تۇركى الەمى پرەزيدەنت ماقالاسىن قولدادى

اتلاس ايگىلى ساياحاتشىلار مەن جي­ھان­­­كەز­دەر جاساعان كونە كارتالار مەن بايىر­عى بابالارىمىزدىڭ مول مۇ­راسىن كورس­ەتەتىن ماڭىزدى مالى­مەتتەردى قامتيدى. كىتاپتا وتە قۇندى دەرەكتەر جيناقتالعان. ۇيىم­داس­تى­رۋ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, تۇركى الەمى بىرەگەي وركەنيەت سانالادى. ويتكەنى ونىڭ مىڭجىلدىق تاريحى تۇتاس ەۋرازيا قۇرلىعىن قامتىپ, ورتالىق ەۋرازيانىڭ وراسان زور كەڭىس­تى­گىندە ءوز قولتاڭباسىن قالدىردى.

«ورتالىق ەۋرازيانىڭ دالالىق اي­ما­عى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ, مەتال­لۋر­گيانىڭ پايدا بولۋى سىندى كوپتەگەن جە­تىستىكتەردىڭ وتانى بولدى, ولارسىز جال­­پى ادامزاتتىق وركەنيەتتىڭ تاريحىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءدال وسى جەر­­دەن تەكتونيكالىق اۋقىمداعى ساياسي وقيعالار باستالدى, ولار الەم تاري­حىنىڭ وربۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتتى. تۇر­كى حالىقتارى عاسىرلار بويى قۇر­عان ۇلى مەملەكەتتەر ەۋرازيانىڭ ساياسي كارتاسىن بەلگىلەدى. ولار – عۇن­دار دەرجاۆاسى, تۇركى قاعاناتى, سەل­جۇق­تار جانە التىن وردا, قازىرگى تۇركى مەم­لە­كەت­تەرىنىڭ – رەسەي, قىتاي, ءۇندىس­تان, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاريحى مەن ما­دەنيە­تىندە وشپەس ءىز قالدىرعان موعول­دار مەن ماملۇكتەر يمپەرياسى», دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار.

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا اتالعان جيناق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالىپ وتىر.

«تاياۋدا عانا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەل­سىزدىك بارى­نەن قىمبات» اتتى ماقالاسى شىق­قا­نى بەلگىلى. اتلاستىڭ جارىق كورۋى سونىمەن تۇستاس كەلۋىنىڭ دە ءمانى زور دەپ ەسەپتەيمىز. سەبەبى ماقالادا پرەزيدەنت بۇل جەردى ەشكىم سىيعا تارتپاعانىن, اتادان ميراس بولىپ قالعانىن ايتتى. بۇگىنگى اتلاس – سونىڭ جارقىن ايعاعى. سەبەبى مۇندا 200-دەن استام كارتا مەن تاريحي قۇجاتتار قام­تىلعان جانە وسى گەوگرافيالىق اۋماق­تاعى تاريحي-مادەني جەتىس­تىك­تەردى پاش ەتەدى», دەدى دارحان قىدىرالى.

ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حا­نا­سىن­دا وتكەن القا­لى جيىنعا الىس-جاقىن شەتەلدەر­دەن قۇرمەتتى قو­ناق­تار بەينە بايلانىس رەجىمىندە قا­تىس­تى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇركپا ۇيى­مى­نىڭ باس حاتشىسى التىنبەك ما­مايۋسۋپوۆ, تۇركى كەڭەسىنىڭ العاشقى باس حاتشىسى حاليل اقىنجى, ازەر­باي­­­جاننىڭ العاشقى پرەمەر-ءمي­نيس­­­ترى گاسان گاسانوۆ, قىر­عىز­ستان­­­­نىڭ ەكس-مەملەكەتتىك حاتشى­سى وسما­نا­­كۋن يبرايموۆ, تۇركى كەڭە­سى باس حات­شى­سىنىڭ ورىنباسارى ومەر كود­جامان, ازەربايجان رەس­پۋب­­­ليكا­سى­نىڭ قازاقستانداعى توتەن­­شە جانە وكى­لەتتى ەلشىسى راشاد مام­ما­دوۆ, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكى­لەت­تى ەلشىسى ۋفۋك ەكيدجي, ما­جارس­تان­نىڭ قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىن­داعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ميحاي گالوشفاي بار.

سونداي-اق كونفەرەنتسياعا قازاقس­تان رەسپۋبليكاسى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى, وزبەكستان رەس­پۋب­ليكاسى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ازامات زيە, ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيس­تر­لىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ تورا­عاسى جاننا قۇرمانعاليەۆا, تۇركى كە­ڭەسى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشە­سى, بەلگىلى عالىم ءادىل احمەتوۆ, فرانك­­فۋرت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىم­شە­سىنىڭ فيلولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا نەۆسكايا, تاتارستان رەسپۋبليكاسى ا.ح.حاليكوۆ اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايرات سيتديكوۆ تا قاتىستى.

بۇدان بولەك, ەلىمىزدەگى ديپلوما­تيا­لىق ميسسيالاردىڭ جەتەكشىلەرى, باۋىرلاس تۇركى ەلدەرى ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ باسشىلارى, بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇركيا, رەسەي, اقش, يتا­ليا, موڭعوليا, گەرمانيا, تاعى باسقا 20-دان استام مەملەكەتتەن تانىمال تۇر­كى­­­تانۋشى عالىمدار مەن ساراپشىلار اتسا­­لىستى.

كونفەرەنتسيانى حالىقارالىق تۇركى اكا­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى جۇرگىزدى. جيىننىڭ تاۋەل­سىز­دىكتىڭ 30 جىل­دى­عىنا ارنالىپ وتكى­زى­لىپ وتىر­عا­نىن اتاپ وتكەن ۇيىم باسشىسى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك با­رىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنداعى «قازاققا وسىناۋ ۇلان-عايىر اۋماقتى سىرتتان ەشكىم سىيعا تارتقان جوق» دەگەن ۇستانىمىن «تۇركى الەمى» اتلاسى عىلىمي تۇرعىدا ايقىنداي تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.

تۇركپا ءۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى التىنبەك مامايۋسۋپوۆ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارى­نەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنىڭ حا­لىق­ارالىق قاتىناستارداعى ءوزارا سەنىم­دى نى­عايتا تۇسۋدە ماڭىزى زور ەكەنىنە توقتالدى.

«بۇگىندە حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىق سوڭعى ونجىلدىقتاعى ەڭ وتكىر سەنىم داعدارىسىن باستان وتكەرىپ جاتىر. قازىر­گى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءبىزدىڭ ەلىمىز ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن بەي­بىت­شىلىكتى نىعايتا تۇسۋگە باعىت­تالعان بىرقاتار باستامالار ارقى­لى وڭتايلى جاۋاپ بەرە الادى. وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ سوڭعى وقيعالار تۇرعىسىنان شىندىعىندا دا وتە وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرگەن ءارى قازاقستاننىڭ الداعى دامۋ باعدارىن ايقىنداي تۇسە­تىن ماقالاسىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى», دەدى ا.مامايۋسۋپوۆ.

بۇدان كەيىن ءسوز العان تۇركى كەڭەسىنىڭ العاشقى باس حاتشىسى حاليل اقىنجى وتكەننىڭ ەنشىسىندەگى داۋ­دىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تاريحي سانامىزدىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە قالۋى كەرەك دەپ سانايدى.

«الەم تاريحىن تۇركى حالىق­تارى­نسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. جاھاندىق دەڭ­گەي­دەگى عىلىمي جەتىستىكتەر مەن ما­دەني قۇندىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى قىتايدان جەرورتا تەڭىزىنە دەيىنگى كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ءبىزدىڭ الىپ قۇرلىعىمىزعا تيە­سى­لى. سونىمەن قاتار بۇل ايماقتىڭ ەڭ ءىرى قاقتىعىستار الاڭىنا اينالعان دا كەز­دەرى بولدى.

وتكەننىڭ ەنشىسىندەگى داۋدىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تاريحي سانامىزدىڭ تەرەڭ تۇك­پى­رىندە قالۋى كەرەك جانە كەلەشە­گى­مىز­دىڭ كەمەلدىگى ءۇشىن ودان ساباق الا بىلۋگە ءتيىسپىز. بۇگىندە بۇۇ جانە بارشا الەمدىك قاۋىمداستىق مويىنداعان تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگى توقتاۋسىز نى­عايىپ كەلەدى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا سياقتى عىلىمي فورۋمدار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ جانە كورشىلەس مەم­لەكەت­تەر­دىڭ ىنتىماقتاستىعىن كەڭەي­تە تۇسۋگە ىقپال ەتەدى.

بۇگىن تانىستىرىلعان, تۇپنۇسقا مالى­مەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ تۇركى اكادە­مياسى ىجداھاتتىلىقپەن ازىر­لەگەن «تۇركى الەمىنىڭ» اتلاسى بۇل باعىتتاعى العاش­قى بىرەگەي باسىلىم بولىپ سانالادى. ەندىگى جەردە بۇل اتلاس ءبىزدىڭ ءبىرىنشى جۇگىنەتىن سەنىمدى تاريحي دەرەككوزگە اينالادى دەپ سەنەمىن. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىن وسى جەتىستىگىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن», دەدى ول ءوز بايانداماسىندا.

ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاش­­­قى پرەمەر-ءمينيسترى, ازەرباي­جان­­نىڭ پولشاداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى گاسان گاسانوۆ قازاق مەم­لە­كەتتىلىگىنىڭ تاريحى مىڭجىل­دىق­تار­دان باستاۋ الادى دەپ سانايدى.

«قازاق حالقىنىڭ جانە ونىڭ مەم­لەكەت­تىلىگىنىڭ تاريحي تامىرى مىڭ­جىل­دىقتاردان, ناقتىلاپ ايتقاندا, ساق-سكيف داۋىرىنەن باستاۋ الادى. بۇل داۋسىز دەرەككە سترابون, گەرودوت, تاعى باسقا دا كونە زامانعى اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى مالىمەتتەر ايقىن ايعاق بولا الادى», دەپ اتاپ ءوتتى.

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكس-مەم­لەكەتتىك حاتشىسى وسموناكۋن يبرايموۆ الەمدە ەشكىم حالىقارالىق قۇقىقپەن تانىلعان ۇلتتىق شەكارالاردى داۋلاۋعا قۇقىلى ەمەس دەپ سانايدى.

«قازىرگى ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ عا­سىر­لار بويعى تاريحىن جانە بۇگىنگى كەل­بە­تىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەرسىز ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. الەمنىڭ ساياسي كار­تا­سىندا ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر پايدا بولعاننان بەرگى وتىز جىلدا, ءبىز ولاردىڭ زاڭدى حالىق­ارالىق قۇقىق سۋبەكتىلەرى ءارى الەم­دىك كونتەكستە تاۋەل­سىز مادەني-ەكونو­ميكالىق قۇرىلىم رەتىندە تولىق قالىپتاسقاندىعىن باتىل تۇردە ايتا الامىز. قازىرگى زاماندا حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان ۇلتتىق شەكارالاردى وتكەن تاريحتىڭ داۋلى مالى­مەت­تە­رىنە, اڭىزدار مەن ميفتەرگە سۇيەنىپ قايتا داۋلاۋعا ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق» دەدى و.يبرايموۆ.

فرانكفۋرت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىمشەسىنىڭ فيلولوگيا ينس­تيتۋ­تىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا نەۆسكايا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شىلاردى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىل­دى­عىمەن قۇت­تىق­تاي وتىرىپ, اتلاستى جوعارى باعالادى. سونىمەن قاتار ەجەلگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تارالۋى­نىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى مەن گەوگرافياسى تۋرالى بايانداپ بەردى.

تۇركى دۇنيەسى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ حالىقارالىق كون­فەرەنتسيانى كورشى مەملەكەتتەر اراسىنا ىرىتكى سالعىسى كەلەتىن ساياسي سايقى­مازاق­ت­ا­ردىڭ ساندىراعىنا ورىندى جاۋاپ بولدى دەپ سانايدى.

«بۇل كونفەرەنتسيا جانە ونىڭ تەرەڭ عىلىمي مازمۇنى حالىقتار اراسىنا ىرىتكى سالىپ, قازاقستان جانە رەسەي حالىق­تارىنىڭ دوستىعىنا مىنا قاق­قىسى كەلەتىن ءارتۇرلى ساناتتاعى ساياسي سايقىمازاقتاردىڭ جالعان ءارى نەگىزسىز ارەكەتتەرىنە لايىقتى جاۋاپ بولدى» دەدى ءا.احمەتوۆ.

قورىتا ايتقاندا, كونفەرەنتسيا با­رى­­­سىندا قاتىسۋشىلار مەملەكەت باس­­شى­­سىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازە­تىن­­دە جاريالانعان ماقالاسىنا عىلىمي تۇرعىدا ۇلكەن ءۇن قوستى. وسى ورايدا, باس باسىلىمدا جارىق كور­گەن ماقالا وتكەندى زەردەلەۋدە تا­ريح­شىلاردىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن ايقىنداپ, عىلىمي سالاعا تىڭ سەرپىن بەردى.