ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماسەلەلەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جان-جاقتى تالقىلاندى.
شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە نازار
پاندەميادان زارداپ شەككەن ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ, ىندەتتىڭ ىقتيمال تاۋەكەلدەرىنە دايىندىق جۇمىستارىن پىسىقتاپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ قاجەت. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىندا ارتىق داڭعازا مەن ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەي, حالقىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگى مەن ىنتىماعىن نىعايتىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىراتىن مەملەكەتىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋگە باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس.
وسى جانە وزگە ماسەلەلەر قارالعان القالى وتىرىستا الدىمەن پرەزيدەنتكە ەلىمىزدىڭ بىلتىرعى كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى باياندالدى. ۇكىمەتتىڭ اتقارعان جۇمىسىنا قانىققان مەملەكەت باسشىسى الدا ىسكە اسىرىلاتىن نەگىزگى مىندەتتەر مەن جىبەرىلگەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالعان جوسپارلارعا توقتالدى.
«بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋ. پاندەميا مەن كارانتين شەكتەۋلەرى, ساۋدا قاتىناستارىنىڭ بۇزىلۋى ەلىمىزدەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىككە كەرى اسەرىن تيگىزدى. كوپتەگەن ءىرى كاسىپورىننىڭ كورسەتكىشى تومەندەدى. اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس قاتتى زارداپ شەكتى. بىلتىر داعدارىسقا قارسى بىرقاتار شارا قابىلداندى. ونىڭ اۋقىمى اسا زور بولعانى جانە جەدەل جۇزەگە اسىرىلعانى بارشاڭىزعا بەلگىلى. بيزنەستىڭ سۇرانىسىنا يە بولىپ وتىرعان ماڭىزدى شارالار وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس حالىقتىڭ ۇشتەن بىرىنە جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونىڭ احۋالى قانداي بولسا, حالىقتىڭ جاعدايى سوعان پارا-پار كەلەدى. بيىل شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ەڭ باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەتكە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, ءبىر ايدىڭ ىشىندە وسىعان قاجەت ءىس-شارالار توپتاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى – حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. ونىڭ «باستاۋ-بيزنەس» باعىتى بويىنشا 150 مىڭنان استام ادام وقىپ شىقتى. بىراق تەك 10 پايىزى نەسيەگە, 19 پايىزى گرانتقا يە بولدى. 100 مىڭنان استام ادام مەملەكەت قولداۋىنان تىس قالدى. اسىرەسە, باعدارلامانىڭ اۋىلداعى تۇلەكتەرىنە قارجى جەتپەي جاتىر. سوندىقتان باعدارلامانىڭ قارجى كولەمىن عانا ەمەس, ونى جۇزەگە اسىرۋ ۇستانىمدارى مەن تەتىكتەرىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك. حالىققا بەرىلەتىن شاعىن نەسيەلەردىڭ ستاۆكاسى 6 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىنە باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس
پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن اكىمدەردىڭ ساتىپ الۋ باعىتىندا جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدا جۇرگىزىلگەن جۇمىستارىن سىنعا الدى. ايتالىق, بىلتىر 9 ايدا تاۋارعا, جۇمىسقا جانە قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى ساتىپ الۋلاردى رەتتەۋدىڭ جالپى كولەمى 12,5 ترلن تەڭگەنى قۇراعان ەدى. الايدا جەرگىلىكتى تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋگە بار بولعانى 6,4 ترلن تەڭگە نەمەسە قارجىنىڭ 52 پايىزى ءبولىندى. سايكەسىنشە, ەكونوميكاعا اتالعان قاراجاتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى جۇمسالماعان.
«وتاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا ەڭ از قاراجاتتى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمسايدى. جەرگىلىكتى قامتۋ تەك 30 پايىزدى كورسەتىپ وتىر. ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار وسى كورسەتكىش بويىنشا 90 پايىز دەڭگەيگە جەتۋى ءتيىس ەدى. ءىس جۇزىندە قازاقستاندىق قامتۋ 83 پايىز عانا قامتاماسىز ەتىلدى. «نۇرلى جەر» جوباسىنا سايكەس, سەگىز وڭىردە جۇكتەلگەن تاپسىرما ورىندالماعان. ناشار كورسەتكىشتەر ەلوردادا 59 پايىز, تۇركىستان جانە پاۆلودار وبلىستارىندا 64 جانە 61 پايىز. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» اياسىندا جەرگىلىكتى قامتۋدىڭ ۇلەسى 87 پايىزدى قۇرادى. جەتى وڭىردە جوسپارلى كورسەتكىشتەردىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, الماتى وبلىسىندا 60 پايىز, قىزىلوردا وبلىسىندا 73 پايىز جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 80 پايىز.
بۇل رەتتە قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ جونىندەگى مىندەتتى ەشكىم الىپ تاستاماعانىن تاعى دا ەسكەرتكىم كەلەدى. بيۋدجەتتىڭ تريلليونداعان قاراجاتىن يمپورتتى سۋبسيديالاۋعا ءبىزدىڭ قۇقىعىمىز جوق. سوندىقتان بيۋدجەت اكىمشىلەرى بۇعان جەكە جاۋاپ بەرەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ايتسە دە بۇل باعىتتا وڭ مىسالدار دا بار. ماسەلەن, پاندەميا كەزەڭىندە «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگى جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرەتىن ۇزاق مەرزىمدى وففتەيك-كەلىسىمشارتتار جاساسۋ تاجىريبەسىن قولدانا باستادى. ناتيجەسىندە, 200 مىڭنان استام جۇمىس ورنى ساقتالدى. بىراق تا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا اتالعان ءتيىمدى قۇرال بەلسەندى تۇردە قولدانىلمايدى. وسىعان بايلانىستى قاسىم-جومارت توقاەۆ 1 قىركۇيەككە دەيىن وففتەيك-كەلىسىمشارتتار ارقىلى, ياعني ءونىمدى كەپىلدى تۇردە ساتىپ الۋ جۇيەسىمەن وندىرىستەردى قۇرۋ مەن ولاردى كەڭەيتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى بەكىتۋدى تاپسىردى.
ء«بىز جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىن قابىلداپ, وعان 1 ترلن تەڭگە بولدىك. بۇل قاراجاتتىڭ 98,2 پايىزى يگەرىلدى. باعدارلاما حالىقتى ەڭبەكپەن قامتىپ, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقاردى. الايدا ونداعان جانە جۇزدەگەن مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعانى تۋرالى اقپاراتتى تەكسەرگەندە, ول زەينەتاقى جانە سالىق تولەمدەرىمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى. ازاماتتاردى قاعاز جۇزىندە عانا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بەلەڭ الىپ وتىر. بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەگە ءبىر ادام تۋرالى مالىمەت قايتا-قايتا ەنگىزىلەدى. ءدال وسىنداي 15 مىڭ جاعداي تىركەلگەن. جۇمىسقا ورنالاستى دەگەن ادامداردىڭ ۇشتەن ءبىرى زەينەتاقى قورىنا قارجى اۋدارماعان بولىپ شىقتى. مۇنداي جاعداي, اسىرەسە تۇركىستان (79 %), قىزىلوردا (43 %) جانە جامبىل وبلىستارىندا (36 %) انىقتالىپ وتىر. جالپى, ەڭبەكپەن قامتىلعانداردىڭ 40 پايىزعا جۋىعى «كولەڭكەدە» قالىپ قويعان. مەن بۇعان دەيىن وسىنداي ەسەپتەردى اۆتوماتتى تۇردە قايتا تەكسەرۋ تاسىلدەرىن ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەردىم. الايدا مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى مەن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى بۇل تاپسىرمانى ءالى ورىنداعان جوق. داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ تاعى ءبىر كەمشىلىگى – بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتىڭ ازدىعى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىنا» بولىنگەن 1 ترلن-نان نەبارى 5,5 ملرد تەڭگە سالىق تولەنگەن. بۇل – جارتى-اق پايىز دەگەن ءسوز! مەملەكەتتىك كىرىسكە جاۋاپتى ورگاندار ماسەلەنى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى كەرەك. قاجەت بولسا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن دا وسى جۇمىسقا تارتامىز», دەدى پرەزيدەنت.
جايىلىمدىق جەرلەردى قايتارۋدى تاپسىردى
سول سەكىلدى مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەر قاتىناستارى ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. بيىل جەر كودەكسىنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنا جاريالانعان ءموراتوريدىڭ مەرزىمى اياقتالادى. وسىعان قاتىستى پرەزيدەنت جەر جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىن قايتا جانداندىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«جايىلىمدار ماسەلەسىنە ارنايى توقتالعىم كەلەدى. بۇل جەرلەر, ەڭ الدىمەن اۋىل تۇرعىندارىنا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان اۋىل تۇرعىندارى مال جاياتىن جايىلىم تاپپاي قينالۋدا. اسىرەسە الماتى, تۇركىستان وبلىستارىنان ارىز-شاعىمدار كوپ تۇسۋدە. جايىلىمداردىڭ 99 پايىزى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىندە. الايدا ونىڭ 36 پايىزىندا عانا مال جايىلادى. قالعان 46 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەر بوس جاتىر. ۇكىمەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسىنداي جايىلىمداردى قايتارىپ الۋدى تاپسىرامىن. ونى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ يگىلىگىنە بەرگەن ءجون. مەنىڭ تاپسىرماممەن اگروونەركاسىپ كەشەنى تۋرالى ۇلتتىق جوبا ازىرلەنىپ جاتىر. الداعى بەس جىلدا بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ءتيىسپىز. ونى الداعى ماۋسىمنان قالدىرماي رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قاراۋدى تاپسىرامىن», دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋ ماسەلەسىنە دە دەن قويدى. بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى داۋسىز. سول سەبەپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ ۇلتتىق جوباسى دايىندالماق. مىسالى, قازىر جايىق وزەنى ايتارلىقتاي تارتىلىپ, ەكولوگيالىق احۋالى كۇرت ناشارلاپ بارادى. بىلتىر جەلتوقساندا قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ 2024 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى قابىلدانىپ, بۇل قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماقساتى جايىقتىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋعا باعىتتالدى. وسى ورايدا ق.توقاەۆ ۇكىمەتكە ونى ساپالى جۇزەگە اسىرۋدى جۇكتەدى.
وقىتۋ جۇيەسى سىناق جۇرگىزەتىن الاڭ ەمەس
بىلتىر وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى كۇردەلى كۇيزەلىسكە تولى سىناقتان وتكەن بولاتىن. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەرەكشە توقتالعان پرەزيدەنت وسى باعىتتا ءالى دە شەشىلمەگەن پروبلەمالاردى تىزبەكتەدى.
«900 مىڭعا جۋىق بالا 11 مىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە تاربيەلەنۋدە. ونىڭ 36 پايىزىندا كارىز جۇيەسى جوق. 29 پايىزى ىستىق سۋسىز جانە 11 پايىزىندا تالاپقا ساي دارەتحانا قاراستىرىلماعان. شىندىعىنا كەلسەك, بالالارىمىزدىڭ باسىم بولىگى ءومىرىنىڭ العاشقى التى جىلىن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ارپالىسۋمەن وتكىزەتىندەي. اكىمدەردىڭ نازارىن وسى كۇردەلى ماسەلەگە اۋدارعىم كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋ جونىندە ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارداعى كەزەك ماسەلەسى دە ءالى شەشىلمەگەن. 1-دەن 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردى قامتۋ ۇلەسى تومەن دەڭگەيدە. نەبارى 48 پايىز. ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسىپ, اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ جونىندە كەشەندى جوسپار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. ول بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋ جۇيەسىن, مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋدىڭ بالاما نىساندارىن قۇرۋ, مەكتەپتەن تىس قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدە ۆاۋچەر مىندەتتەرىن جانە باسقا دا ماسەلەلەردى قامتۋ ءتيىس», دەدى ق.توقاەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى وتاندىق وقۋلىقتاردىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن ەسكەرتىپ, ونداعى مالىمەتتەر بۇرمالاۋسىز جازىلۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
«مەكتەپتەگى بىلىمگە قاتىستى ايتار بولساق, حالىقارالىق باعالاۋ جۇيەسى كورسەتكەندەي مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ جۇيەلى تۇردە ناشارلاعانى بايقالادى. بۇل تۇتاستاي ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قاتەر تۋدىرادى. وسىعان وراي تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇگىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا جاڭا پاندەردى ەنگىزۋگە ارنالعان كوپتەگەن باستاما كوتەرىلدى. وقىتۋ جۇيەسى بۇل تاجىريبە جۇرگىزەتىن سىناق الاڭى ەمەس. مۇنىڭ بارلىعى نەگىزگى پاندەردى وقىتۋعا بولىنگەن ساعات سانىنىڭ ازايۋىنا اكەلەدى. بۇل رەتتە ەلىمىزدە ەڭ جوعارى وقۋ جۇكتەمەسى, ياعني 67 ساعاتتى قۇرايتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. فينليانديا مەن وڭتۇستىك كورەيادا ول نەبارى 39 ساعاتتى, ال اقش-تا 55 ساعاتتى قۇرايدى. وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى. قازىر مەكتەپتەردە ەلىمىزدىڭ جانە الەمنىڭ تاريحىنا قاتىستى وقۋلىقتار قولدانىلىپ ءجۇر, وندا كوپتەگەن سايكەسسىزدىكتەردى بايقاۋعا بولادى. بىرنەشە وقۋلىقتى ءوزىم وقىپ, ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە تاڭعالدىم. تاريحي وقيعالار مەن فاكتىلەر وقۋشىلارعا بۇرمالاۋسىز جەتكىزىلۋى كەرەك. سوندىقتان قازاقستان تاريحى مەن دۇنيە ءجۇزى تاريحى بويىنشا بىرىڭعاي مەكتەپ وقۋلىقتارىن ازىرلەپ, ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. بۇگىندە ەرەكشە ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن بالالاردىڭ سانى وسۋدە. ولار ەرەكشە قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. ۇكىمەتكە ناقتى قاجەتتىلىكتەر مەن زاماناۋي ستاندارتتاردى ەسكەرىپ, قارجىلاندىرۋ نورماتيۆتەرىن جاڭارتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن», دەگەن پرەزيدەنت Nur Otan پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسى اياسىندا 2025 جىلعا دەيىن 800 جاڭا مەكتەپ سالۋ مىندەتى تۇرعانىن ايتتى.
ۆاكتسينا ۇلت ساۋلىعىن ساقتايدى
پاندەميانىڭ سىناق رەجىمىندە, اسىرەسە وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا اجەپتاۋىر سالماق تۇسكەنى راس. سالادا جۇيەلىك كەمشىلىكتەر انىقتالىپ, مەديتسينالىق قىزمەتتەر زارداپ شەگىپ, بۇل حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا بىردەن اسەر ەتتى.
«بىلتىر 156 انادان ايىرىلۋ ءولىم-ءجىتىمنىڭ 2,8 ەسەگە وسكەنىن كورسەتەدى. بۇل ستاتيستيكا جاي ساندار ەمەس, 156 وتباسى ءۇشىن ورنى تولماس قايعى. انا ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ اراسىندا جىلدان-جىلعا پەرزەنتحانالاردىڭ ناشار جاراقتاندىرىلۋى تۇرتكى بولۋدا. رەانيماتسيالىق بولىمشەلەردىڭ دە جابدىقتالۋى كوڭىل كونشىتپەيدى. اۋىر ناۋقاستاردى ەمدەۋگە ارنالعان جابدىقتار مەن ارنايى ماتەريالدار جوقتىڭ قاسى. ۇكىمەتكە ءوڭىر اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ, كاسىبي قاۋىمداستىقتاردى تارتۋ ارقىلى بارلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنا كەرەك-جاراق قوندىرعىلاردى تۇگەندەۋدى تاپسىرامىن. بۇل رەتتە بوساندىرۋ جانە رەانيماتسيا قىزمەتتەرىنە باسىمدىق بەرىپ, سونداي-اق ولاردى مەديتسينالىق جابدىقتارمەن, ءدارى-دارمەكتەرمەن جانە بۇيىمدارمەن جاراقتاندىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ ماڭىزدى. ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا زاڭ بويىنشا تەگىن بەرىلەتىن ءدارى-دارمەكتەر مەن قۇرالداردىڭ بەرىلمەي جاتقان فاكتىلەرىنە ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت. كوبىنەسە مەديتسينالىق مەكەمەلەردە ءدارى-دارمەك تابىلماي, سالدارىنان حالىق, ونىڭ ىشىندە از قامتىلعان ازاماتتار ءدارىنى ءوز ەسەبىنەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ال شەنەۋنىكتەردىڭ ەسەپتەرىنە سەنسەك, بارلىعى ساتىلىپ, ءدارى-دارمەك 100 پايىز يگەرىلگەن. باس پروكۋراتۋراعا وسى ماسەلەگە ءىشىنارا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. ونىڭ ناتيجەسىنە سايكەس كىنالى ادامدارعا شارا قولدانۋ كەرەك. جالعىز جازا ارقىلى ماسەلە شەشىلمەيدى ءار ازامات وزىنە نە كەرەك ەكەنىن ءبىلىپ, ءدارى-دارمەكتەرگە تاپسىرىس بەرۋ كەزىندە ولاردى ونلاين الىنعانىن راستاۋ ءۇشىن جاپپاي تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ ماڭىزدى. بۇل قىزمەت ورتالىقتاندىرىلعان جانە بەلسەندى بولۋى كەرەك. بيۋدجەت شىعىندارىنا وتە مۇقيات بولعان ءجون. ءدارى-دارمەك باعاسىن رەتتەۋدەگى كەمشىلىكتەر, سونداي-اق بىرقاتار ديستريبيۋتور-يمپورتتاۋشىلاردىڭ ارەكەتتەرىندەگى باعاعا بايلانىستى ىمىرالاسۋ بەلگىلەرى ۇنەمى انىقتالىپ جاتىر. باعانىڭ ارزانداۋى مەديتسينالىق بۇيىمدار مەن پرەپاراتتار ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلمەۋى ءتيىس. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە بيۋدجەت ەسەبىنەن ساتىپ الىناتىن دارىلىك زاتتاردىڭ بارلىق ساناتتارى بويىنشا وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋدى تاپسىرامىن», دەدى پرەزيدەنت.
بۇعان قوسا, ق.توقاەۆ كوروناۆيرۋس سىرقاتىنا بايلانىستى وڭىرلەر شىنايى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى ۇسىنۋ كەرەكتىگىن ايتتى جانە ىندەتپەن كۇرەستە ۆاكتسينالاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن جەتكىزدى.
«البەتتە, بۇل جاعدايدى ەڭسەرۋدىڭ ءتيىمدى جانە جۇيەلى جولى – جاپپاي ۆاكتسينالاۋ. بۇل كەيبىر ارانداتۋشىلار ايتقانداي, ۆاكتسينالاۋ ءماجبۇرلى تۇردە جۇرگىزىلەدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. بىراق حالىق ۆاكتسينالاۋ قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ جولى ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ونى ساپالى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى قاراستىرۋ ماڭىزدى. بۇل ناۋقان جوعارى ۇيىمداسقان دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋى كەرەك. دايىندىق جۇمىستارىن تالداۋ ناتيجەسى ۆاكتسينانى ساقتاۋعا ارنالعان توڭازىتقىش جابدىقتارىنىڭ جەتىسپەيتىنىن انىقتادى. اسىرەسە كۇردەلى جاعداي باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە تۇركىستان وبلىستارىندا قالىپتاسىپ وتىر. ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسىپ, تولىققاندى دايىندىقتى قامتاماسىز ەتۋدى جانە جاپپاي ۆاكتسينالاۋعا 1 اقپاننان باستاپ كىرىسۋدى تاپسىرامىن. وتاندىق ۆاكتسينانى تەستىلەۋدىڭ وڭ ناتيجەسىنە ۇمىتتەنەمىز. بۇل جاعدايدا ءوز باسىم قازاقستاندىق ۆاكتسينانى قولداناتىنىمدى ايتقىم كەلەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
«جاسىل قازاقستان» جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى
بۇدان باسقا ق.توقاەۆ ەكولوگيا سالاسىنا دا نازار اۋداردى. ونىڭ حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا ىقپالى زور. الايدا پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى احۋال ويداعىداي ەمەس. ساۋالداما كەزىندە ازاماتتارىمىزدىڭ 48 پايىزى عانا ەكولوگيالىق جاعدايعا كوڭىلىمىز تولادى دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
«وسىعان وراي جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس قابىلداندى. بۇل جۇرتشىلىقتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرىپ دايىندالعان جۇيەلى ءارى كەشەندى قۇجات. سونداي-اق كودەكس وزىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ارنالعان ءتيىمدى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا كاسىپورىندار وندىرىستىك قالدىق ءۇشىن الىناتىن تولەمنەن بوساتىلادى. ۇكىمەت جانە قوعام وسى جۇمىستىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى اتقارىلۋىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار مەنىڭ تاپسىرماممەن 2 ملرد ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلادى. بۇل ازاماتتارىمىزدىڭ تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپقان باستاما بولدى. جالپى, بۇل ماسەلەگە نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايدى. قورشاعان ورتاعا ەشقانداي وڭ اسەرى جوق, قاراجاتتى قۇر يگەرۋدى كوزدەيتىن جاساندى شارالارعا جول بەرمەۋ قاجەت. سوندىقتان اعاش وتىرعىزۋعا لايىقتى ورىنداردى انىقتاۋ ءۇشىن عالىمدارمەن جانە جۇرتشىلىقپەن بىرلەسىپ, كاسىبي تالداۋ جۇرگىزگەن ءجون. قوعامدىق باقىلاۋ قۇرالى رەتىندە ينتەراكتيۆتى كارتا دايىنداۋ قاجەت. سول ارقىلى ەكولوگيا سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارىسى مەن تيىمدىلىگىن قاداعالاۋعا بولادى», دەي كەلە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
مەملەكەتتىك شارالار ەكونوميكانى قۇلدىراۋدان ساقتادى
پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىل جاھاندى شارپىعان ىندەتتىڭ سالدارىنان قۇلدىراعان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىسپەن ەرەكشەلەندى. بۇل ورايدا ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەڭگەيىن, ءال-اۋقاتىن ساقتاپ قالۋعا, مەملەكەتتىڭ حالىقتىڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىعىمەن ورىنداۋعا, سونداي-اق ەلىمىزدەگى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالاردى قابىلداعانىن جەتكىزدى.
«دەر كەزىندە قابىلداعان شارالار قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تومەندەۋىن 2,6 پايىزعا دەيىن شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارى ورنىقتى ءوسىمنىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى. تاۋارلار ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 2 پايىزعا ءوستى. ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ نەگىزى – قۇرىلىس سالاسىنداعى 11,2 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى 5,6 پايىز جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى 3,9 پايىزدىق وسىممەن قامتىلدى. پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي كولەمى 16,8 پايىزعا ءوسىپ, 15,3 ملن شارشى مەترگە جەتتى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ماشينا جاساۋداعى ۇلەس 16 پايىز, ونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل قۇراستىرۋ 53 پايىز, فارماتسەۆتيكادا 47 پايىز, مەتاللۋرگيادا 2,6 جانە جەڭىل ونەركاسىپتە 15 پايىزدىق ءوسىم بايقالدى. دەگەنمەن وپەك+ كەلىسىمدەرىن ورىنداۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە دامۋ سەرپىنى باياۋلادى. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىن قوسپاعاندا 14,8 پايىزعا ءوستى. سونىمەن بىرگە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى بىلتىر 3,4 پايىزعا قىسقاردى. بۇل وپەك+ كەلىسىمىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ قىسقارۋىنىڭ جانە مۇنايعا الەمدىك باعالاردىڭ تومەندەۋىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ 3 ءىرى جوباسى – قاشاعان, تشو («تەڭىزشەۆرويل») جانە قاراشىعاناق بويىنشا ينۆەستيتسيالاردىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى كارانتيندىك شەكتەۋ شارالارىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى 5,6 پايىزعا تومەندەدى. جىلدىق ينفلياتسيا 7,5 پايىزدى قۇرادى. جۇمىسسىزدىق 5 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى. بۇل جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسىن جانە داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان شارالاردىڭ ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋى ارقىلى ورىندالدى. جەتەكشى حالىقارالىق كرەديتتىك اگەنتتىكتەر جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا 9 ترلن 751 ملرد تەڭگەگە جەتتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندە, جوسپارعا سايكەس 100,3 پايىز, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 108 پايىزعا ورىندالدى. حالىقارالىق رەزەرۆتەر 94,4 ملرد دوللارعا جەتىپ, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى 23,2 پايىزعا نەمەسە 35,7 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايدى. ۇلتتىق قوردىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى اكتيۆتەرى 58,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. سىرتقى ساۋدا اينالىمى 11 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 77,7 ملرد دوللارعا جەتىپ, ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 43,4 جانە يمپورت 34,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. وسى ارقىلى سىرتقى ساۋدانىڭ وڭ سالدوسى 9 ملرد دوللار دەڭگەيىندە ساقتالدى», دەدى اسقار مامين.
ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ 3 توپتاماسى قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلعانىن ايتتى. بۇل – حالىق پەن بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان, سول سەكىلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى جەدەل ءارى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان كەشەندى جوسپار. وسى ارقىلى 700 مىڭ كاسىپكەر سالىقتىق جەڭىلدىك الىپ, زارداپ شەككەن سالالارداعى قارىز الۋشىلاردىڭ 80 پايىزى كرەديتتەردى تولەۋ مەرزىمىن كەيىنگە اۋىستىرۋعا جەڭىلدىكتەردى پايدالاندى. كاسىپكەرلەردىڭ 40 مىڭعا جۋىق جوباسى قارجىلاندىرىلىپ, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكا مەن حالىقتى قولداۋعا ارنالعان داعدارىسقا قارسى شارالارىنىڭ جالپى كولەمى 6,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 9% پايىزى.
«ۇكىمەت «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ بويىنشا تۇراقتى نەگىزدە كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. بىلتىر «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ەكى جىلىندا 710 ملرد تەڭگە سوماعا 2 723 جوبا نەمەسە قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 71 پايىزىن قۇرادى. اتالعان باعدارلاما بيزنەستىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ, 2020 جىلى 494 ملرد تەڭگەگە 1 803 جوبا ماقۇلداندى. وڭ شەشىم تاپقان جوبالاردىڭ ءوسىمى 128 پايىزدىق مەجەدە تۇراقتادى. وڭىرلەر بولىنىسىندە جوبالاردىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋى الماتى قالاسى, سونداي-اق جامبىل, ماڭعىستاۋ جانە اقتوبە وبلىستارىندا بايقالدى. ال باتىس قازاقستان, پاۆلودار, اتىراۋ وڭىرلەرىندە باياۋ ورىندالىپ جاتىر. وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋداعى جۇمىستىڭ ماڭىزدى باعىتى – «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» تاۋارلارىنداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن باقىلاۋ. بىلتىر جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى 8 پايىزدىق تارماققا نەمەسە 59%-عا دەيىن ءوستى. بۇل باعىتتاعى كوشباسشى وڭىرلەر جامبىل, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارى, سونداي-اق الماتى قالاسى سانالادى. وسى كوشتىڭ سوڭىندا ماڭعىستاۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارى قالىپ وتىر. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى», «ەڭبەك» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارى ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋدى 15 مىڭعا جۋىق كاسىپكەر پايدالاندى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعامدايتىن تالداۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, مەملەكەتتىك قولداۋدى يەلەنگەندەردىڭ سالىق اۋدارىمدارى وسكەنى بايقالادى», دەدى ا.مامين.
ۇلتتىق ۆاليۋتانى الدەندىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلدى
ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەم ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان داعدارىس جاعدايىنا اكەپ سوقتىردى. دەسە دە ۇلتتىق بانك ۇكىمەت پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۋاقتىلى شارالار قابىلداعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, باس قارجى رەتتەۋشى ورگاننىڭ بىلتىرعى باستى ماقساتى ينفلياتسيانىڭ ءوسۋىن بەلگىلەنگەن 8-8,5 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتالدى. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ مولشەرى 7,5 پايىز دەڭگەيىندە تۇراقتادى. تەڭگەلىك اكتيۆتەردى قورعاۋ ءۇشىن شەتەل ۆاليۋتاسىن الىپساتارلىققا جانە ۇسىنىستى قولداۋعا جول بەرمەۋ باعىتىندا دا شارالار كەشەنى قابىلداندى دەدى ەلىمىزدىڭ باس بانكيرى.
«ۇلتتىق بانك كارجى نارىعىن دامىتۋعا جانە كولدەنەڭ كىرىستىلىكتى قۇرۋعا كۇش سالدى. ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, اقشا نارىعىنداعى ارتىق وتىمدىلىك بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار شىعارىلىمىنداعى نارىقتىق قاتىسۋشىلاردىڭ ۇلەسى 3,8 پايىزدان 32,7 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قولداپ, داعدارىسقا قارسى باستامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك 2,3 ترلن تەڭگەگە داعدارىسقا قارسى شارالاردى قارجىلاندىرىپ, بۇل داعدارىسقا قارسى جالپى پاكەتتىڭ 50 پايىزدان استامىن قۇرايدى», دەدى ە.دوساەۆ
بىلتىر نارىقتاعى جوعارى قۇبىلمالىلىققا قاراماستان قارجى رەتتەۋشى ورگاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن اكتيۆتەردىڭ جوعارى تابىستىلىعى قامتاماسىز ەتىلدى. ۇلتتىق قوردىڭ كىرىسى 7,6 پايىزعا, زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىسى 10,9 پايىزعا ۇلعايىپ, بۇل ينفلياتسيادان 3,4 پايىزعا جوعارى بولدى. پاندەميانىڭ ءورشۋى مەن ەلەكتروندى قىزمەتتەرگە سۇرانىستىڭ ارتقانىنا بايلانىستى ۇلتتىق بانك تسيفرلاندىرۋ مەن قارجىلىق تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە دامىتۋدى قولعا الدى. تسيفرلى قىزمەتتەردى ارتتىراتىن جاڭا سەرۆيستەردى ەنگىزۋمەن بىرگە قۇزىرلى ورگان قارجى تەحنولوگياسى مەن ۇلتتىق تولەم جۇيەسىن دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ستراتەگيالىق قۇجاتتى قابىلدادى. ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامىنا سەنسەك, بيىلعى 2 توقساننان باستاپ قازاقستان ەكونوميكاسى وڭ تراەكتورياعا شىعۋى ءتيىس. وسى جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس مۇناي باعاسى باررەلىنە 45 دوللار بولعان جاعدايدا, ءوسىم 3,7-4 پايىز دەڭگەيىندە بولادى كۇتىلۋدە. بيىل ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى قازىرگى 7,5 پايىز دەڭگەيدەن 4-6 پايىز نىسانالى دالىزگە قايتارۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بۇل كورسەتكىش ماقساتتى 3-4 پايىزعا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
بارلىق كۇش كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە جۇمىلدىرىلادى
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدە كوروناۆيرۋسقا قارسى جاپپاي ۆاكتسينالاۋ 1 اقپاننان باستالادى. بۇل تۋرالى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي ايتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, COVID-19 ۆيرۋسىن جۇقتىرۋدىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاقستان 1 ملن ادامعا شاققاندا 221 مەملەكەتتىڭ اراسىنان 109-ورىندا تۇر. ءولىم-ءجىتىم بويىنشا 97-ساتىدا تۇرسا, COVID-19-عا تەستىلەۋ بويىنشا 69-ورىندا كەلەدى. اۋرۋدان ايىققان سانى جاعىنان 87-ورىندا, ال اۋىر جاعدايلار كورسەتكىشى بويىنشا 50-ورىندا تۇر.
«پاندەميا باستالعالى بەرى قازاقستاندا COVID-19 وڭ ناتيجەسىمەن 179 720 ناۋقاس تىركەلدى. ناۋقاستاردىڭ 87 پايىزى ساۋىعىپ كەتتى. بۇگىندە ينفەكتسيالىق ستاتسيونارلاردىڭ جۇكتەمەسى – 31 پايىز, رەانيماتسيالىق توسەكتەردىڭ جۇكتەمەسى – 19 پايىز. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى كۇن سايىن ەپيدەميالىق جاعدايعا باعالاۋ جۇرگىزەدى. 26 قاڭتارداعى جاعدايعا سايكەس «قىزىل ايماقتا» 8 ءوڭىر تۇر. اتاپ ايتقاندا, اقمولا, اتىراۋ, قوستاناي, پاۆلودار, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى جانە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارى. بۇل رەتتە اقمولا, پاۆلودار, قوستاناي وبلىستارىندا ەپيدەميالىق جاعدايعا ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جۇرگىزىلمەيتىنى بايقالادى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى اۋرۋشاڭدىقتىڭ 40 پايىزى وسى وڭىرلەرگە تيەسىلى. وسىعان بايلانىستى اتالعان وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى قوسىمشا ءتيىمدى شەكتەۋ شارالارىن قابىلداپ, ونىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. ناۋقاستارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە 74 مىڭنان استام دارىگەر جۇمىلدىرىلىپ, ونىڭ ىشىندە بەيىندى ماماندار 28 مىڭعا جۋىقتادى. اۋىل حالقىنىڭ مەديتسينالىق كومەككە قولجەتىمدىلىگى قولدا بار جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەندەر ەسەبىنەن, ونىڭ ىشىندە بىلتىر جەتكىزىلگەن 100 جمك ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سونداي-اق بىلتىر وڭىرلەر 1167 سانيتارلىق اۆتوكولىكپەن قامتىلدى. ينفەكتسيالىق ستاتسيونارلارعا 5 مىڭنان استام ءوجت اپپاراتى جەتكىزىلىپ, شامامەن 43 مىڭ ورىن وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇدان بولەك 15 ينفەكتسيالىق ستاتسيونار سالىنىپ, قايتا بەيىندەلگەن 3 نىساننىڭ جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. 1 نىساننىڭ قۇرىلىسى اقپاندا اياقتالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بارلىق وڭىردە جالپى سوماسى 17 ملرد تەڭگەگە تۇراقتاندىرۋ قورلارى قۇرىلدى», دەدى ا.تسوي.