ۇلى دالاداعى ۇلى اپات

 

ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن ۇلى عالىمنىڭ پىكىرى. كەلىسپەسكە لاج جوق. ويتكەنى وسى «الاڭ­سىزدىقتان» شوقان زامانىنان نەبارى ءجۇز-اق جىل بۇرىن قازاق دالاسى «اق­تابان شۇبىرىندىعا» ۇرىنعان. «قايعى-مۇڭسىز» قازاقتى شىعىستان زەڭبىرەك سۇيرەپ كەلگەن قالماق قىرىپ سالعان. بۇنداي اپاتتى قازاق قازاق بولعالى باستان كەشپەگەن. «قالماق «ۇيرەنىسكەن» جاۋ ەمەس پە ەدى؟! قازاق قالايشا جەڭىلدى؟!» دەيمىز. سويتسەك, قالماق قولىندا دالا­لىقتار بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن وت­قارۋ بولعان ەكەن. بىلەكتىڭ كۇشى مەن ناي­زانىڭ ۇشىنا سەنگەن قازاق قانشا باتىر بولعانىمەن كۇندەي كۇركىرەگەن زەڭبىرەككە قارسى تۇرا الماعان. باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەن, بوسىپ كەتكەن. ورىستار ارقىلى قالماقتىڭ قولىنا تيگەن ەۋروپالىق وتقارۋ سول تۇستا قازاقتىڭ كوزىن ءبىر نارسەگە جەتكىزدى. زەڭبىرەك, ەندىگى جەردە بىلەك كۇشى ءبىلىمنىڭ كۇشىنە قارسى تۇرا المايتىنىن كورسەتتى. كەشەگى ءبىر زاماندا جارتى الەمدى تىتىرەتىپ كۇن­دەي كۇركىرەگەن كوشپەندىلەردىڭ كۇنى وت­كەنىن كورسەتتى. ەندىگى جەردە تاريح ماي­دانىندا ەل تاعدىرىن بىلەكتىڭ كۇشى ەمەس, ءبىلىمنىڭ كۇشى جەڭەتىنىن كورسەت­تى. وسىعان كوزى جەتكەن ابىلقايىر وتقا­رۋلى ورىسپەن وداقتاسپاق بولدى. بى­راق رەسەيگە وداقتاس ەمەس, وتار ەل كەرەك ەدى. باس ءيىپ كەلگەن ابىلقايىرعا سەنبەدى. وتقارۋ بەرمەدى. اق پاتشا قارۋ بەرىپ قازاق حاندىعىن كۇشەيتكىسى كەلمەدى. كە­رى­سىنشە قازاق مەملەكەتىن ءبىرتىن-ءبىرتىن السىرەتىپ, ءبىرجولا جويۋعا كىرىستى. ويت­كەنى يمپەرياعا قازاقتىڭ ەلى ەمەس, جەرى كەرەك ەدى. ابىلقايىر بۇنى كەش ءتۇسىندى. بىراق مويىنىنا تۇزاق ءتۇستى. ول قول قويعان حاتتى العا تارتىپ يمپەريا ۇلى دالاعا دەندەپ كىرە باستادى. وعان قارسى كوتەرىل­گەن سىرىم, يساتاي, ماحامبەت, كەنەسارى­­لار دا وتقارۋلى يمپەريانى توقتاتا الما­دى. زەڭبىرەگىن سۇيرەتكەن يمپەريا اقى­رى وڭ­تۇستىكتى الىپ, ورتالىق ازيانى وتار­لادى.

بۇنى كورگەن زارزامان اقىندارى كۇڭى­رەندى, اباي باس بولىپ. ورتالىق ازيانى وتارلاعان رەسەي 1897 جىلى ءوز تاريحىن­دا تۇڭعىش رەت جالپىرەسەيلىك ساناق وت­كىز­دى. بۇل ساناق بويىنشا ورتا ازيا حالىق­تارىنىڭ سانى بىلايشا حاتتالدى:

قىرعىزدار – 200 مىڭ ادام

تۇرىكمەندەر – 280 مىڭ ادام

تاجىكتەر – 350 مىڭ ادام

سارتتار – 970 مىڭ ادام

وزبەكتەر – 721 مىڭ ادام

قاراقالپاقتار – 104 مىڭ ادام

قازاقتار – 4 ملن 84 مىڭ ادام

بارلىعى – 6 ملن 765 مىڭ ادام. كورىپ وتىرسىزدار, سونىڭ 4 ملن 84 مىڭى قازاقتار. قازاق ەمەستەردىڭ سانى 2 ملن 679 مىڭ ادام. سونىمەن 1897 جىلعى جالپىرەسەيلىك ساناق بويىنشا قازاقتان وزگە ورتا ازيا حالىقتارى قازاقپەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كەم بولىپ شىقتى. ياعني قازاقتار ورتالىق ازيا حالىقتارىن جيناپ ەسەپتەگەندە ولاردان 2 ەسەدەي كوپ بولىپ شىقتى.

1921 جىلى ورىس تاريحشىسى الەك­ساندر چۋلوشنيكوۆ ورىنبوردا قازاقستان تاريحىنا ارنالعان «وچەركي پو يستوري كازاح-كيرگيزسكوگو نارودا» اتتى مونوگرافياسىن شىعاردى. وسى تاريحي زەرتتەۋدىڭ ءبىرىنشى بەتىندە توڭكەرىسكە دەيىن «كازاح -كيرگيزدار», ياعني, قازاقتار سانى 8,5 ملن ادام بولعانى كورسەتىلگەن. توڭكەرىستەن كەيىنگى بولشەۆيكتەر بيلىك قۇرعان 15 جىل ىشىندە قازاقستان حالقى ءۇش ايلاپات اشارشىلىقتى باستان كەشتى, ورنى تولماس دەموگرافيالىق اپاتقا ۇشىرادى. ونى 1939 جىلى وتكەن ستاليندىك ساناق كورسەتتى. بۇل ستاليندىك ساناققا كوز سال­ساق, توڭكەرىسكە دەيىنگى 8,5 ميلليون بولعان قازاقتار توڭكەرىستەن كەيىنگى از عانا جىل ىشىندە اناۋ-مىناۋ ەمەس 6 ميلليون ادامعا قىسقارعان. ءسويتىپ, رەس­پۋبليكادا نەبارى 2 ملن 300 مىڭ قازاق قالعان. سون­دا چۋلوشنيكوۆ كورسەتكەن 8,5 ملن قازاق­تىڭ 6 ميلليونى قايدا كەتتى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەندەشە وسى سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورەلىك.

 

2. اشارشىلىق سەبەپتەرى

1919 جىلعى سوۆەتتەردىڭ توتەنشە سەزىندە مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىس­قۇلوۆ: «1919 جىلى اشارشىلىقتان قى­رىلعان قازاقتاردىڭ سانى 1 ملن 214 مىڭ ادام بولدى», دەپ مالىمدەگەنى بەلگىلى. قازاقستانداعى بۇل ءبىرىنشى اشارشى­لىق 1917, 1918, 1919 جىلدارداعى ازامات سوعىسى سالدارىنان بولعان ەدى. بۇل جىلدارى قازاق اۋىلدارى ەكى جاق بولىپ مايدانداسقان اقتار مەن قىزىلداردىڭ تابانىنىڭ استىندا جاتتى. ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن قازاق اۋىلىن اقتار دا, قىزىلدار دا اياۋسىز تونادى.

قازاق اۋىلىن توناۋ ونىمەن اياق­تال­­مادى. ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن كور­گەن كەڭەس وكىمەتى 1920, 1921 جىل­­دارى جانتالاسىپ شارۋالارعا قارسى «پرودرازۆەرستكا» سالىعىن كۇ­شەيتتى. دۇرىسى, مۇلدەم قاتايتتى. «پرودراز­ۆەرستكا» ءىس جۇزىندە حالىقتىڭ قولىنداعى استىعى مەن مالىنا قول سالۋ ەدى. قى­زىل­دار وكى­مەتى ءوستىپ قارۋ كەزەپ تۇ­رىپ, حالىقتىڭ اۋى­زىنداعى نانى مەن ال­دىنداعى ما­لىن تارتىپ الدى. بيلىكتىڭ بۇل قيانا­تى­نان قازاق دالاسى ەكىنشى ايلاپات اشار­شىلىققا ۇشىرادى. وسىناۋ الاسا­پى­ران جىلى الاشوردا پارتياسىنىڭ «اشار­شىلىقپەن كۇرەس كوميسسياسىن» باسقارعان جاس جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ 1922 جىل باسىندا جاساعان بايانداماسىندا: «1921 جىلعى اشارشىلىقتان 1 ملن 700 مىڭ قازاق قىرىلدى!», دەپ حابارلادى. ال قازاق دالاسىن جۋساتقان بۇل اشارشىلىقپەن بولشەۆيكتىك بيلىك قالاي «كۇرەستى» دەيسىز عوي؟ ونى سول جىلدارى كۇللى كەڭەستىك تۇركىستاندى باسقارۋعا كرەمل جىبەرگەن يۆان وسي­پو­ۆيچ توبولين ءبىر جيىندا بىلاي پاش ەتتى:

«ماركسيستىك تۇرعىدان العاندا ەكونو­ميكالىق جاعىنان ءالسىز قازاقتار ءبارىبىر قۇرىپ, ءبىتىپ, جوعالۋعا ءتيىس!».

بىراق «ەكونوميكالىق جاعىنان ءالسىز» دەپ, ول تىلدەگەن قازاقتاردىڭ ءوز تاريحىندا ەشقاشان وڭىرلىك جۇتتى باستان كەشسە دە, جالپۇلتتىق اشارشىلىقتى باستان كەشپەگەنىن كوميسسار توبولين بىلمەيتىن بولىپ شىقتى.

بۇدان ءبىز نەنى كورەمىز؟ بۇدان ءبىز لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتيا­سىنىڭ پاتشالىق رەسەيدى قۇلاتسا دا, ونىڭ يمپەريالىق ساياساتىن قۇلاتپاعا­نىن كورەمىز. ال يمپەرياعا بودان حا­لىق­تاردىڭ ەلى ەمەس, جەرى كەرەك ەكەنى بەلگىلى. بۇل شىندىقتى باس بيلىگى جوق قازاقستانعا كرەمل جىبەرگەن ەكىنشى كوسەم فيليپ يساەۆيچ گولوششەكين دە دا­لەلدەدى. گولوششەكين ءىس جۇزىندە قازاق­ستاندى باسقارعان جىلدارى بۇل بولشەۆيك قازاققا جاساعان قياناتى جونىنەن ءتوبوليندى ون وراپ كەتتى. سۆەردلوۆسكىدە بالا-شاعاسىمەن قوسىپ اق پاتشانى ءوز قولىمەن اتتىرعان بۇل قاندىقول قازاقستانعا كەلە سالىسىمەن «ارتتا قالعان بۇل ەلگە «كىشى وكتيابر» كەرەك!», دەپ ۇرانداتتى. ونى ستالين قول­دادى. ال ونىڭ «كىشى وكتيابر» دە­گەنى قازاقستانعا قانقاساپ رەۆوليۋتسيا كەرەك!» دەگەنى ەدى. ونى ستالين ءتۇ­سىندى. ول ورتالىق ازياداعى ەلى دە كوپ, جەرى دە كوپ, ء«ا!», دەسەڭ, ء«ما!» دەيتىن تۇل­عالارى دا كوپ قازاقستانعا اق پاتشانى ءولتىرىپ اتى شىققان گولوششەكيندى بەكەر جىبەرمەگەن ەكەن. ول كەلە سالىسىمەن قازاق شاڭىراعىنا قارا قوبىز ويناتتى. ءبىرتۇتاس قازاقتى باي دەپ, كەدەي دەپ ەكىگە ءبولدى. قاق جارىلعان حالىق بىرىنە-ءبىرى قارسى اتىلعان وق بولسىن دەدى. «كىشى وكتيابر» ەدى. بۇعان قارسى شىققاندارعا قىرعيداي ءتيدى. تۇرمەگە توعىتتى. اپەر­باقان جاستاردى اۋىل اعالارىنا ايداپ سالدى. ولاردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇرىكتى. قولىنا ماندات بەردى. ميلارىن ۋلادى: «بايدىڭ مۇلكىن الامىز!! جاپپاي كاللەكتيۆ بولامىز! قارسى شىققان كونتر­دىڭ, جاعاسىنان الامىز!!!! لەنين ءبىز­دىڭ اتامىز, ساياسىندا جاتامىز, قارسى شىققان دۇشپاندى, قاق جۇرەكتەن اتامىز!!!», دەپ ۇيرەتتى. وسى ۇراندارعا يمان­داي سەنگەن جەلوكپەلەر جاي جاتقان حالىققا قۇتىرعان جىنداي قاپتادى. بۇنى «كامپەسكە» دەدى. بەلسەندىلەر شاش ال دەسە باس الدى. ەلدىڭ ۇرەرگە ءيتىن, سىعارعا ءبيتىن قالدىرماي سىپىرىپ الدى. اۋىلدى استىن-ءۇستىن ەتتى. قازاقتىڭ الدىنداعى مالىن العانى, كەۋدەسىندەگى جانىن العانى ەمەس پە؟! حالىق ىشقىنىپ دۇرك كوتەرىلدى. گولوششەكينگە كەرەگى دە سول ەدى. مىنە, ناعىز تاپتىق شايقاس! مىنە, ناعىز وكتيابر! الەكەدەي جالانعان اسكەردى قارۋسىز «بانديتتەرگە» قارسى سالدى. گپۋ «كونترالاردى» اڭداي قۋالاپ ءجۇرىپ اتتى. اۋىل شەكاراعا ۇمتىلدى. شەكارادا ولاردى ساقىلداعان پۋلەمەتتەر قارسى الدى. بۇل دۇربەلەڭ اقسۇيەك اشارشىلىققا ۇلاستى. گولوششەكين قازاقتىڭ كوزىنە كوك شىبىن ۇيمەلەتتى.

گولوششەكين, بىراق ءول-ولگەنشە ءبىر نارسەنى ۇقپاي ءوتتى. قازاق اۋىلىندا باي دا بار, كەدەي دە بار, بىراق تاپتىق شايقاس نەگە جوق؟! سونى ۇقپاي ءوتتى. ءتىپتى كەدەيلەر تاركىلەنگەن باي مالىن الۋدان باس تارتتى ەمەس پە؟! بۇنى قالاي تۇسىنەرسىڭ؟! باسقاسى باسقا, قازاق كەدەيلەرى سول كەدەي­لەردىڭ سويىلىن سوعىپ جۇرگەن كەڭەس وكى­مەتىن نەگە جاقتامادى؟! قازاقستاندى 8 جىل باسقارسا دا ول كوشپەلىلەرگە ءتان اۋىل­­داستىق, ىنتىماقتاستىق دەگەننىڭ نە ەكە­نىن تۇسىنبەي كەتتى. قازاق كەدەيلەرى – باي­­سىز, ال, بايلارى كەدەيسىز ءومىر سۇرە الماي­­تىنىن تۇسىنبەي كەتتى. ساحارا تۇر­مى­­سىندا بايدىڭ اماندىعى – كەدەيگە, ال, كەدەيدىڭ اماندىعى بايعا كەرەك ەكە­نىن ۇعا الماي كەتتى. باي مەن كەدەي جوقشى­لىقتا دا, توقشىلىقتا دا سەلبەسىپ ءومىر سۇرەتىنىن تۇسىنبەدى. وسى تۇسىنبەستىك ونى دا, ول باسقارعان حالىقتى دا ورعا جىقتى.

1931, 1932, 1933-تەگى اشارشىلىق قۇر­باندارىنىڭ سانى 2 ملن 300 مىڭعا جەتتى. 1 ميلليونداي قازاق شەتەل استى. 200 مىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرى وپات بولدى. بۇل – وسى اشارشىلىقتى 1992 جىلى زەرتتەگەن پارلامەنتتىك كوميسسيا قورىتىن­دىسى.

 قازاقستان, ۋكراينا, ۆولگا بويىن جايلاعان وسى اشارشىلىقتان كەيىن كوپ ۇزاماي 1937 جىلى كەڭەس وداعىندا حالىق ساناعى ءوتتى. بىراق ستاليندىك رەجىم ول ساناقتىڭ قورىتىندىسىن دا, ونى وتكىزگەندەردى دە جويدى. سوعان قارا­عاندا ول ساناق اشارشىلىقتىڭ اۋىر شىندىعىن اشسا كەرەك. ول شىندىقتى اشۋ كومپارتيانىڭ باستى قىلمىسىن اشۋ ەدى. سوندىقتان, اراعا جىل سالىپ 1939 جىلى وكىمەت قايتا ساناق وتكىزدى. بۇل قايتا ساناق بويىنشا قازاقستاندا ءتىرى قالعان قازاقتاردىڭ سانى 2 ملن 300 مىڭ ادام دەلىندى. كەي دەموگرافتاردىڭ ايتۋىنشا بۇل وسىرىلگەن, قولدان جاسالعان كورسەتكىش. بىراق «قالاي قولدان جاسالسا دا», ءبىز, بۇل كورسەتكىشتەن قازاقستاندا 1931-1933 جىلدارى ورىن العان اشارشى­لىقتىڭ قازاق ءۇشىن ورنى تولماس اپات بول­عانىن كورەمىز. نەگە؟ ويتكەنى وعان كوز جەتكىزۋ وڭاي. تاريحشى ا.چۋلوشنيكوۆ كورسەتكەن توڭكەرىسكە دەيىنگى 8,5 ملن قازاقتان, 1939 جىلعى ساناق كورسەتكەن 2 ملن 300 مىڭدى شەگەرۋ كەرەك. سوندا, ءسىز بولشەۆيكتىك بيلىك تۇسىندا ورىن العان 3 اشارشىلىقتان قازاقتىڭ سانى 6 ميلليونداي ادامعا قىسقارعانىن كورەسىز. ونىڭ 1 ميلليونى شەتەل استى دەسەك, قالعان 5 ميلليونى سول 3 اشارشىلىق قۇربان­دا­رى بولىپ شىعادى.

 

3. ۇلتتىق اپات سالدارى

حالقىنىڭ قوماقتى بولىگىنەن ايىرىل­عان قازاق دالاسى سىرت كوزگە قاڭى­راپ قالعان كەڭىستىكتەي كورىندى. سوندىقتان دا سوعىستان كەيىن ىلە-شالا كرەمل قازاق جەرىندە يادرولىق سىناقتارىن باستادى. ەگەر, ۇلى دالا ءۇش اشارشىلىقتى باس­تان كەشىپ, اتا جۇرتىندا ازشىلىققا اينالماعاندا, كرەمل قانشا بەزبۇيرەك بولسا دا حالقى تىعىز وتىرعان قازاق جەرىندە بومبا جارۋعا ءداتى بارماس ەدى. وسى تۇستا تاعى ءبىر سۇراق تۋىندايدى. «وسىناۋ اپاتتى اشارشىلىقتى اينا­لىپ وتۋگە قازاقتا مۇمكىندىك بولدى ما؟» دەگەن. ارينە, بولدى. 1917 جىلى قۇ­رىل­عان الاش وكىمەتىن قىزىلدار جور­گەگىن­دە تۇنشىقتىرماعاندا, قازاقتار ءوز ەلىن ءوزى بيلەپ ۇلى دالانى ۇلى اپاتقا ۇرىن­دىرماي الىپ شىعار ەدى. قازاق ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالماس ەدى.

«جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي حرۋششەۆ «تىڭ يگەرۋ» دەگەندى ويلاپ تاپ­تى دا قازاقستانعا سىرتتان 2 ميل­­ليون­داي سلاۆيان وكىلدەرىن كوشىردى. سونىڭ سالدارىنان, قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى ءوز ەلىن­­دە 29 پايىزعا ءتۇسىپ قالدى. قا­زاعى از قازاقستاندى حرۋششەۆ ءارتۇرلى ەكونو­ميكا­لىق سىلتاۋلار ايتىپ كورشى ەلدەرگە بولشەكتەپ جىبەرمەك تە بولدى.

اشارشىلىق سالدارى دەگەندە ونىڭ ۇلت ءۇشىن ەڭ ۇلكەن پسيحولوگيالىق زاردابى ەسكە تۇسەدى. ۇلت ساناسىن سانسى­رات­قان سويقان زاردابى ەسكە تۇسەدى. ءوز ەتىن ءوزى جەگەن قازاقتىڭ تاعدىردان تاۋانى قايتىپ, ساعى سىندى. ونى ءبىز ءوز كوزى­مىزبەن كوردىك. سول دوزاقتى كورگەن شەشە­مىز قانبيبى ءول-ولگەنشە «بالالار, داستارقاندا نان تۇرسا بولدى! سوعان شۇكىر ەتىڭدەر!», دەپ كەتتى. اكەمىز ابات «ەندى اشتىق بولمايدى» دەگەنگە سەنبەي جۇرت كوزىنەن تاسالاپ قامباعا بيداي جيناپ, تىعىپ جۇرەتىن. بۇل دوزاقتى كورگەن قازاق پسيحيكاسى. دوزاقتى كورگەن قازاق ءۇشىن داستارقاندا نان تۇرسا بولدى. ومىردە باسقا پروبلەما جوق ءتارىزدى كورىنسە كەرەك. تاۋەلسىزدىك, ءتىل, ءدىن, تاريح, ءداستۇر دەگەندەرگە باس اۋىرتىپ جۇر­گەندەردى كەزدەستىرۋ ول جىلدارى وڭاي بولمايتىن. جوعارىدا دا, تومەندە دە. ويتكەنى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قور­عاعاندار «ۇلتشىل» دەلىندى. ۇلت­تىق قۇندى­­لىقتاردى قورلاعاندار «ينتەر­ناتسيو­­ناليست» دەلىندى. بۇل قىزىل­داردىڭ قازاق­­تى جويۋ ساياساتى ەدى. بىراق «جىرتىق ءۇيدىڭ دە قۇدايى بار». حالىق قارعىسىنا ۇشى­راعان «قىزىل يمپەريا» ىشتەي ءىرىدى دە, كۇن­­دەردىڭ كۇنىندە كوز الدىمىزدا قال­­پاق­­تاي ۇشتى. شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى.

«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق» ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. بىراق «قىزىل يمپەريا» ولسە دە, يمپەريالىق سانا ول­مەپتى. وعان جاقىندا كوزىمىز جەتتى. رە­سەي­دىڭ ءۇش دەپۋتاتى جالپاق الەم الدىندا «قازاقتىڭ جەرى قازاقتىڭ جەرى ەمەس», دەپ جار سالدى. سولتۇستىك قازاقستانعا سۇقتاندى. بۇل ۇلىدەرجاۆاشىل ۇردا-جىقتار 1897 جىلى رەسەي يمپەرياسىندا وتكەن ساناق قورىتىندىسىنان حابارسىز بولىپ شىقتى. بۇل دەپۋتاتتار سول ساناق بويىنشا سولتۇستىك قازاقستاندا (ول كەزدە سەمەي گۋبەرنياسى اتالعان, قۇرامىنا پاۆلودار, قارقارالى ۋەزدەرى كىرگەن) جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 80 پايىز دەلىنىپ, ورىستاردىڭ ۇلەس سالماعى 15 پايىز دەلىنىپ, بروكگاۋز-ەفرون ەنتسيكلوپەدياسىندا تاڭبالانعانىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى! رەسەيدەن قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعان ورىستاردىڭ ۇلەسى 15 پايىز بولعانىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى! وسى بىلمەستىكتەن ولار ەكى كورشى, دوس ەلدەر اراسىنا وت سالماقشى بولدى. بۇل رەسەيلىك دەپۋتاتتار سونداي-اق كرەملدىك بولشەۆيكتەردىڭ باسشىلىعىمەن قازاق­ستاندا 3 الاپات اشارشىلىق بول­عانىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ەگەر, سول ءۇش اشارشىلىق بولماعاندا بۇگىندە قازاقستان حالقى 100 ميلليوننان اسىپ رەسەيگە جەتەعابىل الىپ ەل بولىپ وتىراتىنىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. «قازاقستان حالقى 100 ميلليوننان اسار ەدى» دەگەندى ءبىز قيالدان الىپ وتىرعان جوقپىز. 1897 جىلعى ساناق ناتيجەسىمەن, ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ بۇگىنگە دەيىنگى دەموگرافيالىق ءوسىمىن قاتار قويعاندا قازاقتار دا تابيعي وسىمىمەن 120 جىل ىشىندە كوبەيىپ 100 ميلليوننان اساتىنىن كورىپ ايتىپ وتىرمىز. ەندەشە, كورشى ەلدەرىمىزدىڭ 120 جىل ىشىندەگى تابيعي وسىمىنە كوز جۇگىرتەلىك!

1897 جىلعى           2020 جىلعى

  كورسەتكىش.              كورسەتكىش.

     /رەسەي              ء          /وز

يمپەرياسىندا/ رەسپۋبليكاسىندا/

قىرعىزدار          قىرعىزدار

– 200 مىڭ            – 5 ملن 200 مىڭ

تۇرىكمەندەر        تۇرىكمەندەر

– 280 مىڭ            – 5 ملن 800 مىڭ

تاجىكتەر            تاجىكتەر

– 350 مىڭ            – 7 ملن 600 مىڭ

وزبەكتەر             وزبەكتەر

 – 721 مىڭ           – 34 ملن

قاراقالپاقتار          قاراقال­پاقتار

– 104 مىڭ            – 400 مىڭ

قازاقتار            قازاقتار

– 4 ملن 84 مىڭ    – 12 ملن 700 مىڭ

بۇل كورسەتكىشتەردەن ءبىز ورتا ازيا­داعى كورشىلەرىمىزدىڭ ءبارى وتكەن 120 جىل ىشىندە 22 ەسەدەن باستاپ 28 ەسەگە دەيىن كوبەيگەنىن كورەمىز. تەك, قازاقتار مەن قاراقالپاقتار عانا وسى دەڭگەيدە كوبەيمەي قالعان. بۇنىڭ سەبەبىن ءبىز بۇل ەكى حالىقتىڭ وتىزىنشى جىلدار اشار­شىلىعى تۇسىندا گولوششەكين قولاستىندا بولعان­دىعىنان كورەمىز.

قازاقستان حح عا­سىر باسىنداعى ءۇش اشار­شىلىقتى باستان كەش­پەگەندە قازاق­تاردىڭ سانى بۇگىندە رەسپۋبليكادا قانشا بولار ەدى دەگەن سۇ­راق تۋىندايدى. بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز قازاقتاردىڭ تابيعي ءوسىمىن قىرعىزدارمەن سالىستىردىق. قىرعىزدار قازاققا دۇنيە­تانىمى, تۇرمىسى جونى­نەن ۇقساس حالىق. كەستەدەن كورىپ وتىرسىز­دار گولو­ششەكين­سىز قىرعىزدار 120 جىل ىشىن­دە 26 ەسە كوبەيگەن, ياعني, 200 مىڭ­نان 5 ميلليونعا دەيىن كوبەي­گەن. اشار­شىلىقسىز قازاقتار دا قىرعىز­دار­داي 26 ەسە كوبەيۋى مۇمكىن ەدى عوي! اري­نە, مۇمكىن ەدى! ەندەشە, حح عاسىر باسىن­داعى 4 ملن 84 مىڭ قازاقتى 26 ەسەگە كو­بەيتىڭىز. «100 ميلليون» دەگەن تسيفر شى­عا كەلەدى. بۇل «100 ميلليون» دەگەن تسيفر اشار­شىلىقتاردان امان بولعان جاعدايداعى قازاقتىڭ 120 جىل ىشىندەگى تابيعي ءوسىمى. دەمەك, حح عاسىر باسىنداعى اپاتتاردان امان بولعاندا بۇگىندە قازاقتار ءوز ەلىندە سانى 100 ميلليوننان اسىپ, الەمدەگى الىپ ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرادى ەكەن...

قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل تسيفر قيال­دان الىنعان جوق. بۇل – رەسەي يمپە­ريا­سىنىڭ 1897 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ ناتي­جەسىنە سۇيەنگەن جانە سودان بەرگى 120 جىل ىشىن­دەگى كورشىلەرىمىزدىڭ قاراپايىم تابي­عي وسىمىنە نەگىزدەلگەن قاراپايىم اريف­مەتيكا.

 

4. ۇلتتىق اپاتتى ۇلىقتاۋ

ن.نازارباەۆ: «الەمدەگى ەشبىر ەل قازاق­ستان ءتارىزدى ءبىرجولا جويىلىپ كە­تۋدىڭ قاتەرلى شەگىنە جەتىپ كورگەن ەمەس».

ق.توقاەۆ: «بىلىكتى ماماندار ­جۇ­يە­لى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, سوعان ساي­­كەس اشارشىلىق ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرىلگەنى ءجون».

 بيىل 1921 جىلعى ۇلتتىق اپاتقا 100 جىل تولادى. اشارشىلىق دەگەندە, ءبىز, بىراق, وتكەن عاسىر باسىندا سول ءۇش اپاتتا قۇربان بولعانداردى قوسىپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك. سوندا, سول ءۇش اپاتتا وپات بولعان 5 ميلليون قازاقتىڭ, وتانداس 200 مىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ارۋاعىن قوسىپ ۇلىق­تايتىن بولامىز.

بىرىنشىدەن, ارينە, 31 مامىر كۇنى اشار­شىلىق جانە رەپرەسسيا قۇر­بان­­­­دارى­نىڭ ارۋاعىنا ارناپ بار­لىق مە­شىتتەر مەن شىركەۋلەردە ءمىنا­جات, دۇعا وقۋ ءراسى­مى وتۋگە ءتيىس. كۇن­تىز­بە­مىز­دە «31 مامىر رەپ­رەسسيا قۇر­بان­دا­رىن ەسكە الۋ كۇنى» دە­لىنىپ ءجۇر. بۇل جەر­دە «اشارشىلىق» دەگەن ءسوز جوق. ويت­كەنى بۇل زاڭ 90-شى جىلدار باسىندا «اشارشىلىق» دەگەن سوزدەن ۇركەتىن كەز­دە وسىلاي قابىلدانىپ كەت­كەن. بۇ­گىن­گى پارلامەنت بۇ زاڭدى «31 مامىر – اشارشىلىق جانە رەپرەس­سيا قۇر­بان­دارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ, جوندەر دەپ ۇمىتتەنەمىز. ويتكەنى, «اشار­­­شىلىق» دەگەن ءسوزدىڭ ارجاعىندا 5 ميل­­ليون قازاق, 200 مىڭ وزگە ۇلت وكىل­دە­رىنىڭ ارۋاعى تۇر.

ەكىنشىدەن, وسى, 100 جىلدىق تۇسىندا, اشارشىلىق ءتارىزدى ۇلتتىڭ ۇلى قاسىرەتىن ۇلىقتاۋدا ءبىر ۇلكەن قادام جاسالىنىپ «ازا سارايىنىڭ» نەگىزى قالانار بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

ءبىر رەت لوندوندا بولعانىمىزدا تۋ­ريستەر كوپ باراتىن ورىن دەپ ءبىزدى ايگىلى «مادام تيۋسسو» مۋزەيىنە الىپ بار­دى. ەكى عاسىرلىق تاريحى بار مۋزەي نەگىزىنەن بالاۋىزدان جاسالعان مۇسىن­دەردەن جاساقتالعان ەكەن. العان اسە­رى­مىز ءالى كۇنگە ەستەن كەتپەيدى. اسى­رەسە, ورتا عاسىرلاردا ولىمگە كەسىلگەن ادام­داردىڭ باسىن گيلوتينامەن شابۋ ءساتىن كورسەتەتىن «ۇرەي بولمەسىنەن» ال­عان اسە­رىمىز الابوتەن بولدى. ادام دە­نەسى مەن ۇشىپ تۇسكەن باس بالاۋىزدان جاسالىپتى. بىراق ادام دەنەسىنەن اۋمايدى. تۋريستەردىڭ توبە شاشى تىك تۇردى. شىعا بەرىس حولدا الەمدەگى ايگىلى ادامداردىڭ بالاۋىز مۇسىندەرى ءتىزىلىپ تۇر. اراسىندا كوزى ءتىرى – بريتان پاتشايىمى. ءمۇسىننىڭ تۇپنۇسقادان زارەدەي ايىرماشىلىعى جوق. سوندىقتان دا جۇرت كەزەككە تۇرىپ «پاتشايىممەن» سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا قازاقستانداعى اشار­شىلىققا ارنالعان «ازا سارايى» مە­موريال-كەشەنىن دە وسى ۇلگىمەن جاساق­تاۋعا بولادى. «ازا سارايىن» قازاق كيىز ءۇيى فورماسىندا بولسا ءتىپتى ورىندى. قىسقاسى, اشارشىلىق جىلدارى قا­زاق وتكەن دوزاقتىڭ جان شوشىرلىق فراگ­مەنتتەرىن بالاۋىز مۇ­سىن­دەرمەن اينىتپاي قالىپقا كەلتىرۋگە بولادى. سوندا ونى كورگەن جۇرتتىڭ دا توبە شاشتارى تىك تۇرار ەدى. مىسالى, اش بالاسىن اجال­دان قۇتقارۋ ءۇشىن ءوز ەمشەگىن ءوزى كەسىپ بەرىپ وتىرعان قازاق كەلىنشەگى. نەمەسە, نكۆد جەندەتتەرىنىڭ ساكەن سەيفۋلليننىڭ مۇرتىن ج ۇلىپ جاتقانى. نەمەسە, وققا كەۋدەسىن توسىپ تۇرعان الاش الىپتارى احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, بەيىم­بەت مايليندەر. نەمەسە, گولوششەكينمەن ايتى­سىپ تۇرعان جالىندى جاس سماعۇل سادۋا­قاسوۆ... وسىنداي اشارشىلىق جانە رەپرەسسيا كورىنىستەرىن بالاۋىز مۇسىندەر ارقىلى قالىڭ كوپشىلىك الدىندا قايتا «تىرىلتۋگە» ابدەن بولادى. بالاۋىزبەن مۇسىندەۋ – مۇمكىندىگى شەكسىز زاماناۋي ونەر. «مادام تيۋسسو» مۋزەيى تۋريستەرگە سو­نىسىمەن تارتىمدى. بۇل مۋزەي فيليال­دارى بۇگىندە نيۋ-يورك, شانحاي ءتا­رىزدى الەمنىڭ 16 شاھارىندا جۇمىس ىستەپ تۇرۋىنىڭ سىرى وسىندا. ۋاقىت سى­­نى­­نان وتكەن وزىق ونەردەن نەگە ۇلگى الماسقا؟!

«ازا سارايىنا» باس سۇققان كەز كەلگەن وتاندىق تۋريست, شەتەلدىك تۋريستەر دە قازاقستاننىڭ الەم بىلمەيتىن «اقتاڭ­داق» تاريحىن كوزبەن كورگەندەي بولىپ, الا­پات اسەر الىپ شىققان بولار ەدى!

الاپات اشارشىلىقتى باستان كەشكەن الماتىدا وسىنداي «ازا سارايىنىڭ» ىرگە كوتەرۋى – بيىل 30 جىل تولىپ وتىر­عان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلى ۇلت-ازاتتىق ماعىناسىن اشا تۇسەر, ەگەمەن ەلدىگىمىزگە لايىق, ەڭ ەلەۋلى ەسكەرتكىش-كەشەن بولار ەدى دەگەن سەنىمدەمىز.

 

سماعۇل ەلۋباي,

جازۋشى