر ەتتى. 1949 جىلى مەن تاريح ينستيتۋتىنىڭ جولداماسىمەن كسرو عا فيلوسوفيا ينس­تيتۋتىنا اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. قازاق­ستاندا ول كەزدە فيلوسوفيا عىلىمى قالىپتاسپاعان ەدى. تاريح ينستيتۋتى قۇرامىندا بىرنەشە عىلىمي جۇمىس ىستەيتىن ءبولىم عانا بولدى. مەن وسى ينس­تيتۋتتا ءجۇرىپ بەلگىلى قازاق تاريحشىلارى س.پوكروۆسكيدىڭ, ا.مارعۇلاننىڭ, ە.بەكماحانوۆتىڭ, ب.سۇلەيمەنوۆتىڭ, گ.داحشلەيگەردىڭ اڭگىمەلەرىن ەستىپ, ەڭبەك­تەرىن كورىپ كوپ ۇلگى-ونەگە, ءبىلىم جي­ناق­تادىم. ماسكەۋدە عا اسپيرانتۋراسىن وقىپ جۇرگەندە وسى ءبىلىم ارقاسىندا الدىڭعى قاتارلى فيلوسوفتار اراسىنا تەز ءسىڭىسىپ كەتتىم.

تاريح ينستيتۋتىندا ماعان ەرەكشە جاقىن بولعان ازاماتتىڭ ءبىرى, سول كەزدە جاس عالىم گ.ف.داحشلەيگەر بولاتىن. ول ينستيتۋتتىڭ عالىم-حاتشىسى رەتىندە كۇندەلىكتى جۇمىستاردى ۇيىم­داس­تىراتىن. ءوزى بىرتىندەپ ءبىلىمدى, ال­­­عىر عالىمدار قاتارىنا قوسىلدى. كۇن­دىز ينستيتۋت جۇمىسىمەن جۇرسە, تۇن­دە عىلىممەن اينالىساتىن ناعىز عالىم بولاتىن. مەن ماسكەۋدەن ديس­سەر­تاتسيا قورعاپ قايتىپ كەلگەنىمدە گريگوري داحشلەيگەر قازاقستانعا تانىمال عالىم بولىپتى. ينستيتۋت ۇجىمى گ.ف. داحشلەيگەر سياقتى ونداعان عالىم­داردى دايىنداپ, قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانى اقيقات.

بۇگىنگى تاڭدا تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى سول ءداستۇردى جالعاستىرۋدا. ءوزىم ينستيتۋتقا ءجيى بارىپ تۇرامىن. ۇجىممەن ونىڭ اتقارىپ جاتقان عىلىمي جۇمىستارىمەن جاقسى تانىسپىن. ينس­­تيتۋت ۇيىمداستىرعان كوپتەگەن عى­لىمي شارالارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاساپ ءجۇرمىن. سوندىقتان 75 جىل تول­عان عىلىمي مەكەمەنىڭ جاعدايى مەن بولاشاعى تۋرالى گازەت وقىرماندارىمەن وي ءبولىسىپ وتىرمىن.

سوڭعى جىلداردا ينستيتۋت ۇجىمى قازاق­ستاننىڭ تاريح عىلىمىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. وسى مەرزىم ارالىعىندا ينستيتۋت عالىمدارى كوپتەگەن مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر, ءبىرتالاي تاريحي قۇجاتتار جيناعىن جاريالاپتى.

مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىمەن سالىستىرعاندا 30 ەسەگە كوبەيدى. عزي رەتىندە تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى تولىققاندى قىز­­مەت اتقاراتىن, وزىنە مەملەكەت پەن قو­عام جۇكتەگەن تالاپتاردى ورىن­داۋ­عا قابىلەتتى, ەل حالقىنىڭ تاريحي ساناسى مەن جادىن تاربيەلەۋگە قول جەت­كىزگەن, عىلىمي اينالىمعا اۋقىمدى جاڭا­لىقتارى بار اقپاراتتار مەن قۇجاتتار ەن­گىزۋگە قابىلەتتى عىلىمي مەكەمەلەر قا­تارىنا قوسىلدى. ءاربىر اتقارىلاتىن جوبا قازاقستان تاريحىندا ماڭىزى زور تاقىرىپتارعا ارنالدى. ينستيتۋت عالىمدارى قازاقستان تاريحىنداعى ۇلى دالانىڭ ورنى مەن رولىنە قاتىستى «قازاقستاننىڭ كيەلى گەوگرافياسى» تاقى­رىبىن, وزبەكستان جەرىندەگى قازاق حال­قىنىڭ كيەلى جەرلەرىن, قابىرلەر مەن ماۆزولەيلەردە قويىلعان ەسكەرتكىش تاس­تار تاريحىن, كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋدە. ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت «قازاقستان تاريحى ەنتسيكلوپەدياسى» جوباسى قولعا الىندى. ارقايسىسى 900 بەتتەن تۇراتىن ءۇش تومى باسپادان شىعارىلدى. كاسىبي تاريحشىلار مەن تاريحقا قۇمار الەۋمەت ءۇشىن بۇل ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ بەرەرى وتە كوپ. جۇزدەگەن تاقىرىپ تاريح عىلىمىنىڭ سوڭعى جاڭالىقتارىنا سايكەس جازىلدى. كەيىنگى 2-3 جىلدا ينستيتۋت عالىمدارى الاش قوزعالىسى, قازاقستان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا, كوشپەلى قازاق قوعامى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق, رەسەي قازاقتارى تاريحى مەن مادەنيەتى سياقتى وزەكتى تاريحي ماسەلەلەردى كە­شەندى جانە تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن قول­عا الۋدا.

كۇردەلى تاريحي ماسەلەلەردى زەرتتەۋگە ينستيتۋتتىڭ كادرلىق قۋاتى دا جەتكىلىكتى. قازىر مۇندا 68 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەۋدە. ولاردىڭ 1-ەۋى – ۇعا اكادەميگى, 1-ەۋى – ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, 12-ءسى – عىلىم دوكتورى, 19-ى – عىلىم كانديداتى, 4-ەۋى – PhD.

ينستيتۋتتىڭ كادر قۋاتىنىڭ نىعايۋى ونىڭ جۇمىسىن نەگىزگى سالالاردىڭ بار­لىعىندا ءپوزيتيۆتى ىقپالىن كۇ­شەيت­تى. عىلىمداعى جەتىستىكتەردى جان-جاقتى ايتتىق. سونىمەن قاتار 3 جىلدا 100-دەن استام جوو, عىلىمي جانە ما­دەني مەكەمەلەرمەن ىنتىماقتاستىق تۋ­رالى كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلدى. ينس­تيتۋت ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا ۇلى­بريتانيا, پولشا, ۋكراينا, رەسەي, مول­دوۆا, ۆەنگريا, قىتاي, قىرعىزستان, بە­لارۋس, وزبەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ عىلىمي مەكەمەلەرى بار. وسى مەرزىم ارا­لىعىندا 80 عىلىمي كونفەرەنتسيا­, دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى. قازاق­تار ورنا­لاس­قان شەتەل ايماقتارىنا بىر­نەشە ەت­نوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىم­داس­تىرىلدى. ينستيتۋت «وتان تاريحى», «edu.e-history.kz» جۋرنالدارىن ۇزبەي شىعارىپ كەلەدى. بۇل جۋرنالداردى «Sسopus» بازاسىنا ەنگىزۋ ماقساتىندا جۇ­مىستار بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. 2017 جىلدان باستاپ ينستيتۋتتىڭ سايتى 6 تىلدە – قازاق, ورىس, اعىلشىن, نەمىس, تۇرىك, فرانتسۋز تىلدەرىندە قىزمەت ەتىپ جاتىر. ينستيتۋتتىڭ «جاس عالىمدار» كەڭەسى 2018 جىلى قازاقستانداعى ەڭ ۇزدىك «جاس عالىمدار» كەڭەسى اتاعىنا يە بولدى. بۇل قۋانىشتى جاڭالىقتاردى دا ەستىپ, كوزبەن كورىپ وتىرمىن.

سوڭعى 3 جىلدا اتقارىلعان ىستەر قو­ماقتى. ينستيتۋت ۇيىمىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر تىپتەن ماڭىزدى. پرەزيدەنت ەسكەرتكەندەي ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ۇيىمىنىڭ عىلىمي ونىمدەرى حالىق وقيتىن, قوعام دامۋىنا ىقپال جاسايتىن, ەل حالقىنىڭ تاريحي ساناسى مەن مادەنيەتىن كوتەرەتىن شىنشىل, پاراساتتى ەڭبەكتەر بولادى.

مەن  ماسكەۋدە اسپيرانتۋرانى­ اياقتاپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, تاريح ينستيتۋتىنا قايتا ورالعانىمدا, ينس­تيتۋتتا ەكى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جۇمىس اتقارىپ ءجۇر ەدى. ءبىرى – فيلوسوفيا عىلىمدارى كانديداتى ماريام قوجامۇراتوۆا, ەكىنشىسى سوعىس ارداگەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قاسىم بەيسەمبيەۆ بولاتىن. مەنىمەن ۇشەۋ بولدىق. 1954 جىلدىڭ ناۋرىز ايىن­دا فيلوسوفيا جانە زاڭ عى­لىمدارى ماماندارىن بىرىكتىرىپ «فيلوسوفيا جانە قۇقىق» ءبولىمى اشىلدى. فيلوسوفيا ماماندارى سوعان اۋىس­تى.

بۇل كۇندەرى فيلوسوفيا – ءوز الدىنا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى. كوپتەگەن عالىمدار ءوسىپ شىقتى.

تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنان ارحەولوگيا ينستيتۋتى ءوز الدىنا جەكە شىقتى.

تاريح – بارىمىزگە ورتاق بابالار ءومىرى. سوندىقتان ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى بارى­مىزگە بىر­دەي قىمبات. مەنىڭ عىلىم­داعى جولىم تاريح ينستيتۋتى ارقىلى اشىلعانىن ۇمىت­پايمىن.

ينستيتۋتتا جاقسى شىعارماشىلىق جولمەن مىقتى ۇجىم قالىپتاستى. بىلگىر عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى زيابەك قابىل­دينوۆ كەلگەلى كۇردەلى جولمەن جۇمىسىن باستاعان تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا الدا بولىپ, تابىستارعا جەتە بەرەتىنىنە سەنىمىم مول دەمەكپىن.

دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,

ۇعا اكادەميگى